İçeriğe geç
Yolcu
12. Sure · Mekke · 111 Ayet

Yûsuf Suresi

Kıssaların en güzeli (Ahsenü'l-Kasas) olarak adlandırılan; haset, sabır, iffet, rüya, zindan ve iktidar evreleriyle ilahi kaderin tecellisini anlatan Mekkî sure.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

12:1

الٓر ۚ تِلْكَ ءَايَـٰتُ ٱلْكِتَـٰبِ ٱلْمُبِينِ

Elif-Lâm-Râ. Tilke âyâtü'l-kitâbi'l-mübîn.

Elif. Lâm. Râ. Bunlar, gerçeği bütün açıklığıyla ortaya koyan apaçık Kitap'ın ayetleridir.

İlahi vahiy, hayatın karmaşasında doğruyu yanlıştan ayıran en berrak ve açık rehberdir.

Hurûf-ı mukattaa ile başlayan sure, Kur'an'ın hem ilahi kaynağına hem de beşer idrakine hitap eden açık beyanına dikkat çeker. Kitab-ı Mübîn; fert, aile ve toplum hayatına dair en derin hikmetleri ve hakikatleri hiçbir kapalılığa yer bırakmadan insana ulaştırır.

12:2

إِنَّآ أَنزَلْنَـٰهُ قُرْءَٰنًا عَرَبِيًّا لَّعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

İnnâ enzelnâhü kur'ânen arabiyyen lealleküm ta'kılûn.

Biz onu, düşünüp aklınızı kullanasınız diye Arapça bir Kur'an olarak indirdik.

Vahyin indiriliş gayesi, insanın aklını işleterek varoluş hikmetini ve sorumluluklarını kavramasıdır.

Kur'an'ın açık ve zengin bir dille nüzulü, lafızların sadece okunması için değil, derinlemesine anlaşılması ve hayata tatbik edilmesi içindir. Akıl, vahyin ışığında hakkı batıldan ayıran bir nur; ilahi hitap ise aklı doğru istikamete sevk eden kılavuzdur.

12:3

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ ٱلْقَصَصِ بِمَآ أَوْحَيْنَآ إِلَيْكَ هَـٰذَا ٱلْقُرْءَانَ وَإِن كُنتَ مِن قَبْلِهِۦ لَمِنَ ٱلْغَـٰفِلِينَ

Nahnu nekussu aleyke ahsene'l-kasası bimâ evhaynâ ileyke hâze'l-kur'âne ve in künte min kablihî lemine'l-gâfilîn.

Sana bu Kur'an'ı vahyetmekle kıssaların en güzelini anlatıyoruz. Oysa sen, bundan önce kesinlikle bunlardan habersizdin.

Kur'an kıssaları birer nostalji masalı değil; insan nefsinin, imtihanların ve ilahi adaletin en ibret verici aynasıdır.

'Ahsenü'l-Kasas' ifadesi, Yusuf kıssasının edebi güzelliğini, ahlaki zirvesini ve pedagojik derinliğini özetler. Hased, sabır, iffet ve tevekkül gibi insan ruhunun temel çatışmaları bu kıssada eşsiz bir hikmetle çözüme kavuşturulur.

12:4

إِذْ قَالَ يُوسُفُ لِأَبِيهِ يَـٰٓأَبَتِ إِنِّى رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَٱلشَّمْسَ وَٱلْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِى سَـٰجِدِينَ

İz kâle Yûsufu li-ebîhi yâ ebeti innî raeytü ehade aşera kevkeben veş-şemse vel-kamera raeytühüm lî sâcidîn.

Bir zamanlar Yusuf babasına şöyle demişti: "Babacığım! Ben rüyamda on bir yıldız, güneş ve ayı gördüm; onların bana secde ettiklerini gördüm."

Geleceğe dair ilahi işaretler, saf fıtratların kalbine ümit ve istikamet tohumları eker.

Hz. Yusuf'un gördüğü rüya, gelecekteki peygamberlik ve manevi liderliğin müjdesidir. Rüyadaki on bir yıldız kardeşlerini, güneş ve ay ise anne ve babasını temsil etmektedir. Bu secde, ibadet maksatlı değil; hürmet, saygı ve Allah'ın Yusuf'a bahşettiği makamını hürmetle kabul ve tasdiktir.

12:5

قَالَ يَـٰبُنَىَّ لَا تَقْصُصْ رُءْيَاكَ عَلَىٰٓ إِخْوَتِكَ فَيَكِيدُوا۟ لَكَ كَيْدًا ۖ إِنَّ ٱلشَّيْطَـٰنَ لِلْإِنسَـٰنِ عَدُوٌّ مُّبِينٌ

Kâle yâ büneyye lâ taksus ru'yâke alâ ihvetike fe-yekîdû leke keydâ, inneş-şeytâne lil-insâni adüvvün mübîn.

Babası dedi ki: "Yavrucuğum! Rüyanı kardeşlerine anlatma; sonra sana bir tuzak kurarlar. Çünkü şeytan insanın apaçık düşmanıdır."

Nimetlerin ve hedeflerin ehil olmayanlara erken ifşası, haset ve düşmanlık tuzaklarını tetikler.

Hz. Yakup'un şefkat dolu uyarısı, insanın en yakınları arasında dahi haset duygusunun fitili ateşleyebileceğini gösterir. Şeytan, kardeşler arasındaki tabii bağları kıskançlık yoluyla koparmak için daima fırsat kollar; bu sebeple tedbir ve ketumiyet sünnettir.

12:6

وَكَذَٰلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِن تَأْوِيلِ ٱلْأَحَادِيثِ وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُۥ عَلَيْكَ وَعَلَىٰٓ ءَالِ يَعْقُوبَ كَمَآ أَتَمَّهَا عَلَىٰٓ أَبَوَيْكَ مِن قَبْلُ إِبْرَٰهِيمَ وَإِسْحَـٰقَ ۚ إِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

Ve kezâlike yectebîke rabbüke ve yuallimüke min te'vîlil-ehâdîsi ve yütimmu ni'metehû aleyke ve alâ âli Ya'kûbe kemâ etemmehâ alâ ebeveyke min kablü İbrâhîme ve İshâk, inne rabbeke alîmün hakîm.

"İşte böylece Rabbin seni seçecek, sana rüyaların yorumunu (ve olayların derin hikmetini) öğretecek; daha önce ataların İbrahim ve İshak'a nimetini tamamladığı gibi, sana ve Yakub ailesine de nimetini tamamlayacaktır. Şüphesiz Rabbin her şeyi bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir."

İlahi seçilmişlik, insana hadiselerin arka planını kavrama basireti ve nesiller boyu süren bir bereket bahşeder.

Te'vîlü'l-ehâdîs, sadece rüya tabiri değil, varlığın ve olayların manasını çözebilme idrakidir. Allah, İbrahim ve İshak aleyhimesselam'a bahşettiği risalet ve hikmet mirasını Yusuf ile sürdürmüş, ihsan ve takdirini ezeli ilmiyle şekillendirmiştir.

12:7

۞ لَّقَدْ كَانَ فِى يُوسُفَ وَإِخْوَتِهِۦٓ ءَايَـٰتٌ لِّلسَّآئِلِينَ

Le-kad kâne fî Yûsufe ve ihvetihî âyâtün lis-sâilîn.

Andolsun ki Yusuf ve kardeşlerinin kıssasında, gerçeği araştırıp soranlar için nice ibretler ve deliller vardır.

Hakikati samimiyetle arayanlar için Yusuf ve kardeşlerinin macerası, hayatın tüm dönüm noktalarını aydınlatan bir meşaledir.

Bu kıssada hasedin insanı nasıl canavarlaştırdığı, masumiyetin sabırla nasıl zafer kazandığı ve kader planının tuzakları nasıl hayra çevirdiği apaçık görülür. Soran ve düşünen her zihin, bu tablolarda kendi iç dünyasının cevabını bulur.

12:8

إِذْ قَالُوا۟ لَيُوسُفُ وَأَخُوهُ أَحَبُّ إِلَىٰٓ أَبِينَا مِنَّا وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبَانَا لَفِى ضَلَـٰلٍ مُّبِينٍ

İz kâlû le-Yûsufu ve ehûhü ehabbu ilâ ebînâ minnâ ve nahnu usbeh, inne ebânâ le-fî dalâlin mübîn.

Kardeşleri şöyle demişti: "Biz güçlü bir topluluk olduğumuz halde, Yusuf ve öz kardeşi babamıza bizden daha sevimli geliyor. Doğrusu babamız açık bir yanılgı içindedir."

Kendi gücüne güvenip başkasına gösterilen sevgiye tahammül edememek, insanı adaletsizliğe ve nankörlüğe sürükler.

Kardeşler, sayıca üstünlüklerini sevgiye hak kazanma sebebi saymış ve babalarının şefkatini haksız bir tercih olarak yaftalamışlardır. Haset duygusu, insanı kendi babasını ve peygamberi bile açık bir haksızlıkla suçlayacak kadar körleştirebilir.

12:9

ٱقْتُلُوا۟ يُوسُفَ أَوِ ٱطْرَحُوهُ أَرْضًا يَخْلُ لَكُمْ وَجْهُ أَبِيكُمْ وَتَكُونُوا۟ مِنۢ بَعْدِهِۦ قَوْمًا صَـٰلِحِينَ

Uktulû Yûsufa evıtrahûhü ardan yahlu leküm vechu ebîküm ve tekûnû min ba'dihî kavmen sâlihîn.

"Yusuf'u öldürün veya onu uzak bir yere atın ki babanızın teveccühü yalnız size kalsın; ondan sonra da (tövbe edip) iyi ve dürüst kimseler olursunuz!"

Günaha 'nasıl olsa sonra tövbe ederim' avuntusuyla girmek, nefsin ve şeytanın en tehlikeli aldatmacasıdır.

Kardeşler, Yusuf'u ortadan kaldırarak sevgi tekelini ele geçirmeyi planlamış ve işleyecekleri cinayeti gelecekteki hayali bir dürüstlükle meşrulaştırmaya kalkışmışlardır. Oysa günahla açılan bir yol, insanın kalbini karartarak hakiki tövbeden uzaklaştırır.

12:10

قَالَ قَآئِلٌ مِّنْهُمْ لَا تَقْتُلُوا۟ يُوسُفَ وَأَلْقُوهُ فِى غَيَـٰبَتِ ٱلْجُبِّ يَلْتَقِطْهُ بَعْضُ ٱلسَّيَّارَةِ إِن كُنتُمْ فَـٰعِلِينَ

Kâle kâilün minhüm lâ taktülû Yûsufa ve elkûhü fî gayâbetil-cübbi yeltekıthü ba'dus-seyyârati in küntüm fâilîn.

İçlerinden bir sözcü dedi ki: "Yusuf'u öldürmeyin! Eğer mutlaka bir şey yapacaksanız, onu kuyunun derinliklerine bırakın da geçen bir kervan onu alıp götürsün."

Vicdanın tamamen ölmediği anlarda sergilenen ehven-i şer tercihi, ilahi planın gerçekleşmesine zemin hazırlar.

Kardeşlerden birinin cinayet yerine kuyuya atma teklifi, Yusuf'un canını kurtarmış ve onu Mısır sarayına taşıyacak sürecin ilk halkasını kurmuştur. Şer odaklarının içindeki vicdani tereddütler bile Allah'ın mutlak iradesinin emrinde bir vesiledir.

12:11

قَالُوا۟ يَـٰٓأَبَانَا مَا لَكَ لَا تَأْمَ۫نَّا عَلَىٰ يُوسُفَ وَإِنَّا لَهُۥ لَنَـٰصِحُونَ

Kâlû yâ ebânâ mâ leke lâ te'mennâ alâ Yûsufe ve innâ lehû le-nâsıhûn.

Babalarına dediler ki: "Ey babamız! Yusuf hakkında bize neden güvenmiyorsun? Oysa biz onun iyiliğini gerçekten isteyen samimi kimseleriz."

Hain emeller taşıyanlar, niyetlerini gizlemek için samimiyet ve güven maskesini en iddialı şekilde takarlar.

Kardeşler, içlerindeki hasedi gizleyip babalarına karşı şefkat ve koruyuculuk iddiasında bulunmuşlardır. Güven istismarı, tarihin her döneminde masumlara kurulan tuzakların en sinsi basamağı olmuştur; iddialı sözler teyide muhtaçtır.

12:12

أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَدًا يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ وَإِنَّا لَهُۥ لَحَـٰفِظُونَ

Ersilhü meanâ gaden yerta' ve yel'ab ve innâ lehû le-hâfizûn.

"Yarın onu bizimle gönder, bolca yesin içsin, gezsin, oynasın. Şüphesiz biz onu kesinlikle koruruz."

Masumiyeti tuzağa çekmek isteyenler, çoğu zaman masum eğlence ve meşru sevinç vaatlerini yem olarak kullanırlar.

Kardeşler, bir çocuğun en tabii arzusu olan oyunu ve neşeyi bahane ederek babalarının rızasını koparmaya çalışmışlardır. Dünyevi haz ve rahatlık teklifleri, bazen arkasında derin tehlikeler ve hileler barındıran sinsi perdeler olabilir.

12:13

قَالَ إِنِّى لَيَحْزُنُنِىٓ أَن تَذْهَبُوا۟ بِهِۦ وَأَخَافُ أَن يَأْكُلَهُ ٱلذِّئْبُ وَأَنتُمْ عَنْهُ غَـٰفِلُونَ

Kâle innî le-yahzününî en tezhebû bihî ve ehâfü en ye'külehüz-zi'bü ve entüm anhü gâfilûn.

Babaları dedi ki: "Onu götürmeniz beni gerçekten derinden üzer. Siz farkında olmadan onu bir kurdun yemesinden korkarım."

Seven bir kalbin firaseti ve endişesi, bazen farkında olmadan zalimlerin eline mazeret malzemesi verebilir.

Hz. Yakup'un evladına duyduğu derin muhabbet ve kurt korkusu, kardeşlerin daha sonra başvuracağı yalanın zeminini oluşturmuştur. Mümin, korkularını ve zafiyetlerini dile getirirken muhatapların niyetlerini iyi tartmalı, hilebazlara mazeret üretmemelidir.

12:14

قَالُوا۟ لَئِنْ أَكَلَهُ ٱلذِّئْبُ وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّآ إِذًا لَّخَـٰسِرُونَ

Kâlû le-in ekelehüz-zi'bü ve nahnu usbetün innâ izen le-hâsirûn.

Dediler ki: "Yemin olsun, biz güçlü ve dayanışma içinde bir toplulukken onu bir kurt yerse, o zaman biz gerçekten büsbütün hüsrana uğramış acizleriz demektir!"

Kendi gücüne aşırı güvenen kof iddialar, hıyanetin üzerini örtmek için başvurulan en yaygın yalandır.

Kardeşler, sayısal üstünlüklerini ve fiziki güçlerini kefil göstererek babalarını ikna etmeye çalışmışlardır. Ne var ki ahlaktan ve samimiyetten yoksun güvenceler, vicdanı susturmaya yetmez; gaflet içindeki insan en çok kendine güvendiği noktadan aldanır.

12:15

فَلَمَّا ذَهَبُوا۟ بِهِۦ وَأَجْمَعُوٓا۟ أَن يَجْعَلُوهُ فِى غَيَـٰبَتِ ٱلْجُبِّ ۚ وَأَوْحَيْنَآ إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُم بِأَمْرِهِمْ هَـٰذَا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ

Fe-lemmâ zehebû bihî ve ecme'û en yec'alûhü fî gayâbetil-cübb, ve evhaynâ ileyhi le-tünebbi'ennehüm bi-emrihim hâzâ ve hüm lâ yeş'urûn.

Nihayet onu alıp götürdüklerinde ve onu kuyunun derinliklerine bırakma konusunda fikir birliğine vardıklarında (planlarını uyguladılar). Biz de Yusuf'a: "Zamanı gelince, onlar hiç farkında değilken bu yaptıklarını kendilerine mutlaka haber vereceksin!" diye vahyettik.

Zulmün en karanlık kuyusunda bile masumiyeti yalnız bırakmayan bir ilahi inayet ve gelecek müjdesi vardır.

Yusuf kuyunun zifiri yalnızlığına terk edildiğinde Allah, onun kalbine güven ve istikbal zaferini vahyetmiştir. Haksızlığa uğrayan bir kul için kuyular ebedi bir zindan değil, ilahi ikramlarla donanacağı yüce bir geleceğin ilk eşiğidir.

12:16

وَجَآءُوٓ أَبَاهُمْ عِشَآءً يَبْكُونَ

Ve câû ebâhüm ışâen yebkûn.

Akşam vakti ağlayarak babalarının yanına geldiler.

Timsah gözyaşları ve sahte keder gösterileri, işlenen haksızlıkları aklamaya yetmez.

Suçluluk psikolojisi yaşayan kardeşler, akşamın loşluğunu ve yapay ağlamaları kullanarak suçlarını gizleme yolunu seçmişlerdir. Hakikatin ölçüsü dramatik sergilenen duygular değil, eylemlerin dürüstlüğü ve adalettir; gözyaşı bazen zulmün kalkanı olabilir.

12:17

قَالُوا۟ يَـٰٓأَبَانَآ إِنَّا ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ وَتَرَكْنَا يُوسُفَ عِندَ مَتَـٰعِنَا فَأَكَلَهُ ٱلذِّئْبُ ۖ وَمَآ أَنتَ بِمُؤْمِنٍ لَّنَا وَلَوْ كُنَّا صَـٰدِقِينَ

Kâlû yâ ebânâ innâ zehebnâ nestebiku ve teraknâ Yûsufa inde metâınâ fe-ekelehüz-zi'b, ve mâ ente bi-mü'minin lenâ ve lev künnâ sâdıkîn.

Dediler ki: "Ey babamız! Biz yarışmak üzere uzaklaştık ve Yusuf'u eşyalarımızın yanında bıraktık; bir de baktık ki onu kurt yemiş! Gerçi biz doğru söylesek de sen bize inanacak değilsin."

Kusurlu vicdan, kurguladığı yalana kendisi de tam inanamadığından karşı tarafı peşinen güvensizlikle itham eder.

Kardeşlerin 'biz doğru söylesek de sen inanmazsın' savunması, içlerindeki suçluluğun ve yalancılığın bilinçaltı dışavurumudur. Haklı olan kimse sükûnetle delilini sunar; suçunu bastırmaya çalışan ise peşin peşin güvensizlik edebiyatı yapar.

12:18

وَجَآءُو عَلَىٰ قَمِيصِهِۦ بِدَمٍ كَذِبٍ ۚ قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسُكُمْ أَمْرًا ۖ فَصَبْرٌ جَمِيلٌ ۖ وَٱللَّهُ ٱلْمُسْتَعَانُ عَلَىٰ مَا تَصِفُونَ

Ve câû alâ kamîsıhî bi-demin kezib, kâle bel sevvelet leküm enfüsüküm emrâ, fe-sabrun cemîl, vallâhül-müsteânü alâ mâ tasıfûn.

Bir de gömleğinin üzerinde sahte bir kan getirdiler. Yakub dedi ki: "Hayır! Nefisleriniz sizi aldatıp böyle kötü bir işe sürüklemiş. Artık bana düşen güzel bir sabırdır (sabrun cemîl). Sizin bu anlattıklarınıza karşı yardımına sığınılacak olan ancak Allah'tır!"

'Sabr-ı cemil', isyan etmeden, sızlanmadan, sadece Allah'a güvenerek acıyı vakar ve tevekkülle göğüslemektir.

Hz. Yakup sahte kanı ve yırtılmamış gömleği görünce yalanı sezmiş, ancak kaba şiddete başvurmak yerine imanın sığınağına çekilmiştir. Bu ayet; iftira, hile ve derin kayıplar karşısında müminin takınacağı en asil tavrın Allah'a sığınmak olduğunu öğretir.

12:19

وَجَآءَتْ سَيَّارَةٌ فَأَرْسَلُوا۟ وَارِدَهُمْ فَأَدْلَىٰ دَلْوَهُۥ ۖ قَالَ يَـٰبُشْرَىٰ هَـٰذَا غُلَـٰمٌ ۚ وَأَسَرُّوهُ بِضَـٰعَةً ۚ وَٱللَّهُ عَلِيمٌۢ بِمَا يَعْمَلُونَ

Ve câet seyyâratün fe-erselû vâridehüm fe-edlâ delveh, kâle yâ büşrâ hâzâ gulâm, ve eserrûhü bidâ'ah, vallâhü alîmün bi-mâ ya'melûn.

Bir kervan geldi; sucularını gönderdiler, o da kovasını kuyuya sarkıttı. "Müjde! İşte bir erkek çocuk!" dedi. Onu bir ticaret malı olarak sakladılar. Oysa Allah onların yaptıklarını hakkıyla bilmekteydi.

İnsan hayatını metalaştırıp kazanç aracı gören hırs, ilahi adaletin gözetiminden asla kaçamaz.

Kervancılar kuyuda buldukları masum bir çocuğu hür bir can değil, satılacak bir ganimet olarak görmüşlerdir. Allah Teâlâ onların açgözlülüğünü ve gizli planlarını bilmekte, bu zahiri düşüşü Yusuf'u hedefine taşıyacak ilahi bir basamak kılmaktadır.

12:20

وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍۭ بَخْسٍ دَرَٰهِمَ مَعْدُودَةٍ وَكَانُوا۟ فِيهِ مِنَ ٱلزَّٰهِدِينَ

Ve şeravhü bi-semenin bahsin derâhime ma'dûdeh, ve kânû fîhi minez-zâhidîn.

Onu değersiz bir fiyata, birkaç dirheme sattılar. Zaten ona hiç değer vermiyorlardı.

Cahil bakış, en kıymetli cevherleri ve ahlaki değerleri üç kuruşluk geçici menfaatlere feda eder.

İnsanlık tarihinin en asil peygamberlerinden biri, değerini bilmeyenlerin elinde birkaç madeni paraya el değiştirmiştir. Dünyanın zahirine aldananlar manevi kıymeti tartamaz; bir değerin hakiki sahibini ve rütbesini tayin eden yalnız Allah'tır.

12:21

وَقَالَ ٱلَّذِى ٱشْتَرَىٰهُ مِن مِّصْرَ لِٱمْرَأَتِهِۦٓ أَكْرِمِى مَثْوَىٰهُ عَسَىٰٓ أَن يَنفَعَنَآ أَوْ نَتَّخِذَهُۥ وَلَدًا ۚ وَكَذَٰلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِى ٱلْأَرْضِ وَلِنُعَلِّمَهُۥ مِن تَأْوِيلِ ٱلْأَحَادِيثِ ۚ وَٱللَّهُ غَالِبٌ عَلَىٰٓ أَمْرِهِۦ وَلَـٰكِنَّ أَكْثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

Ve kâlellezişterâhü min Mısra limraetihî ekrimî mesvâhü asâ en yenfeanâ ev nettehızehû veledâ, ve kezâlike mekkennâ li-Yûsufa fil-ardı ve linuallimehû min te'vîlil-ehâdîs, vallâhü gâlibün alâ emrihî ve lâkinne ekseran-nâsi lâ ya'lemûn.

Mısır'da onu satın alan kişi karısına: "Ona güzel bak, ikramda bulun; umulur ki bize faydası dokunur yahut onu evlat ediniriz" dedi. Böylece Yusuf'u o topraklarda yerleştirdik ve ona rüyaların yorumunu öğrettik. Allah, emrini yerine getirmeye mutlak galiptir; fakat insanların çoğu bunu bilmez.

Zulmün sürgün ettiği yerde Allah, masum kuluna iktidar ve hikmet kapılarını açarak mutlak hükümranlığını gösterir.

'Vallâhu gâlibun alâ emrihî' hakikati, beşer planlarının ilahi takdir karşısında daima çaresiz kalacağını ilan eder. Kardeşlerin kuyuya attığı, tüccarların ucuza sattığı Yusuf, sarayda himaye bulmuş ve geleceğin devlet adamlığına hazırlanmıştır.

12:22

وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُۥٓ ءَاتَيْنَـٰهُ حُكْمًا وَعِلْمًا ۚ وَكَذَٰلِكَ نَجْزِى ٱلْمُحْسِنِينَ

Ve lemmâ belega eşüddehû âteynâhü hükmen ve ilmâ, ve kezâlike neczil-muhsinîn.

Yusuf olgunluk çağına erince, biz ona hikmet ve derin bir ilim verdik. İşte biz, iyilik ve ihsan sahiplerini böyle mükâfatlandırırız.

İhlas ve ihsan üzere yaşayan gönüller, zamanı geldiğinde ilahi bilgelik ve doğru hüküm verme basiretiyle taçlandırılır.

Hz. Yusuf bedenen ve ruhen olgunlaştığında Allah ona doğru hükmetme yeteneği (hüküm) ve vahiy ilmi bahşetmiştir. Kul kendi nefsini terbiye edip ihsan çizgisinde sebat gösterirse, Rabbi onu manevi olgunluk ve yüksek faziletlerle ödüllendirir.

12:23

وَرَٰوَدَتْهُ ٱلَّتِى هُوَ فِى بَيْتِهَا عَن نَّفْسِهِۦ وَغَلَّقَتِ ٱلْأَبْوَٰبَ وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ ۚ قَالَ مَعَاذَ ٱللَّهِ ۖ إِنَّهُۥ رَبِّىٓ أَحْسَنَ مَثْوَاىَ ۖ إِنَّهُۥ لَا يُفْلِحُ ٱلظَّـٰلِمُونَ

Ve râvedethülletî hüve fî beytihâ an nefsihî ve gallekatil-ebvâbe ve kâlet heyte lek, kâle meâzallâhi innehû rabbî ahsene mesvây, innehû lâ yüflihuz-zâlimûn.

Evinde bulunduğu kadın, onun nefsinden murat almak istedi; kapıları sımsıkı kilitledi ve "Haydi gelsene, hazırım sana!" dedi. Yusuf: "Allah'a sığınırım (Meâzallâh)! Şüphesiz O benim Rabbimdir, bana güzel bir konak nasip etti. Doğrusu zalimler asla kurtuluşa eremez!" dedi.

Şehevi tuzakların ve kilitli kapıların ardında sergilenecek en yüce tavır, 'Meâzallâh' diyerek Allah'a sığınmaktır.

Hz. Yusuf, hiçbir beşeri şahidin bulunmadığı ve dünya lezzetinin önünde durduğu bir anda ilahi murakabeyi hatırlamıştır. Nankörlükten, emanete hıyanetten ve nefsin sınır tanımazlığından ancak derin bir Allah korkusu ve edep korur.

12:24

وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِۦ ۖ وَهَمَّ بِهَا لَوْلَآ أَن رَّءَا بُرْهَـٰنَ رَبِّهِۦ ۚ كَذَٰلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ ٱلسُّوٓءَ وَٱلْفَحْشَآءَ ۚ إِنَّهُۥ مِنْ عِبَادِنَا ٱلْمُخْلَصِينَ

Ve le-kad hemmet bihî ve hemme bihâ lev lâ en raâ bürhâne rabbih, kezâlike li-nasrife anhüs-sûe vel-fahşâ', innehû min ıbâdinel-muhlesîn.

Andolsun kadın onu arzulamıştı; eğer Rabbinin apaçık delilini (bürhanını) görmeseydi o da kadını arzulayacaktı. İşte böylece biz, kötülüğü ve fuhşiyatı ondan uzak tutalım diye delilimizi gösterdik. Çünkü o, bizim ihlasa erdirilmiş tertemiz kullarımızdandı.

İhlasla Allah'a bağlanan bir kulu, en şiddetli günah cazibesinde bile ilahi inayet ve burhan korur.

Beşeri bir fıtrata sahip olmak gayriiradi meyli doğurabilir; fakat peygamberi masumiyet ve ilahi burhan, fiili haramdan alıkoyan manevi bir zırhtır. Kul kalbini Allah'a tahsis ettiğinde, Rabbi onu her türlü çirkinlikten ve günahtan muhafaza eder.

12:25

وَٱسْتَبَقَا ٱلْبَابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُۥ مِن دُبُرٍ وَأَلْفَيَا سَيِّدَهَا لَدَا ٱلْبَابِ ۚ قَالَتْ مَا جَزَآءُ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوٓءًا إِلَّآ أَن يُسْجَنَ أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Vestebekal-bâbe ve kaddet kamîsahû min dübürin ve elfeyâ seyyidehâ ledel-bâb, kâlet mâ cezâü men erâde bi-ehlike sûen illâ en yüscene ev azâbün elîm.

İkisi de kapıya doğru koşuştular. Kadın onun gömleğini arkadan yırttı. Kapının yanında kadının efendisiyle karşılaştılar. Kadın hemen: "Ailene kötülük etmek isteyen birinin cezası zindana atılmaktan veya can yakıcı bir azaptan başka ne olabilir?" dedi.

Suç üstü yakalanan nefsani kibir, anında saldırıya geçip masumu cezalandırmak için adaleti istismar eder.

Hz. Yusuf günahtan kaçmak için kapıya koşarken, arkadan gelen saldırı iftiraya dönüşmüştür. Kadının kocasına karşı hemen mağdur rolüne bürünmesi, iftiracı zihniyetin kendi çirkinliğini başkasına yamama refleksinin en bariz örneğidir.

12:26

قَالَ هِىَ رَٰوَدَتْنِى عَن نَّفْسِى ۚ وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِّنْ أَهْلِهَآ إِن كَانَ قَمِيصُهُۥ قُدَّ مِن قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ ٱلْكَـٰذِبِينَ

Kâle hiye râvedetnî an nefsî ve şehide şâhidün min ehlihâ in kâne kamîsuhû kudde min kubulin fe-sadakat ve hüve minel-kâzibîn.

Yusuf: "Asıl kendisi benden murat almak istedi" dedi. Kadının ailesinden bir şahit şöyle şahitlik etti: "Eğer gömleği önden yırtılmışsa kadın doğru söylemiştir, bu ise yalancılardandır."

İftiraya uğrayan hak ehli, sessiz kalmayıp hakikatini nezaketle savunmalı; adalet ise somut delillerle sağlanmalıdır.

Hz. Yusuf iffetini korumak için gerçeği açıkça beyan etmiştir. Aileden bir hakemin getirdiği akılcı ölçü, iftiraların çözülmesinde maddi ve mantıki delillerin ne kadar tayin edici olduğunu gösteren muazzam bir hukuk dersidir.

12:27

وَإِن كَانَ قَمِيصُهُۥ قُدَّ مِن دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ ٱلصَّـٰدِقِينَ

Ve in kâne kamîsuhû kudde min dübürin fe-kezebet ve hüve mines-sâdıkîn.

"Eğer gömleği arkadan yırtılmışsa, kadın yalan söylemiştir; bu ise doğru söyleyenlerdendir."

Hakkın ortaya çıkmasında tarafsız ve akılcı delillendirme, iftiraları dağıtan en kesin ölçüdür.

Hakem, fiziki delilin yönünü tarafsız bir muhakemeyle ele almıştır. Arkadan yırtılma eylemi, kaçanın Yusuf, kovalayanın ise kadın olduğunu tartışmasız biçimde ispatlar; mantık ve somut kanıt batılın kurguladığı yalanları yerle bir eder.

12:28

فَلَمَّا رَءَا قَمِيصَهُۥ قُدَّ مِن دُبُرٍ قَالَ إِنَّهُۥ مِن كَيْدِكُنَّ ۖ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ

Fe-lemmâ raâ kamîsahû kudde min dübürin kâle innehû min keydikünne, inne keydekünne azîm.

Kocası, gömleğin arkadan yırtıldığını görünce şöyle dedi: "Şüphesiz bu, siz kadınların kurduğu bir tuzaktır! Gerçekten sizin tuzağınız pek büyüktür!"

Hakikat gözler önüne serildiğinde, hilekârların kurguladığı planlar kendi aleyhlerine utanç verici bir delile dönüşür.

Evin efendisi delili incelediğinde eşinin suçlu olduğunu anlamış ve hilenin büyüklüğünü açıkça itiraf etmiştir. Haksız arzuların sevk ettiği kurnazlıklar ne kadar girift olursa olsun, ahlaki netlik karşısında iflas etmeye mahkûmdur.

12:29

يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَـٰذَا ۚ وَٱسْتَغْفِرِى لِذَنۢبِكِ ۖ إِنَّكِ كُنتِ مِنَ ٱلْخَاطِـِٔينَ

Yûsufu a'rıd an hâzâ vestagfirî li-zenbike inneki künti minel-hâtıîn.

"Yusuf! Sen bu meseleyi kapat, kimseye söyleme. Sen de (kadın), günahının bağışlanmasını dile; çünkü sen gerçekten büyük bir hata işleyenlerdensin!"

Ahlaki yozlaşmayı skandal korkusuyla örtbas etmeye çalışmak, kötülüğün yayılmasına zemin hazırlar.

Mısır Azizi, hadisenin üstünü kapatıp şerefini korumaya çalışmış, köklü bir adalet yerine olayı hasıraltı etmeyi seçmiştir. Hakiki terbiye ve ıslah günahın üstünü örtmekle değil; tevbe, samimi pişmanlık ve ilahi hudutlara hürmetle gerçekleşir.

12:30

۞ وَقَالَ نِسْوَةٌ فِى ٱلْمَدِينَةِ ٱمْرَأَتُ ٱلْعَزِيزِ تُرَٰوِدُ فَتَىٰهَا عَن نَّفْسِهِۦ ۖ قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا ۖ إِنَّا لَنَرَىٰهَا فِى ضَلَـٰلٍ مُّبِينٍ

Ve kâle nisvetün fil-medînetimraetül-azîzi türâvidü fetâhâ an nefsih, kad şegafehâ hubbâ, innâ le-nerâhâ fî dalâlin mübîn.

Şehirdeki bazı kadınlar dediler ki: "Aziz'in karısı delikanlısından murat almak istiyormuş! Sevgi onun kalbini bütünüyle sarmış. Doğrusu biz onu apaçık bir sapıklık ve şaşkınlık içinde görüyoruz."

Dedikodu ve kınama kültürü, ahlaki duyarlılıktan değil çoğu zaman merak ve haz düşkünlüğünden beslenir.

Sosyetenin kadınları hadiseyi ahlaki bir kaygıyla değil, saray içi bir skandal olarak dillerine dolamışlardır. Başkalarının zafiyetini alay ve kınama konusu yapmak, nefsani bir eğlenceye dönüştüğünde toplumun manevi dokusunu çürütür.

12:31

فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَـًٔا وَءَاتَتْ كُلَّ وَٰحِدَةٍ مِّنْهُنَّ سِكِّينًا وَقَالَتِ ٱخْرُجْ عَلَيْهِنَّ ۖ فَلَمَّا رَأَيْنَهُۥٓ أَكْبَرْنَهُۥ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حَـٰشَ لِلَّهِ مَا هَـٰذَا بَشَرًا إِنْ هَـٰذَآ إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ

Fe-lemmâ semiat bi-mekrihinne erselet ileyhinne ve a'tedet lehünne müttekeen ve âtet külle vâhidetin minhünne sikkînen ve kâletıhruc aleyhinn, fe-lemmâ raeynehû ekbernehû ve katta'ne eydiyehünne ve kulne hâşe lillâhi mâ hâzâ beşerâ, in hâzâ illâ melekün kerîm.

Kadın onların dedikodularını işitince kendilerine haber gönderdi, onlar için konforlu bir ziyafet meclisi hazırladı ve her birinin eline birer bıçak verdi. Yusuf'a da: "Çık karşılarına!" dedi. Kadınlar onu görünce hayran kalıp gözlerinde çok büyüttüler ve farkında olmadan ellerini kestiler. Dediler ki: "Hâşâ, Allah'ı tenzih ederiz! Bu bir beşer olamaz; bu ancak çok asil ve şerefli bir melektir!"

Zahiri güzelliğe çarpılıp kendinden geçen nefisler, ahlaki iffetin ve manevi asaletin büyüklüğünü melekî bir nur olarak idrak eder.

Aziz'in eşi kadınların kınamasını kırmak için Yusuf'un olağanüstü cemalini sergilemiş, kadınlar ise dehşetle ellerini kesmişlerdir. Bu tablo, dünyevi cazibenin aklı başından alışını ve masumiyetin her vicdanda uyandırdığı hürmeti simgeler.

12:32

قَالَتْ فَذَٰلِكُنَّ ٱلَّذِى لُمْتُنَّنِى فِيهِ ۖ وَلَقَدْ رَٰوَدتُّهُۥ عَن نَّفْسِهِۦ فَٱسْتَعْصَمَ ۖ وَلَئِن لَّمْ يَفْعَلْ مَآ ءَامُرُهُۥ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُونًا مِّنَ ٱلصَّـٰغِرِينَ

Kâlet fe-zâlikünnellezî lümtünnenî fîh, ve le-kad râvedtühû an nefsihî festa'sam, ve le-il lem yef'al mâ âmüruhû le-yüscenenne ve le-yekûnen mines-sâgırîn.

Kadın dedi ki: "İşte beni hakkında kınadığınız kişi budur! Yemin olsun, ben ondan murat almak istedim ama o iffetini koruyup direndi (ista'sam). Eğer emrettiğim şeyi yapmazsa, mutlaka zindana atılacak ve küçük düşenlerden olacaktır!"

Nefsin arzusu doymadığında kibre ve zorbalığa dönüşür; masumiyeti boyun eğdirmek için hapis ve zilletle tehdit eder.

'Ista'sam' ifadesi, Yusuf'un günahtan korunmak için gösterdiği tavizsiz iradeyi anlatır. Günahkâr güç sahipleri, teslim alamadıkları ahlak abidelerini özgürlüklerinden mahrum etmekle tehdit ederek kendi acizliklerini sergilerler.

12:33

قَالَ رَبِّ ٱلسِّجْنُ أَحَبُّ إِلَىَّ مِمَّا يَدْعُونَنِىٓ إِلَيْهِ ۖ وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّى كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُن مِّنَ ٱلْجَـٰهِلِينَ

Kâle rabbis-sicnü ehabbu ileyye mimmâ yed'ûnenî ileyhi ve illâ tasrif annî keydehünne asbu ileyhinne ve eküm minel-câhilîn.

Yusuf şöyle yalvardı: "Rabbim! Zindan, bunların beni davet ettiği şeyden bana çok daha sevimlidir! Eğer onların tuzaklarını benden uzaklaştırmazsan, onlara meyleder ve cahillerden olurum!"

Haramla kirlenmiş saraylardansa iffetle aydınlanan zindanları tercih etmek, peygamberi asaletin zirvesidir.

Hz. Yusuf, dünyevi makam ve konforu günah pahasına korumaktansa çileli zindanı yeğlemiştir. İnsanın kendi nefsine güvenmeyip acziyetle ilahi himayeye sığınması, günaha karşı manevi direncin ve tevazuun en büyük kalkanıdır.

12:34

فَٱسْتَجَابَ لَهُۥ رَبُّهُۥ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ ۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلْعَلِيمُ

Festecâbe lehû rabbühû fe-sarafe anhü keydehünn, innehû hüves-semîul-alîm.

Rabbi onun duasını kabul etti ve onların tuzaklarını kendisinden uzaklaştırdı. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, her şeyi bilendir.

Günaha karşı samimiyetle iffet dileyen kulun yakarışına Allah mutlaka icabet eder ve onu manen korur.

Cenâb-ı Hak, masum kulunun çığlığını karşılıksız bırakmamış, tuzak kuranların entrikalarını boşa çıkarmıştır. Zahiren hapse girmek bir mahrumiyet gibi görünse de, Yusuf için günah bataklığından korunduğu emin bir sığınak olmuştur.

12:35

ثُمَّ بَدَا لَهُم مِّنۢ بَعْدِ مَا رَأَوُا۟ ٱلْـَٔايَـٰتِ لَيَسْجُنُنَّهُۥ حَتَّىٰ حِينٍ

Sümme bedâ lehüm min ba'di mâ raevül-âyâti le-yescününnehû hattâ hîn.

Sonra masumiyetine dair delilleri gördükleri halde, onu bir süre zindana atmayı uygun buldular.

Zalim sistemler kendi ayıplarını gizlemek için masumları cezalandırmaktan ve adaleti ayaklar altına almaktan çekinmezler.

Saray halkı Yusuf'un tertemiz olduğunu gösteren apaçık delillere (âyât) şahit olmalarına rağmen, skandalı unutturmak için masumu zindana kapatmışlardır. Gücün hukuku çiğnediği yerlerde hapis, suçluların değil erdemlilerin payına düşebilir.

12:36

وَدَخَلَ مَعَهُ ٱلسِّجْنَ فَتَيَانِ ۖ قَالَ أَحَدُهُمَآ إِنِّىٓ أَرَىٰنِىٓ أَعْصِرُ خَمْرًا ۖ وَقَالَ ٱلْـَٔاخَرُ إِنِّىٓ أَرَىٰنِىٓ أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِى خُبْزًا تَأْكُلُ ٱلطَّيْرُ مِنْهُ ۖ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِۦٓ ۖ إِنَّا نَرَىٰكَ مِنَ ٱلْمُحْسِنِينَ

Ve dehale meahüs-sicne feteyân, kâle ehadühümâ innî erânî a'sıru hamrâ, ve kâlel-âharu innî erânî ahmilü fevka ra'sî hubzen te'külüt-tayru minh, nebbi'nâ bi-te'vîlih, innâ nerâke minel-muhsinîn.

Onunla birlikte zindana iki genç daha girdi. Biri: "Ben rüyamda şarap sıktığımı gördüm" dedi. Diğeri de: "Ben başımın üzerinde ekmek taşıdığımı, kuşların da ondan yediğini gördüm. Bize bunun yorumunu haber ver; çünkü biz senin gerçekten iyilik ve erdem sahiplerinden (muhsinlerden) olduğunu görüyoruz" dedi.

Güzel ahlak ve iyilik hali, zindanın karanlığında bile parıldayarak çevresine güven ve itibar yayar.

İki mahkûm genç, Yusuf'un simasındaki derin ihsan ve güvenilirliği sezerek dertlerini ona açmışlardır. Zindanda bile olsa 'muhsin' vasfını koruyan bir mümin, çevresi için bir rehber ve manevi ferahlık kaynağı haline gelir.

12:37

قَالَ لَا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِۦٓ إِلَّا نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِۦ قَبْلَ أَن يَأْتِيَكُمَا ۚ ذَٰلِكُمَا مِمَّا عَلَّمَنِى رَبِّىٓ ۚ إِنِّى تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَّا يُؤْمِنُونَ بِٱللَّهِ وَهُم بِٱلْـَٔاخِرَةِ هُمْ كَـٰفِرُونَ

Kâle lâ ye'tîkümâ taâmün türzekânihî illâ nebbe'tükümâ bi-te'vîlihî kable en ye'tiyekümâ, zâlikümâ mimmâ allemenî rabbî, innî teraktü millete kavmin lâ yü'minûne billâhi ve hüm bil-âhirati hüm kâfirûn.

Yusuf dedi ki: "Size rızık olarak verilecek yemek henüz gelmeden önce, onun ne olduğunu ve mahiyetini size mutlaka haber veririm. Bu, Rabbimin bana öğrettiği ilimlerdendir. Doğrusu ben, Allah'a iman etmeyen ve ahireti inkâr eden bir topluluğun inancını terk ettim."

Tebliğ ve irşad ehli, sahip olduğu ilmi nefsine mal etmez; kaynağın Allah olduğunu belirterek söze tevhidle başlar.

Hz. Yusuf, rüyayı tabir etmeden önce ilminin ilahi menşeini açıklamış ve batıl inançları reddettiğini ilan etmiştir. İnsanların merakını ve ilgisini bir fırsat bilerek onları hakikate çağırmak, nebevi metodun en parlak inceliğidir.

12:38

وَٱتَّبَعْتُ مِلَّةَ ءَابَآءِىٓ إِبْرَٰهِيمَ وَإِسْحَـٰقَ وَيَعْقُوبَ ۚ مَا كَانَ لَنَآ أَن نُّشْرِكَ بِٱللَّهِ مِن شَىْءٍ ۚ ذَٰلِكَ مِن فَضْلِ ٱللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى ٱلنَّاسِ وَلَـٰكِنَّ أَكْثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ

Vetteba'tü millete âbâî İbrâhîme ve İshâka ve Ya'kûb, mâ kâne lenâ en nüşrike billâhi min şey', zâlike min fadlillâhi aleynâ ve alen-nâsi ve lâkinne ekseran-nâsi lâ yeşkürûn.

"Ben atalarım İbrahim, İshak ve Yakub'un dinine uydum. Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmak bize yakışmaz. Bu tevhid inancı, Allah'ın bize ve bütün insanlara bir ikramıdır; fakat insanların çoğu şükretmez."

Tevhid, atalardan devralınan en şerefli miras ve insanlığa sunulmuş en büyük hürriyet ve şükür vesilesidir.

Hz. Yusuf, şirk bataklığındaki Mısır'da tevhid çizgisini asil bir miras olarak gururla sahiplenmiştir. Allah'ı bir bilmek, insanı kula kul olmaktan kurtaran ilahi bir nimettir; fakat gaflet içindeki çoğunluk bu lütfun değerini idrak edemez.

12:39

يَـٰصَـٰحِبَىِ ٱلسِّجْنِ ءَأَرْبَابٌ مُّتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ ٱللَّهُ ٱلْوَٰحِدُ ٱلْقَهَّارُ

Yâ sâhibeyis-sicni e-erbâbün müteferrikûne hayrun emillâhül-vâhidül-kahhâr.

"Ey zindan arkadaşlarım! Birbirinden ayrı, parça parça sahte rabler mi daha hayırlıdır, yoksa her şeye galip gelen mutlak bir ve tek olan Allah (el-Vâhid, el-Kahhâr) mı?"

Zihinleri ve kalpleri parçalayan sahte ilahlara kulluk zillet; Vâhid ve Kahhâr olan tek Allah'a teslimiyet ise mutlak izzettir.

Hz. Yusuf zindandaki yoldaşlarına felsefi ve mantıki bir soru yönelterek putperestliğin saçmalığını gözler önüne sermiştir. Dağınık otoritelerin kulu olmak insanı parçalar; kâinatın yegane hâkimi olan Allah'a bağlanmak ruhu hürriyet ve huzura kavuşturur.

12:40

مَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِهِۦٓ إِلَّآ أَسْمَآءً سَمَّيْتُمُوهَآ أَنتُمْ وَءَابَآؤُكُم مَّآ أَنزَلَ ٱللَّهُ بِهَا مِن سُلْطَـٰنٍ ۚ إِنِ ٱلْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ ۚ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوٓا۟ إِلَّآ إِيَّاهُ ۚ ذَٰلِكَ ٱلدِّينُ ٱلْقَيِّمُ وَلَـٰكِنَّ أَكْثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

Mâ ta'büdûne min dûnihî illâ esmâen semmeytümûhâ entüm ve âbâüküm mâ enzelallâhü bihâ min sultân, inil-hükmü illâ lillâh, emera ellâ ta'büdû illâ iyyâh, zâliked-dînül-kayyimü ve lâkinne ekseran-nâsi lâ ya'lemûn.

"Sizin Allah'tan başka taptıklarınız, kendinizin ve atalarınızın uydurduğu kuru isimlerden ibarettir; Allah onlara dair hiçbir delil indirmemiştir. Hüküm koyma yetkisi ancak Allah'a aittir. O, sadece kendisine kulluk etmenizi emretmiştir. İşte dosdoğru ve geçerli din budur; fakat insanların çoğu bilmez."

İnsan ürünü ideolojiler ve sahte tabular içi boş isimlerdir; egemenlik ve mutlak itaat yalnız Allah'a aittir.

Hz. Yusuf tevhidi en saf haliyle tebliğ etmiş, insanların kendi elleriyle ürettikleri putların hiçbir hakikati olmadığını ilan etmiştir. 'İni'l-hükmü illâ lillâh' ilkesi, hayatın nizamını ve ahlaki değerlerini belirleme yetkisini sadece Yaratıcı'ya teslim eder.

12:41

يَـٰصَـٰحِبَىِ ٱلسِّجْنِ أَمَّآ أَحَدُكُمَا فَيَسْقِى رَبَّهُۥ خَمْرًا ۖ وَأَمَّا ٱلْـَٔاخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ ٱلطَّيْرُ مِن رَّأْسِهِۦ ۚ قُضِىَ ٱلْأَمْرُ ٱلَّذِى فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ

Yâ sâhibeyis-sicni emmâ ehadükümâ fe-yeskî rabbehû hamrâ, ve emmel-âharu fe-yuslebu fe-te'külüt-tayru min ra'sih, kudiye'l-emrüllezî fîhi testeftiyân.

"Ey zindan arkadaşlarım! Biriniz yine efendisine şarap sunmaya devam edecek; diğeri ise asılacak ve kuşlar onun başından yiyecektir. İşte fetvasını sorduğunuz mesele böylece kesinleşip bitmiştir."

Hakiki rehber, muhatabını oyalamadan ve gerçeği eğip bükmeden acı da olsa hakikati açıkça söyler.

Hz. Yusuf, rüyaların tabirini ilahi vahiyle neticelendirmiş; birinin kurtulacağını, diğerinin idam edileceğini bildirmiştir. Kaderin hükmü vakti geldiğinde kaçınılmazdır; basiretli insan başına gelecekleri vakarla karşılayıp ahirete hazırlanmalıdır.

12:42

وَقَالَ لِلَّذِى ظَنَّ أَنَّهُۥ نَاجٍ مِّنْهُمَا ٱذْكُرْنِى عِندَ رَبِّكَ فَأَنسَىٰهُ ٱلشَّيْطَـٰنُ ذِكْرَ رَبِّهِۦ فَلَبِثَ فِى ٱلسِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ

Ve kâle lillezî zanne ennehû nâcin minhümezkürnî inde rabbik, fe-ensâhüş-şeytânü zikra rabbihî fe-lebise fis-sicni bıd'a sinîn.

Yusuf, ikisinden kurtulacağını anladığı kimseye: "Efendinin yanında beni an (durumumu ona ilet)" dedi. Fakat şeytan o adama efendisinin yanında Yusuf'u anmayı unutturdu. Böylece Yusuf birkaç yıl daha zindanda kaldı.

Sebeplere aşırı bel bağlamak imtihanı uzatabilir; nihai kurtuluş kulların aracılığıyla değil ilahi takdirle gelir.

Hz. Yusuf beşeri bir sebep olarak saraydaki efendiye durumunun iletilmesini istemiş, fakat unutkanlık sebebiyle zindan süresi uzamıştır. Bu bekleyiş, Yusuf'un sabır ve manevi olgunluğunu kemale erdiren ve onu Mısır'ın zirvesine hazırlayan ilahi bir tehiridir.

12:43

وَقَالَ ٱلْمَلِكُ إِنِّىٓ أَرَىٰ سَبْعَ بَقَرَٰتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنۢبُلَـٰتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَـٰتٍ ۖ يَـٰٓأَيُّهَا ٱلْمَلَأُ أَفْتُونِى فِى رُءْيَـٰىَ إِن كُنتُمْ لِلرُّءْيَا تَعْبُرُونَ

Ve kâlel-melikü innî erâ seb'a bakarâtin simânin ye'külühünne seb'un ıcâfün ve seb'a sünbülâtin hudrin ve uhara yâbisât, yâ eyyühel-meleü eftûnî fî ru'yâye in küntüm lir-ru'yâ ta'bürûn.

Hükümdar dedi ki: "Ben rüyamda yedi semiz ineği, yedi zayıf ineğin yediğini gördüm. Ayrıca yedi yeşil başak ile bir o kadar da kurumuş başak gördüm. Ey ileri gelenler! Eğer rüya tabir edebiliyorsanız, bu rüyam hakkında bana bir açıklama yapın!"

Krizler ve toplumsal sarsıntılar, basiretsiz yöneticilerin uykusunu kaçıran ilahi birer ikazdır.

Hükümdarın gördüğü sembolik rüya, Mısır ve çevre coğrafyayı bekleyen büyük bir ekonomik felaketin habercisiydi. Geleceğin krizlerini önceden okuyabilmek, sıradan bir devlet aklını aşan; ancak ilahi hikmet ve vahiy aydınlığıyla çözülebilecek derin bir basireti gerektirir.

12:44

قَالُوٓا۟ أَضْغَـٰثُ أَحْلَـٰمٍ ۖ وَمَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ ٱلْأَحْلَـٰمِ بِعَـٰلِمِينَ

Kâlû adgâsü ahlâm, ve mâ nahnu bi-te'vîlil-ahlâmi bi-âlimîn.

Dediler ki: "Bunlar karmaşık, anlamsız düşlerdir (adgâsü ahlâm)! Biz böyle karmakarışık düşlerin yorumunu bilmeyiz."

Kendi yetersizliğini kabul edemeyen kibirli elitler, çözemedikleri derin meseleleri 'karmaşık ve anlamsız' diye yaftalarlar.

Sarayın kâhinleri ve danışmanları rüyayı çözemeyince onu önemsizleştirme kolaycılığına kaçmışlardır. Kendi bilgi ve idrak sınırlarını aşan hakikatleri değersizleştirmek, hakikate karşı cahil ve kibirli aklın kadim refleksidir.

12:45

وَقَالَ ٱلَّذِى نَجَا مِنْهُمَا وَٱدَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا۠ أُنَبِّئُكُم بِتَأْوِيلِهِۦ فَأَرْسِلُونِ

Ve kâlellezî necâ minhümâ veddekera ba'de ümmetin ene ünebbiüküm bi-te'vîlihî fe-ersilûn.

Zindandaki iki kişiden kurtulmuş olanı, nice zaman sonra Yusuf'u hatırladı ve: "Ben size onun yorumunu haber veririm, hemen beni (zindana) gönderin!" dedi.

İnsanlar zor duruma düşmedikçe geçmişteki iyilik sahiplerini hatırlamazlar; fakat kader onları tam vaktinde buluşturur.

Yıllardır unutan sakî, sarayın acziyet içinde kıvrandığı kriz anında Yusuf'u hatırlamıştır. Allah Teâlâ, masum kulunun zindandan çıkışını sıradan bir tahliye değil, tüm ülkenin muhtaç olduğu bir kurtarıcı rütbesiyle murat etmiştir.

12:46

يُوسُفُ أَيُّهَا ٱلصِّدِّيقُ أَفْتِنَا فِى سَبْعِ بَقَرَٰتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنۢبُلَـٰتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَـٰتٍ لَّعَلِّىٓ أَرْجِعُ إِلَى ٱلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ

Yûsufu eyyühes-sıddîku eftinâ fî seb'i bakarâtin simânin ye'külühünne seb'un ıcâfün ve seb'i sünbülâtin hudrin ve uhara yâbisâtil-leallî erciu ilen-nâsi leallehüm ya'lemûn.

"Ey Yusuf, ey doğru ve özü sözü bir insan (Sıddîk)! Bize yedi semiz ineği yedi zayıf ineğin yemesi, yedi yeşil başak ve diğer yedi kuru başak hakkında bilgi ver. Umarım o insanlara dönerim de onlar da hakikati öğrenirler" dedi.

'Sıddîk' vasfı, zorluklar ve haksızlıklar karşısında istikametini asla bozmayan dürüst şahsiyetlerin en yüce unvanıdır.

Zindan arkadaşı, Yusuf'u doğrudan bu unvanla selamlayarak onun güvenilirliğini ve ahlakını tescil etmiştir. Kendisini unutanlara sitem etmeden elindeki bilgiyi toplumun kurtuluşu için seferber etmek, sadece peygamberlere has bir erdemdir.

12:47

قَالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَبًا فَمَا حَصَدتُّمْ فَذَرُوهُ فِى سُنۢبُلِهِۦٓ إِلَّا قَلِيلًا مِّمَّا تَأْكُلُونَ

Kâle tezraûne seb'a sinîne deebâ, fe-mâ hasadtüm fe-zerûhü fî sünbülihî illâ kalîlen mimmâ te'külûn.

Yusuf dedi ki: "Yedi yıl aralıksız ve gayretle ekin ekeceksiniz. Biçtiğiniz mahsulü, yiyeceğiniz az bir miktar hariç, başağında bırakıp öylece saklayın!"

Geleceği planlamak, kriz dönemleri gelmeden önce üretimde disiplin ve tüketimde tasarrufla tedbir almayı gerektirir.

Hz. Yusuf sadece rüyayı yorumlamakla kalmamış, 14 yıllık bir tarım ve ekonomi stratejisi çizmiştir. Mahsulün bozulmaması için başağında saklanması tavsiyesi, bilimsel gerçeklikle örtüşen muazzam bir kriz yönetimi ve tedbir örneğidir.

12:48

ثُمَّ يَأْتِى مِنۢ بَعْدِ ذَٰلِكَ سَبْعٌ شِدَادٌ يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلَّا قَلِيلًا مِّمَّا تُحْصِنُونَ

Sümme ye'tî min ba'di zâlike seb'un şidâdün ye'külne mâ kaddemtüm lehünne illâ kalîlen mimmâ tuhsınûn.

"Sonra bunun ardından, saklayacağınız az bir tohumluk hariç, önceden biriktirdiğiniz şeylerin tamamını yiyip tüketecek yedi kurak ve zorlu yıl gelecektir."

Bolluk zamanlarında yapılan birikimler, kıtlık ve dar boğaz yıllarında toplumların ayakta kalmasını sağlar.

Hz. Yusuf, yedi kurak yılın getireceği yıkımı ve tüketimi haber vererek kaynakların heba edilmemesini tembihlemiştir. Mümin fert ve toplumlar, refah anında şımarmamalı; darlık günlerini hesaba katarak iktisat ve basiretle hareket etmelidir.

12:49

ثُمَّ يَأْتِى مِنۢ بَعْدِ ذَٰلِكَ عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ ٱلنَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ

Sümme ye'tî min ba'di zâlike âmün fîhi yugâsün-nâsü ve fîhi ya'sırûn.

"Sonra bunun ardından öyle bir yıl gelecek ki, insanlar onda bol yağmura kavuşacak ve onda meyvelerin sularını sıkıp şıralar çıkaracaklar."

En şiddetli darlık ve imtihan dönemlerinin ardında, sabreden müminler için ilahi bir ferahlık ve bolluk müjdesi vardır.

Rüyada görülmeyen bu on beşinci yılın müjdesi, Yusuf'a vahiy yoluyla bildirilen gaybi bir inayettir. Zorluklarla geçen sabır dolu yıllar, kulun ümidini yitirmemesi halinde yerini bereketli yağmurlara ve tükenmeyen sevinçlere bırakır.

12:50

وَقَالَ ٱلْمَلِكُ ٱئْتُونِى بِهِۦ ۖ فَلَمَّا جَآءَهُ ٱلرَّسُولُ قَالَ ٱرْجِعْ إِلَىٰ رَبِّكَ فَسْـَٔلْهُ مَا بَالُ ٱلنِّسْوَةِ ٱلَّـٰتِى قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ ۚ إِنَّ رَبِّى بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ

Ve kâlel-melikü'tûnî bih, fe-lemmâ câehür-rasûlü kâlerci' ilâ rabbike fes'elhü mâ bâlün-nisvetilletî katta'ne eydiyehünn, inne rabbî bi-keydihinne alîm.

Hükümdar: "Onu bana getirin!" dedi. Elçi Yusuf'a gelince Yusuf: "Efendine dön ve ona ellerini kesen o kadınların durumunun ne olduğunu bir sor! Şüphesiz Rabbim onların tuzağını hakkıyla bilendir" dedi.

İtibar ve haysiyet, alelacele tahliye edilmekten çok daha kıymetlidir; hakiki mümin aklanmadan özgürlüğü kabul etmez.

Hz. Yusuf sarayın kapısını hemen çalmak yerine, hakkındaki lekelerin temizlenmesini ve ellerini kesen kadınlar davasının aydınlatılmasını istemiştir. Masumiyetin kamuoyu önünde resmen tescili, şerefli bir davanın geleceği için vazgeçilmezdir.

12:51

قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَٰوَدتُّنَّ يُوسُفَ عَن نَّفْسِهِۦ ۚ قُلْنَ حَـٰشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِن سُوٓءٍ ۚ قَالَتِ ٱمْرَأَتُ ٱلْعَزِيزِ ٱلْـَٔـٰنَ حَصْحَصَ ٱلْحَقُّ أَنَا۠ رَٰوَدتُّهُۥ عَن نَّفْسِهِۦ وَإِنَّهُۥ لَمِنَ ٱلصَّـٰدِقِينَ

Kâle mâ hatbükünne iz râvedtünne Yûsufa an nefsih, kulne hâşe lillâhi mâ alimnâ aleyhi min sû', kâletimraetül-azîzil-âne hashasal-hakku ene râvedtühû an nefsihî ve innehû le-mines-sâdıkîn.

Hükümdar kadınlara: "Yusuf'un nefsinden murat almak istediğinizde durumunuz neydi?" diye sordu. Kadınlar: "Hâşâ, Allah için biz onun hiçbir kötülüğünü görmedik!" dediler. Aziz'in karısı da şöyle dedi: "Şimdi hak apaçık ortaya çıktı (has-hasal-hak)! Ondan murat almak isteyen bendim. O ise kesinlikle doğru sözlülerdendir!"

Zaman geçse ve şartlar değişse de hakikat er ya da geç perdeleri yırtar; batıl ehli itirafa mecbur kalır.

'Has-hasal-hak' beyanı, iftiranın çöküşünü ve adaletin parlayışını resmeder. Senelerce zindanda çile çeken Yusuf'un iffeti, bizzat onu tuzağa düşürmek isteyenler tarafından itiraf edilmiştir; sabır ve dürüstlüğün sonu daima zaferdir.

12:52

ذَٰلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّى لَمْ أَخُنْهُ بِٱلْغَيْبِ وَأَنَّ ٱللَّهَ لَا يَهْدِى كَيْدَ ٱلْخَآئِنِينَ

Zâlike li-ya'leme ennî lem ehunhü bil-gaybi ve ennallâhe lâ yehdî keydel-hâinîn.

"Bu (gerçeğin araştırılmasını istemem), efendimin gıyabında ona hıyanet etmediğimi ve Allah'ın hainlerin tuzağını asla başarıya ulaştırmayacağını herkesin bilmesi içindir."

Emanete sadakat ve gıyapta hıyanetten kaçınmak, ilahi adaletin hainlerin tuzaklarını boşa çıkaracağına olan sarsılmaz imanın gereğidir.

12. cüzün kapanış ayeti olan bu ilahi ferman, sadakat ile hıyanetin neticesini ebediyen tayin eder. Hainlerin kurduğu en sinsi entrikalar bile ilahi takdirin süzgecinde dağılır; Allah hilekârların hırsını hüsranla neticelendirir.

12:53

۞ وَمَآ أُبَرِّئُ نَفْسِىٓ ۚ إِنَّ ٱلنَّفْسَ لَأَمَّارَةٌۢ بِٱلسُّوٓءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّىٓ ۚ إِنَّ رَبِّى غَفُورٌ رَّحِيمٌ

Ve mâ überriü nefsî, innen-nefse le-emmâratün bis-sûi illâ mâ rahime rabbî, inne rabbî gafûrur-rahîm.

"Ben nefsimi temize çıkarmam. Çünkü nefis, Rabbimin merhamet ettiği durumlar hariç, var gücüyle kötülüğü emreder. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir."

Kişinin kendi zaaflarını kabullenip nefis muhasebesi yapması, ahlaki olgunluğun ve manevi arınmanın ilk şartıdır.

Nefs-i emmâre, insanı sürekli haz ve kibre sürükleyen bencil dürtülerin kaynağıdır. Kul ancak ilahi rahmete, terbiyeye ve inayete sığınarak bu tuzaklardan korunabilir; zira gerçek masumiyet iddiada değil, af ve mağfiret dilemektedir.

12:54

وَقَالَ ٱلْمَلِكُ ٱئْتُونِى بِهِۦٓ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِى ۖ فَلَمَّا كَلَّمَهُۥ قَالَ إِنَّكَ ٱلْيَوْمَ لَدَيْنَا مَكِينٌ أَمِينٌ

Ve kâlel-melikü'tûnî bihî estahlishü linefsî, felemmâ kellemehû kâle innekel-yevme ledeynâ mekînün emîn.

Hükümdar: "Onu bana getirin, kendime özel danışman edineyim" dedi. Onunla konuşunca da: "Bugün artık sen yanımızda yüksek bir makam sahibisin, tam anlamıyla güvenilir birisin" dedi.

Liyakat, dürüstlük ve hikmet, hiçbir zindanın hapsedemeyeceği en büyük değer ve itibardır.

Hükümdar, Hz. Yusuf'un basiretini ve ahlakını yakından tanıyınca ona tam bir itimat duymuştur. 'Mekîn' köklü mevki ve yetkiyi, 'emîn' ise sadakat ve sarsılmaz güveni ifade eder. Devlet yönetiminde ehliyet ile emanet şuurunun bir araya gelmesi huzurun anahtarıdır.

12:55

قَالَ ٱجْعَلْنِى عَلَىٰ خَزَآئِنِ ٱلْأَرْضِ ۖ إِنِّى حَفِيظٌ عَلِيمٌ

Kâlec'alnî alâ hazâinil-ardı innî hafîzun alîm.

Yusuf: "Beni ülkenin hazinelerinin başına getir. Çünkü ben onları hakkıyla korurum ve bu işi çok iyi bilirim" dedi.

Topluma fayda sağlama imkânı doğduğunda ehil kimsenin sorumluluk üstlenmesi, bir kibir değil emanet bilincidir.

Hz. Yusuf, makam peşinde koşmamış; yaklaşan kıtlık krizini ancak adil ve bilgili bir yönetimin aşabileceğini bilerek 'hafîz' (koruyucu/güvenilir) ve 'alîm' (bilgili/uzman) vasıflarıyla iktisadi düzeni inşa etmeye talip olmuştur.

12:56

وَكَذَٰلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِى ٱلْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَآءُ ۚ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَن نَّشَآءُ ۖ وَلَا نُضِيعُ أَجْرَ ٱلْمُحْسِنِينَ

Ve kezâlike mekkennâ li-Yûsufa fîl-ardı yetebevveu minhâ haysü yeşâ', nusîbu bi-rahmetinâ men neşâu ve lâ nudîu ecral-muhsinîn.

Böylece Yusuf'a o ülkede güç ve hâkimiyet verdik; orada dilediği gibi hareket edebiliyordu. Biz rahmetimizi dilediğimize nasip ederiz ve iyilik edenlerin mükâfatını asla zayi etmeyiz.

Karanlık kuyulardan ve haksız zindanlardan sonra gelen izzet, sabır ve sadakatin ilahi mükâfatıdır.

Allah'ın takdiri, zayıf bırakılan salih kulları yeryüzünde kudret sahibi kılar. 'Muhsin' olmak, yani her hâlükârda ihsan ve istikamet üzere yaşamak, dünya ve ahirette ilahi rahmete kavuşmaya vesiledir; hiçbir fedakârlık karşılıksız kalmaz.

12:57

وَلَأَجْرُ ٱلْـَٔاخِرَةِ خَيْرٌ لِّلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَكَانُوا۟ يَتَّقُونَ

Ve le-ecrul-âhirati hayrun lillezîne âmenû ve kânû yettekûn.

İman edip de Allah'a karşı gelmekten sakınanlar için ahiret mükâfatı elbette daha hayırlıdır.

Dünyanın en parlak iktidarı bile, takva ehli için ahirette hazırlanan ebedi nimetlerin yanında gölgeden ibarettir.

Yusuf aleyhisselama bahşedilen dünya mülkü ne kadar yüce olsa da, Kur'an asıl hedefin rıza-i ilahi ve ahiret yurdu olduğunu hatırlatır. Dünyevi başarılar, takva ve sorumluluk bilinciyle taçlandığında değer kazanır.

12:58

وَجَآءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا۟ عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُۥ مُنكِرُونَ

Ve câe ihvetü Yûsufa fe-dehalû aleyhi fe-arafehüm ve hüm lehû münkîrûn.

Nihayet Yusuf'un kardeşleri geldiler ve onun huzuruna girdiler. Yusuf onları hemen tanıdı, fakat onlar onu tanıyamadılar.

Zamanın ve kaderin akışı, zalim ile mazlumun rollerini ilahi adaletin terazisinde tersine çevirir.

Kıtlık sebebiyle zahire almaya gelen kardeşler, kuyuya attıkları çaresiz çocuğun bugün Mısır Azizi olarak karşılarında durduğunu akıllarına dahi getirememişlerdir. Basiret nurları körelmişken Yusuf, hakkın ve sabrın vakarını temsil etmektedir.

12:59

وَلَمَّا جَهَّزَهُم بِجَهَازِهِمْ قَالَ ٱئْتُونِى بِأَخٍ لَّكُم مِّنْ أَبِيكُمْ ۚ أَلَا تَرَوْنَ أَنِّىٓ أُوفِى ٱلْكَيْلَ وَأَنَا۠ خَيْرُ ٱلْمُنزِلِينَ

Ve lemmâ cehhezehüm bi-cehâzihim kâle'tûnî bi-ehin leküm min ebîküm, elâ teravne ennî ûfil-keyle ve ene hayrul-münzilîn.

Yusuf onların erzak yüklerini hazırlatınca şöyle dedi: "Bana baba bir kardeşinizi de getirin. Görmüyor musunuz, ben ölçüyü tam tutuyorum ve misafir ağırlayanların en hayırlısıyım."

Hikmetli strateji, karşı tarafı ürkütmeden adım adım adaleti ve hakkı tesis etmeyi hedefler.

Hz. Yusuf, kardeşlerine ihsanda bulunup cömertliğini göstererek güven aşılamış, ardından Bünyamin'i getirmelerini şart koşmuştur. Bu tavır, intikam hırsından uzak, hikmet ve incelikle örülmüş nebevi bir yöntemin tezahürüdür.

12:60

فَإِن لَّمْ تَأْتُونِى بِهِۦ فَلَا كَيْلَ لَكُمْ عِندِى وَلَا تَقْرَبُونِ

Fe-in lem te'tûnî bihî fe-lâ keyle leküm indî ve lâ takrabûn.

"Eğer onu bana getirmezseniz, artık katımda sizin için bir ölçek erzak bile yoktur ve bir daha yanıma da yaklaşmayın."

Hakkın ve emniyetin korunmasında kararlılık ve caydırıcı ilkeler vazgeçilmezdir.

Hz. Yusuf, ailesine ve öz kardeşine kavuşma hedefini sağlam esaslara bağlamış, suistimale açık bir kapı bırakmamıştır. Ciddiyet ve prensip sahibi olmak, hem yönetimde hem de ahlaki meselelerde suistimalleri önlemenin en etkili yoludur.

12:61

قَالُوا۟ سَنُرَٰوِدُ عَنْهُ أَبَاهُ وَإِنَّا لَفَـٰعِلُونَ

Kâlû senürâvidu anhü ebâhü ve innâ le-fâilûn.

Dediler ki: "Onu babasından ayırmak için ne yapıp edip ikna etmeye çalışacağız ve bunu kesinlikle başaracağız."

İnsan, geçmiş hatalarından ders almadıkça benzer iddialarla kendini kandırmaya devam eder.

Yıllar önce Yusuf'u babalarından koparan kardeşler, şimdi de Bünyamin'i getirmek için babalarını ikna edeceklerini iddia etmektedir. Nefsin hırsı karşısında verilen sözler, ancak samimi bir vicdan muhasebesiyle değer kazanır.

12:62

وَقَالَ لِفِتْيَـٰنِهِ ٱجْعَلُوا۟ بِضَـٰعَتَهُمْ فِى رِحَالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَهَآ إِذَا ٱنقَلَبُوٓا۟ إِلَىٰٓ أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ

Ve kâle li-fityânihic'alû bidâ'atehüm fî rihâlihim leallehüm ya'rifûnehâ izenkalebû ilâ ehlihim leallehüm yerciûn.

Yusuf yardımcılarına: "Onların getirdikleri ticaret mallarını (bedellerini) yüklerinin içine koyun; umulur ki ailelerine döndüklerinde bunun farkına varırlar da belki tekrar gelirler" dedi.

Karşılık beklemeden yapılan incelikli iyilikler, kalpleri yumuşatıp insanı hakka bağlayan en zarif davettir.

Hz. Yusuf, kardeşlerinin zahire bedellerini gizlice çuvallarına koydurarak hem onların ihtiyaç anında darda kalmasını engellemiş hem de cömertliğiyle onları geri dönmeye teşvik eden soylu bir bağ kurmuştur.

12:63

فَلَمَّا رَجَعُوٓا۟ إِلَىٰٓ أَبِيهِمْ قَالُوا۟ يَـٰٓأَبَانَا مُنِعَ مِنَّا ٱلْكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنَآ أَخَانَا نَكْتَلْ وَإِنَّا لَهُۥ لَحَـٰفِظُونَ

Felemmâ raceû ilâ ebîhim kâlû yâ ebânâ munia minnel-keylü fe-ersil meanâ ehânâ nektel ve innâ lehû le-hâfizûn.

Babalarına döndüklerinde dediler ki: "Ey babamız! Bize erzak verilmesi yasaklandı. Kardeşimizi bizimle gönder ki yine erzak alabilelim. Kuşkusuz biz onu kesinlikle koruyup gözetiriz."

Geçmişte güveni sarsanların aynı vaatleri tekrarlaması, yaralı kalplerde derin şüpheler uyandırır.

Kardeşlerin yine 'Biz onu koruruz' demeleri, Yusuf'u kuyuya atarken söyledikleri sözlerin tıpatıp aynısıdır. Güven bir kez zedelendiğinde, en samimi görünen laflar bile haklı bir güvensizliğin eşiğinde yankılanır.

12:64

قَالَ هَلْ ءَامَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلَّا كَمَآ أَمِنتُكُمْ عَلَىٰٓ أَخِيهِ مِن قَبْلُ ۖ فَٱللَّهُ خَيْرٌ حَـٰفِظًا ۖ وَهُوَ أَرْحَمُ ٱلرَّٰحِمِينَ

Kâle hel âmenüküm aleyhi illâ kemâ emintüküm alâ ahîhi min kabl, fallâhu hayrun hâfizâ, ve hüve erhamür-râhimîn.

Yakup dedi ki: "Daha önce kardeşi konusunda size nasıl güvendiysem, şimdi onun hakkında da size öyle mi güveneyim? Oysa en hayırlı koruyucu Allah'tır ve O, merhametlilerin en merhametlisidir."

İnsanlara duyulan haklı temkin, kulun nihai koruyucu olarak yalnızca Allah'a sığınmasını engellemez.

Hz. Yakup, evlatlarının geçmişteki kusurlarını unutmamış fakat çaresizlik anında 'En hayırlı koruyucu Allah'tır' diyerek tevekkülün zirvesini göstermiştir. Hakiki mümin, beşeri zaafları görürken ümidini yalnız ilahi rahmete bağlar.

12:65

وَلَمَّا فَتَحُوا۟ مَتَـٰعَهُمْ وَجَدُوا۟ بِضَـٰعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ ۖ قَالُوا۟ يَـٰٓأَبَانَا مَا نَبْغِى ۖ هَـٰذِهِۦ بِضَـٰعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا ۖ وَنَمِيرُ أَهْلَنَا وَنَحْفَظُ أَخَانَا وَنَزْدَادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ۖ ذَٰلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ

Ve lemmâ fetehû metâahüm vecedû bidâ'atehüm ruddet ileyhim, kâlû yâ ebânâ mâ nebğî, hâzihî bidâatünâ ruddet ileynâ, ve nemîru ehlenâ ve nahfezu ehânâ ve nezdâdü keyle ba'îr, zâlike keylün yesîr.

Yüklerini açtıklarında, erzak bedellerinin kendilerine geri verildiğini gördüler. "Ey babamız! Daha ne isteriz? İşte sermayemiz bize iade edilmiş! Bununla ailemize erzak getirir, kardeşimizi korur ve bir deve yükü fazla erzak alırız; bu (hükümdar için) pek kolay bir ölçektir" dediler.

Beklenmedik ikram ve kolaylıklar, insanı daha büyük sorumlulukları üstlenmeye cesaretlendirir.

Kardeşler, kendilerine sunulan bu cömertlik karşısında babalarını ikna etmek için hem ailenin maişetini hem de hükümdarın ihsanını öne sürmüşlerdir. Zahiren maddi bir kazanç gibi görünen hadiseler, kader planının işleyen adımlarıdır.

12:66

قَالَ لَنْ أُرْسِلَهُۥ مَعَكُمْ حَتَّىٰ تُؤْتُونِ مَوْثِقًا مِّنَ ٱللَّهِ لَتَأْتُنَّنِى بِهِۦٓ إِلَّآ أَن يُحَاطَ بِكُمْ ۖ فَلَمَّآ ءَاتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قَالَ ٱللَّهُ عَلَىٰ مَا نَقُولُ وَكِيلٌ

Kâle len ürsilehû meaküm hattâ tü'tûni mevsikan minallâhi le-te'tünnenî bihî illâ en yuhâta biküm, felemmâ âtevhü mevsikahüm kâlellâhu alâ mâ nekûlü vekîl.

Yakup: "Kuşatılıp çaresiz kalmanız hariç, onu bana mutlaka getireceğinize dair Allah adına sağlam bir teminat vermedikçe onu sizinle asla göndermem" dedi. Ona sağlam teminatlarını verdiklerinde: "Söylediklerimize Allah şahittir ve vekildir" dedi.

Sorumluluk gerektiren işlerde sağlam ahitler almak ve Allah'ı vekil kılmak aklın ve imanın gereğidir.

Hz. Yakup, tedbiri elden bırakmamış; beşeri güvenin yetersiz kaldığı yerde ilahi şahitliği devreye sokmuştur. Sözleşmelerde Allah'ı vekil kılmak, verilen sözün ağırlığını ve sorumluluğun ciddiyetini vicdanlara nakşeder.

12:67

وَقَالَ يَـٰبَنِىَّ لَا تَدْخُلُوا۟ مِنۢ بَابٍ وَٰحِدٍ وَٱدْخُلُوا۟ مِنْ أَبْوَٰبٍ مُّتَفَرِّقَةٍ ۖ وَمَآ أُغْنِى عَنكُم مِّنَ ٱللَّهِ مِن شَىْءٍ ۖ إِنِ ٱلْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ ۖ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ ۖ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ ٱلْمُتَوَكِّلُونَ

Ve kâle yâ beniyye lâ tedhulû min bâbin vâhidin vedhulû min ebvâbin müteferrikah, ve mâ uğnî anküm minallâhi min şey', inil-hukmü illâ lillâh, aleyhi tevekkeltü ve aleyhi fel-yetevekkelil-mütevekkilûn.

Ve şöyle dedi: "Oğullarım! Şehre tek bir kapıdan girmeyin, ayrı ayrı kapılardan girin. Bununla beraber Allah'tan gelecek hiçbir şeyi sizden savamam. Hüküm yalnız Allah'ındır. Ben yalnız O'na tevekkül ettim. Tevekkül edenler de yalnız O'na güvenip dayansınlar."

Meşru tedbirlere başvurmak tevekküle aykırı değildir; aksine tedbir kula, takdir ise yalnız Allah'a aittir.

Hz. Yakup, dikkat çekip nazar ve şüpheye maruz kalmasınlar diye oğullarına dağınık girmelerini öğütlemiş, fakat hiçbir beşeri tedbirin ilahi hükmün önüne geçemeyeceğini vurgulayarak hakiki teslimiyetin dengesini kurmuştur.

12:68

وَلَمَّا دَخَلُوا۟ مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُم مَّا كَانَ يُغْنِى عَنْهُم مِّنَ ٱللَّهِ مِن شَىْءٍ إِلَّا حَاجَةً فِى نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَىٰهَا ۚ وَإِنَّهُۥ لَذُو عِلْمٍ لِّمَا عَلَّمْنَـٰهُ وَلَـٰكِنَّ أَكْثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

Ve lemmâ dehalû min haysü emerahüm ebûhüm, mâ kâne yuğnî anhüm minallâhi min şey'in illâ hâceten fî nefsi Ya'kûbe kadâhâ, ve innehû le-zû ilmin limâ allemnâhü ve lâkinne ekseran-nâsi lâ ya'lemûn.

Babalarının kendilerine emrettiği şekilde girdiklerinde, bu durum Allah'ın takdir ettiği hiçbir şeyi onlardan savamazdı; sadece Yakub'un içindeki bir dileğin yerine gelmesinden ibaretti. Şüphesiz o, kendisine öğrettiğimiz için derin bir ilim sahibiydi; fakat insanların çoğu bilmezler.

İlahi ilimle aydınlanan basiret, sebeplere riayet ederken kalbi sebeplere bağlamama kemalatıdır.

Hz. Yakup'un nasihati babalık şefkatinin tabii bir tezahürüydü; nitekim Allah ona vahiy ve hikmetle derin bir kavrayış bahşetmişti. Çoğu insan olayların sadece dış yüzüne takılırken, arifler perde arkasındaki ilahi kudreti temaşa eder.

12:69

وَلَمَّا دَخَلُوا۟ عَلَىٰ يُوسُفَ ءَاوَىٰٓ إِلَيْهِ أَخَاهُ ۖ قَالَ إِنِّىٓ أَنَا۠ أَخُوكَ فَلَا تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ

Ve lemmâ dehalû alâ Yûsufe âvâ ileyhi ehâh, kâle innî ene ehûke fe-lâ tebteis bimâ kânû ya'melûn.

Yusuf'un huzuruna girdiklerinde, öz kardeşini yanına alıp bağrına bastı ve: "Haberin olsun, ben senin kardeşinim! Artık onların yapmış olduklarına üzülme" dedi.

Uzun ayrılıkların ve haksızlıkların ardından gelen vuslat, mazlum yüreklerin en büyük tesellisidir.

Hz. Yusuf, öz kardeşi Bünyamin'e kimliğini açıklayarak yılların hüznünü dindirmiş ve kardeşlerin geçmişteki kıskançlıklarına artık üzülmemesini tembihlemiştir. İlahi teselli, samimi kalplere geçmişin tüm yaralarını unutturacak bir huzur bahşeder.

12:70

فَلَمَّا جَهَّزَهُم بِجَهَازِهِمْ جَعَلَ ٱلسِّقَايَةَ فِى رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا ٱلْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسَـٰرِقُونَ

Fe-lemmâ cehhezehüm bi-cehâzihim ceales-sikâyete fî rahli ehîhi sümme ezzene müezzinün eyyetühel-îru inneküm le-sârikûn.

Onların erzak yüklerini hazırlatırken su kabını öz kardeşinin yükünün içine koydurdu. Sonra bir görevli arkalarından: "Ey kafile! Siz gerçekten hırsızsınız!" diye seslendi.

İlahi plan, zahiren beklenmedik ve sarsıcı vesilelerle en hayırlı neticeleri hazırlar.

Hz. Yusuf, kardeşini Mısır kanunlarına göre yanında alıkoyabilmek için bu hikmetli tedbire başvurmuştur. İlk bakışta şoke edici olan bu suçlama, aslında kardeşlerin geçmişteki günahlarıyla yüzleşmelerini sağlayacak nebevi bir terbiyenin başlangıcıdır.

12:71

قَالُوا۟ وَأَقْبَلُوا۟ عَلَيْهِم مَّاذَا تَفْقِدُونَ

Kâlû ve akbelû aleyhim mâzâ tefkıdûn.

Onlara dönerek: "Ne kaybettiniz, ne arıyorsunuz?" dediler.

Vicdanı rahat olan ve suçsuzluğundan emin olan insan, beklenmedik ithamlar karşısında metanetle gerçeği sorar.

Kardeşler, hırsızlık yapmadıklarını bildikleri için telaşlanmadan dönüp meselenin ne olduğunu anlamaya çalışmışlardır. İnsanın iç huzuru, haksız suçlamalar karşısında sarsılmadan hakikati aramayı mümkün kılar.

12:72

قَالُوا۟ نَفْقِدُ صُوَاعَ ٱلْمَلِكِ وَلِمَن جَآءَ بِهِۦ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا۠ بِهِۦ زَعِيمٌ

Kâlû nefkıdu suvâ'al-meliki ve limen câe bihî hımlü ba'îrin ve ene bihî za'îm.

Dediler ki: "Hükümdarın su kabını kaybettik; onu getirene bir deve yükü mükâfat var, buna ben kefilim."

Adaletin ve düzenin temini için yetkililerin net, açık ve güvence veren bir üslup kullanması esastır.

Saray görevlisi kaybolan eşyayı açıkça belirtmiş ve onu bulup getirecek kişiye verilecek mükâfatı kendi kefaletiyle taahhüt etmiştir. Görev bilinci, hak arayışında açıklığı ve verilen sözün arkasında durmayı gerektirir.

12:73

قَالُوا۟ تَٱللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُم مَّا جِئْنَا لِنُفْسِدَ فِى ٱلْأَرْضِ وَمَا كُنَّا سَـٰرِقِينَ

Kâlû tallâhi le-kad alimtüm mâ ci'nâ li-nüfside fîl-ardı ve mâ künnâ sârikîn.

Dediler ki: "Allah'a andolsun, siz de pek iyi bilirsiniz ki biz bu ülkeye bozgunculuk çıkarmaya gelmedik ve biz asla hırsız da değiliz!"

Geçmişinde haksızlık bulunan kimseler bile, haklı oldukları hususta şereflerini ve masumiyetlerini koruma gayretine düşerler.

Kardeşler, Mısır'a geldiklerinden beri sergiledikleri dürüst tavrı şahit göstererek kendilerini savunmuşlardır. Ancak kader, onların geçmişte Yusuf'a yaptıkları kötülüğü bu olayla vicdanlarında yeniden canlandıracaktır.

12:74

قَالُوا۟ فَمَا جَزَٰٓؤُهُۥٓ إِن كُنتُمْ كَـٰذِبِينَ

Kâlû fe-mâ cezâühû in küntüm kâzibîn.

Görevliler: "Eğer yalan söylüyorsanız, (hırsız çıkarsa) onun cezası nedir?" dediler.

Meseleleri çözerken muhatabın kendi inandığı ahlaki ve hukuki ilkelerle yüzleştirilmesi en adil yoldur.

Mısırlı görevliler doğrudan ceza kesmek yerine, suçun cezasını bizzat kardeşlerin kendi hukuk sistemlerine ve vicdanlarına havale etmişlerdir. Bu yaklaşım, adaletin tarafsızlığını ve hakkaniyetini perçinleyen üstün bir yöntemdir.

12:75

قَالُوا۟ جَزَٰٓؤُهُۥ مَن وُجِدَ فِى رَحْلِهِۦ فَهُوَ جَزَٰٓؤُهُۥ ۚ كَذَٰلِكَ نَجْزِى ٱلظَّـٰلِمِينَ

Kâlû cezâühû men vucide fî rahlihî fe-hüve cezâüh, kezâlike necziz-zâlimîn.

Dediler ki: "Onun cezası, eşya kimin yükünde bulunursa, işte ceza olarak onun bizzat kendisi (alıkonulup köle yapılması)dır. Biz zalimleri böyle cezalandırırız."

İnsan, kendi hükmüyle bağlanacağı bir sözü sarf ederken adaletin iki tarafı keskin kılıç olduğunu unutmamalıdır.

Hz. Yakup'un şeriatına göre hırsız, çaldığı mal sahibine köle olarak teslim edilirdi. Kardeşler kendilerinden emin bir şekilde bu hükmü vermişler, farkında olmadan Bünyamin'in Mısır'da kalmasını sağlayacak hukuki zemini bizzat hazırlamışlardır.

12:76

فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعَآءِ أَخِيهِ ثُمَّ ٱسْتَخْرَجَهَا مِن وِعَآءِ أَخِيهِ ۚ كَذَٰلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ ۖ مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِى دِينِ ٱلْمَلِكِ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُ ۚ نَرْفَعُ دَرَجَـٰتٍ مَّن نَّشَآءُ ۗ وَفَوْقَ كُلِّ ذِى عِلْمٍ عَلِيمٌ

Fe-bedee bi-ev'iyeti-him kable vi'âi ehîhi sümmestahrecehâ min vi'âi ehîh, kezâlike kidnâ li-Yûsuf, mâ kâne li-ye'huze ehâhü fî dînil-meliki illâ en yeşâallâh, nerfeu deracâtin men neşâ', ve fevka külli zî ilmin alîm.

Bunun üzerine Yusuf, kardeşinin yükünden önce onların yüklerini aramaya başladı; sonunda su kabını kardeşinin yükünden çıkardı. İşte biz Yusuf'a böyle bir plan öğrettik. Yoksa Allah dilemedikçe, hükümdarın kanunlarına göre kardeşini alıkoyamazdı. Biz dilediğimizin derecelerini yükseltiriz. Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen vardır.

İlahi hikmet, beşeri akılların sınırlarını aşarak hakikati en kusursuz ve adil yollarla ortaya çıkarır.

Hz. Yusuf tarafsızlığı korumak için aramaya kardeşlerinden başlamış, ardından su kabını Bünyamin'in çuvalında bulmuştur. 'Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bilen vardır' ilkesi, kulun ilmine güvenip kibirlenmesini önleyen ebedi bir edep kuralıdır.

12:77

۞ قَالُوٓا۟ إِن يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَّهُۥ مِن قَبْلُ ۚ فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِى نَفْسِهِۦ وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ ۚ قَالَ أَنتُمْ شَرٌّ مَّكَانًا ۖ وَٱللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ

Kâlû in yesrik fe-kad seraka ehun lehû min kabl, fe-eserrâhâ Yûsufu fî nefsihî ve lem yübdihâ lehüm, kâle entüm şerrun mekânâ, vallâhu a'lemü bimâ tesıfûn.

Dediler ki: "Eğer o çaldıysa, daha önce onun öz kardeşi de çalmıştı!" Yusuf bu sözü içine attı, onlara belli etmedi ve içinden: "Siz asıl daha kötü durumdasınız; anlattığınız şeyin aslını Allah çok iyi biliyor" dedi.

Büyük ruhlar, haksız ithamlar ve iftiralar karşısında öfkeyle parlamak yerine sükûnetle adaletin gerçekleşmesini bekler.

Kardeşler paçayı kurtarmak için geçmişteki Yusuf'u hırsızlıkla suçlamışlardır. Hz. Yusuf bu ağır ithamı içine gömerek vakarını korumuş, nebevi sabrın ve nefis terbiyesinin en yüce örneklerinden birini sergilemiştir.

12:78

قَالُوا۟ يَـٰٓأَيُّهَا ٱلْعَزِيزُ إِنَّ لَهُۥٓ أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا فَخُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُۥٓ ۖ إِنَّا نَرَىٰكَ مِنَ ٱلْمُحْسِنِينَ

Kâlû yâ eyyühel-azîzü inne lehû eben şeyhan kebîran fe-huz ehadenâ mekâneh, innâ nerâke minel-muhsinîn.

Dediler ki: "Ey Aziz! Gerçekten onun çok yaşlı ve beli bükülmüş bir babası var. Onun yerine bizden birimizi alıkoy. Doğrusu biz seni iyiliksever bir insan olarak görüyoruz."

Merhamet hissi ne kadar samimi olursa olsun, adaletin yerini keyfi tasarruflar alamaz.

Kardeşler, babalarına verdikleri yemini hatırlayarak Bünyamin yerine kendilerinden birinin tutulmasını istemişlerdir. Hz. Yusuf'un iyiliğini ikrar etmeleri, ihsan sahibi kimselerin düşmanlarının kalbinde dahi hürmet uyandırdığının açık delilidir.

12:79

قَالَ مَعَاذَ ٱللَّهِ أَن نَّأْخُذَ إِلَّا مَن وَجَدْنَا مَتَـٰعَنَا عِندَهُۥٓ إِنَّآ إِذًا لَّظَـٰلِمُونَ

Kâle meâzallâhi en ne'huze illâ men vecednâ metâanâ indehû innâ izen le-zâlimûn.

Yusuf: "Eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını alıkoymaktan Allah'a sığınırız! Yoksa biz kesinlikle zalimlerden oluruz" dedi.

Hukukun evrensel ilkesi olan suçun şahsiliği, hiçbir duygu sömürüsü uğruna feda edilemez.

Hz. Yusuf, masum birinin suçlunun yerine cezalandırılmasını açık bir zulüm olarak nitelemiş ve bundan Allah'a sığınmıştır. Adalet, suçluyu cezalandırırken masum olanı her türlü haksızlıktan ve keyfilikten korumakla mükelleftir.

12:80

فَلَمَّا ٱسْتَيْـَٔسُوا۟ مِنْهُ خَلَصُوا۟ نَجِيًّا ۖ قَالَ كَبِيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُوٓا۟ أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُم مَّوْثِقًا مِّنَ ٱللَّهِ وَمِن قَبْلُ مَا فَرَّطتُمْ فِى يُوسُفَ ۖ فَلَنْ أَبْرَحَ ٱلْأَرْضَ حَتَّىٰ يَأْذَنَ لِىٓ أَبِىٓ أَوْ يَحْكُمَ ٱللَّهُ لِى ۖ وَهُوَ خَيْرُ ٱلْحَـٰكِمِينَ

Felemmestey'esû minhü halasû neciyyâ, kâle kebîruhüm elem ta'lemû enne ebâküm kad ehaze aleyküm mevsikan minallâhi ve min kablü mâ ferrattüm fî Yûsuf, fe-len ebrahal-arda hattâ ye'zene lî ebî ev yahkümallâhu lî, ve hüve hayrul-hâkimîn.

Ondan ümitlerini kesince, baş başa verip fısıldaşarak özel bir köşeye çekildiler. Büyükleri dedi ki: "Babanızın sizden Allah adına kesin bir söz aldığını ve daha önce Yusuf konusunda ne büyük kusur işlediğinizi bilmiyor musunuz? Artık babam bana izin verinceye veya Allah hakkımda hükmedinceye kadar bu ülkeden asla ayrılmayacağım. O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır."

Geçmiş günahların vicdanda bıraktığı derin sızı, insanı yeni bir sorumluluk karşısında yüzleşmeye mecbur bırakır.

Kardeşlerin en büyüğü, hem Yusuf'a karşı işledikleri eski hatayı hem de Allah'a verdikleri yemini hatırlatarak Mısır'da kalmaya karar vermiştir. Hatanın ağırlığını hissedip sorumluluktan kaçmamak, vicdani uyanışın ilk adımıdır.

12:81

ٱرْجِعُوٓا۟ إِلَىٰٓ أَبِيكُمْ فَقُولُوا۟ يَـٰٓأَبَانَآ إِنَّ ٱبْنَكَ سَرَقَ وَمَا شَهِدْنَآ إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَـٰفِظِينَ

İrci'û ilâ ebîküm fe-kûlû yâ ebânâ innebneke seraka, ve mâ şehidnâ illâ bimâ alimnâ ve mâ künnâ lil-gaybi hâfizîn.

"Babanıza dönün ve deyin ki: Ey babamız! İnan ki oğlun hırsızlık yaptı. Biz ancak bildiğimize şahitlik ettik; yoksa gaybın bekçileri ve koruyucuları değildik."

İnsan sadece zahire ve bildiğine göre hüküm vermekle mükelleftir; gaybın hakikati ise yalnız Allah'a aittir.

Büyük kardeş, diğer kardeşlerine babalarına durumu nasıl izah edeceklerini öğretmiştir. Gözleriyle gördükleri aramaya dayanarak şahitlik etmişler, fakat arka plandaki ilahi hikmet ve sırlardan habersiz olduklarını itiraf etmişlerdir.

12:82

وَسْـَٔلِ ٱلْقَرْيَةَ ٱلَّتِى كُنَّا فِيهَا وَٱلْعِيرَ ٱلَّتِىٓ أَقْبَلْنَا فِيهَا ۖ وَإِنَّا لَصَـٰدِقُونَ

Ves'elil-karyetulletî künnâ fîhâ vel-îralletî akbelnâ fîhâ, ve innâ le-sâdikûn.

"İstersen içinde bulunduğumuz şehir halkına ve aralarında geldiğimiz kervana sor. Biz kesinlikle doğru söyleyenleriz."

Geçmişte yalan söyleyerek güveni tüketenler, doğruyu söyleseler dahi kendilerini ispatlamak için bin bir şahit aramak zorunda kalırlar.

Kardeşler, Mısır halkını ve kervan ehlini tanık göstererek babalarının şüphesini gidermeye çalışmışlardır. Yitirilen güveni yeniden inşa etmek, insanın en zorlu ve sancılı sınavlarından biridir.

12:83

قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسُكُمْ أَمْرًا ۖ فَصَبْرٌ جَمِيلٌ ۖ عَسَى ٱللَّهُ أَن يَأْتِيَنِى بِهِمْ جَمِيعًا ۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلْعَلِيمُ ٱلْحَكِيمُ

Kâle bel sevvelet leküm enfüsüküm emrâ, fe-sabrun cemîl, asallâhu en ye'tiyenî bihim cemî'â, innehû hüvel-alîmül-hakîm.

Yakup dedi ki: "Hayır! Nefisleriniz sizi yine aldatıp bir işe sürüklemiş. Artık bana düşen güzel bir sabırdır. Umulur ki Allah onların hepsini birden bana geri getirir. Şüphesiz O her şeyi bilendir, mutlak hüküm ve hikmet sahibidir."

Sabr-ı cemîl; feryat ve şikâyeti terk edip kalbi yalnızca Allah'ın rahmet ve inayetine bağlama vakarının adıdır.

Hz. Yakup, Bünyamin'in de kaldığını öğrenince yıkılmamış; Yusuf'u, Bünyamin'i ve büyük oğlunu kavuşturacak ilahi kudrete sarılmıştır. Keder ne kadar derinleşirse derinleşsin, müminin ümidi ilahi rahmetin sonsuzluğuna dayanır.

12:84

وَتَوَلَّىٰ عَنْهُمْ وَقَالَ يَـٰٓأَسَفَىٰ عَلَىٰ يُوسُفَ وَٱبْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ ٱلْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ

Ve tevellâ anhüm ve kâle yâ esefâ alâ Yûsufa vebyaddat aynâhü minel-huzni fe-hüve kezîm.

Onlardan yüz çevirdi ve: "Ah Yusuf'um vah!" dedi. Kederinden gözlerine ak düştü, acısını içine gömüp yutkunuyordu.

Hüzün ve gözyaşı peygamber fıtratına aykırı değildir; kemalat, acıyı isyana dönüştürmeden bağrına basabilmektir.

'Kezîm' ifadesi, Hz. Yakup'un içindeki keder volkanını dışarıya taşırmadan sabırla yuttuğunu gösterir. Ağlamak ve evlat hasretiyle hüzünlenmek şefkatin gereğidir; asıl fazilet, bu elem anında bile teslimiyeti korumaktır.

12:85

قَالُوا۟ تَٱللَّهِ تَفْتَؤُا۟ تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّىٰ تَكُونَ حَرَضًا أَوْ تَكُونَ مِنَ ٱلْهَـٰلِكِينَ

Kâlû tallâhi tefteü tezküru Yûsufa hattâ tekûne haradan ev tekûne minel-hâlikîn.

Oğulları: "Allah'a andolsun ki Yusuf'u anıp durmaktan kederinden eriyeceksin ya da helak olup gideceksin!" dediler.

Derin sevgiyi ve kederi idrak edemeyen yüzeysel bakışlar, samimi ızdırabı gereksiz bir kuruntu sanırlar.

Evlatları babalarının dinmeyen Yusuf hasretini anlamaktan aciz kalarak onu aşırı kederle suçlamışlardır. Oysa hakiki sevgi ve vefa, aradan on yıllar geçse bile sönmeyen, kalbin derinliklerinde daima taze kalan kutsal bir emanettir.

12:86

قَالَ إِنَّمَآ أَشْكُوا۟ بَثِّى وَحُزْنِىٓ إِلَى ٱللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ ٱللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ

Kâle innemâ eşkû bessî ve huznî ilallâhi ve a'lemü minallâhi mâ lâ ta'lemûn.

Yakup: "Ben kederimi ve derin hüznümü ancak Allah'a arz ederim. Ve ben Allah katından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum" dedi.

Kul derdini insanlara yakınıp sızlanmak yerine yalnız Rabbine açtığında, hüznü bir ibadete ve yakınlığa dönüşür.

'İnnemâ eşkû bessî' ifadesi, tevhid ehlinin en temel ahlakını özetler. Şikâyetini kullara değil sadece Halık'a arz eden kul, hem vakarını korur hem de vahiy ve ilahi vaatlerin nuruyla başkalarının göremediği hakikati görür.

12:87

يَـٰبَنِىَّ ٱذْهَبُوا۟ فَتَحَسَّسُوا۟ مِن يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلَا تَا۟يْـَٔسُوا۟ مِن رَّوْحِ ٱللَّهِ ۖ إِنَّهُۥ لَا يَا۟يْـَٔسُ مِن رَّوْحِ ٱللَّهِ إِلَّا ٱلْقَوْمُ ٱلْكَـٰفِرُونَ

Yâ beniyyezhebû fe-tahassesû min Yûsufa ve ehîhi ve lâ tey'esû min ravhillâh, innehû lâ yey'esü min ravhillâhi illel-kavmül-kâfirûn.

"Oğullarım! Gidin, Yusuf ve kardeşini iyice araştırın; Allah'ın rahmetinden sakın ümidinizi kesmeyin! Çünkü inkârcı topluluktan başkası Allah'ın rahmetinden ümidini kesmez."

Allah'ın rahmetinden ümit kesmemek, imanın özü ve en karanlık anlarda bile yol gösteren tükenmez meşalesidir.

Hz. Yakup, en ümitsiz görünen zamanda bile evlatlarını aramaya ve araştırmaya sevk etmiştir. 'Ravhullah' ilahi ferahlık ve rahmettir; ye'se kapılmak ise imanın neşesini yok eden en tehlikeli manevi hastalıktır.

12:88

فَلَمَّا دَخَلُوا۟ عَلَيْهِ قَالُوا۟ يَـٰٓأَيُّهَا ٱلْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا ٱلضُّرُّ وَجِئْنَا بِبِضَـٰعَةٍ مُّزْجَىٰةٍ فَأَوْفِ لَنَا ٱلْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَآ ۖ إِنَّ ٱللَّهَ يَجْزِى ٱلْمُتَصَدِّقِينَ

Fe-lemmâ dehalû aleyhi kâlû yâ eyyühel-azîzü messenâ ve ehlened-durru ve ci'nâ bi-bidâ'atin müzcâtin fe-evfi lenel-keyle ve tesaddak aleynâ, innallâhe yeczil-mütesaddikîn.

Yusuf'un huzuruna tekrar girdiklerinde dediler ki: "Ey Aziz! Bize ve ailemize darlık ve sıkıntı dokundu; değersiz bir sermaye ile geldik. Sen yine de bize ölçüyü tam tut ve bize lütufta bulunup sadaka ver. Şüphesiz Allah sadaka verenleri ödüllendirir."

Kibirle başlayan yolların sonu, bir zamanlar hor görülen kapıda acziyetle af ve bağış dilenmeye varır.

Kardeşler, bir zamanlar kuyuya terk ettikleri kardeşlerinin huzurunda 'bize sadaka ver' diye yalvaracak duruma gelmişlerdir. İlahi adalet, insanı gururlandığı varlığından soyup muhtaç bir tevazuya büründürerek hakiki gerçeği öğretir.

12:89

قَالَ هَلْ عَلِمْتُم مَّا فَعَلْتُم بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنتُمْ جَـٰهِلُونَ

Kâle hel alimtüm mâ fealtüm bi-Yûsufa ve ehîhi iz entüm câhilûn.

Yusuf: "Cahillik günlerinizde Yusuf'a ve kardeşine neler yaptığınızı biliyor musunuz?" dedi.

Nebevi terbiye, muhatabın yüzüne hatasını vururken bile ona tövbe kapısını aralayacak bir şefkat dili kullanır.

Hz. Yusuf geçmişi hatırlatırken 'cahillik günlerinizde' diyerek onların suçunu hafifletici bir mazeret payı bırakmış, onları büsbütün ezmek yerine vicdanlarını uyandırmayı hedeflemiştir. Hakiki büyüklük intikamda değil, ıslah gayretindedir.

12:90

قَالُوٓا۟ أَءِنَّكَ لَأَنتَ يُوسُفُ ۖ قَالَ أَنَا۠ يُوسُفُ وَهَـٰذَآ أَخِى ۖ قَدْ مَنَّ ٱللَّهُ عَلَيْنَآ ۖ إِنَّهُۥ مَن يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ ٱللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ ٱلْمُحْسِنِينَ

Kâlû e-inneke le-ente Yûsuf, kâle ene Yûsufu ve hâzâ ehî, kad mennallâhu aleynâ, innehû men yettekı ve yasbir fe-innallâhe lâ yudîu ecral-muhsinîn.

Dediler ki: "Yoksa sen, gerçekten Yusuf musun?!" O da: "Ben Yusuf'um, bu da kardeşimdir. Allah bize lütufta bulundu. Kim Allah'tan sakınır ve sabrederse, bilsin ki Allah iyilik edenlerin mükâfatını asla zayi etmez" dedi.

Takva ve sabır, kuyunun dibindeki mazlumu sarayın zirvesine taşıyan en sarsılmaz iki kanattır.

Hz. Yusuf bu muazzam yüzleşme anında kibre kapılmamış, elde ettiği makamı kendi dehasına değil bütünüyle Allah'ın ihsanına bağlamıştır. İyilikte sebat edenlerin mükâfatı gecikebilir ama ilahi adalet onu asla karşılıksız bırakmaz.

12:91

قَالُوا۟ تَٱللَّهِ لَقَدْ ءَاثَرَكَ ٱللَّهُ عَلَيْنَا وَإِن كُنَّا لَخَـٰطِـِٔينَ

Kâlû tallâhi le-kad âserakellâhu aleynâ ve in künnâ le-hâtiîn.

Dediler ki: "Allah'a andolsun, Allah seni gerçekten bizden üstün kıldı. Doğrusu biz kesinlikle büyük bir hata işlemiştik."

Hatasını mertçe kabul edip hakkı teslim etmek, nefsin gururunu kırıp kurtuluşa ermenin başlangıcıdır.

Kardeşler, Yusuf'un ahlaki ve manevi üstünlüğünü yeminle ikrar etmiş ve geçmişteki kusurlarını açıkça itiraf etmişlerdir. Bu samimi itiraf, yıllardır vicdanlarında taşıdıkları ağır günah yükünden kurtulmanın ilk adımı olmuştur.

12:92

قَالَ لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ ٱلْيَوْمَ ۖ يَغْفِرُ ٱللَّهُ لَكُمْ ۖ وَهُوَ أَرْحَمُ ٱلرَّٰحِمِينَ

Kâle lâ tesrîbe aleykümül-yevm, yağfirullâhu leküm, ve hüve erhamür-râhimîn.

Yusuf dedi ki: "Bugün size hiçbir kınama ve başa kakma yoktur! Allah sizi bağışlasın. O, merhametlilerin en merhametlisidir."

Nebevi affın zirvesi; gücü elinde bulundururken cezalandırmayı değil, kusurları tamamen bağışlayıp örtmeyi seçmektir.

'Lâ tesrîbe aleyküm' sözü, intikam imkânı varken sergilenen eşsiz bir fazilettir. Nitekim Hz. Peygamber (s.a.v) de Mekke fethinde Kureyş'e bu ayetle hitap ederek cihanşümul bir af ve merhamet manifestosu ilan etmiştir.

12:93

ٱذْهَبُوا۟ بِقَمِيصِى هَـٰذَا فَأَلْقُوهُ عَلَىٰ وَجْهِ أَبِى يَأْتِ بَصِيرًا وَأْتُونِى بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ

İzhebû bi-kamîsî hâzâ fe-elkûhü alâ vechi ebî ye'ti basîrâ, ve'tûnî bi-ehliküm ecmaîn.

"Bu gömleğimi götürün ve babamın yüzüne koyun ki gözleri açılsın. Sonra da bütün ailenizi toplayıp bana gelin!"

Geçmişte hüzün ve acı sebebi olan bir nesne, ilahi bir ikramla şifa ve müjde vasıtasına dönüşebilir.

Bir zamanlar kana bulanıp Hz. Yakup'un gözyaşlarına ve görme kaybına sebep olan gömlek, bu kez Yusuf'un kokusunu taşıyarak onun basiretine şifa olmuştur. Allah dilerse en ağır acıların sembolünü en büyük sevincin anahtarı kılar.

12:94

وَلَمَّا فَصَلَتِ ٱلْعِيرُ قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّى لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ ۖ لَوْلَآ أَن تُفَنِّدُونِ

Ve lemmâ fasaletil-îru kâle ebûhüm innî le-ecidu rîha Yûsufa lev lâ en tüfennidûn.

Kervan Mısır'dan ayrılıp yola çıktığında, babaları şöyle dedi: "Eğer bana bunak demezseniz, doğrusu ben kesinlikle Yusuf'un kokusunu alıyorum!"

Kalp gözü açık ve ruhu arınmış olanlar, ötelerden gelen manevi esintileri ve müjdeleri hissederler.

Hz. Yakup, yüzlerce kilometre uzaktan ayrılan kervandaki gömleğin kokusunu duymuş, fakat etrafındakilerin kınamasından çekinmiştir. İman ve yakîn bağıyla bağlanan gönüller arasında, beşeri idrakin kavrayamayacağı derin bir ülfet vardır.

12:95

قَالُوا۟ تَٱللَّهِ إِنَّكَ لَفِى ضَلَـٰلِكَ ٱلْقَدِيمِ

Kâlû tallâhi inneke le-fî dalâlikel-kadîm.

Yanındakiler dediler ki: "Allah'a andolsun, sen hâlâ o eski yanılgın içindesin!"

Maddi ölçülere hapsolmuş zihinler, nebevi basiretin ve derin manevi işaretlerin hakikatini kavramakta zorlanırlar.

Yakınları, Hz. Yakup'un Yusuf kokusunu duyduğunu söylemesini yaşlılığın getirdiği bir kuruntu ve yanılgı olarak görmüşlerdir. Oysa ilahi işaretler, sadece zahire takılan gözlerle değil, kalbin nuruyla kavranır.

12:96

فَلَمَّآ أَن جَآءَ ٱلْبَشِيرُ أَلْقَىٰهُ عَلَىٰ وَجْهِهِۦ فَٱرْتَدَّ بَصِيرًا ۖ قَالَ أَلَمْ أَقُل لَّكُمْ إِنِّىٓ أَعْلَمُ مِنَ ٱللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ

Fe-lemmâ en câel-beşîru elkâhü alâ vechihî fertedde basîrâ, kâle elem ekul leküm innî a'lemü minallâhi mâ lâ ta'lemûn.

Müjdeci gelip gömleği Yakup'un yüzüne koyunca, gözleri hemen açılıverdi. Dedi ki: "Ben size, 'Allah katından sizin bilmediğiniz şeyleri kesinlikle biliyorum' dememiş miydim?"

Sabırla beklenen ilahi vaat gerçekleştiğinde, yılların kederi bir anda ebedi bir şükür ve sürura inkılap eder.

Müjdecinin getirdiği gömlekle Hz. Yakup'un gözleri açılmış ve ilahi vahye olan sarsılmaz itimadı doğrulanmıştır. Allah'a güvenenlerin ümidi boşa çıkmaz; gecenin en zifiri karanlığı, fecrin en yakın olduğu andır.

12:97

قَالُوا۟ يَـٰٓأَبَانَا ٱسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَآ إِنَّا كُنَّا خَـٰطِـِٔينَ

Kâlû yâ ebânesteğfir lenâ zünûbenâ innâ künnâ hâtiîn.

Oğulları dediler ki: "Ey babamız! Bizim için günahlarımızın bağışlanmasını dile; çünkü biz gerçekten büyük bir hata işlemiştik."

Hakkına girilen salih kimselerden helallik isteyip dua talep etmek, samimi bir tövbenin gereğidir.

Kardeşler, babalarına çektirdikleri derin ızdırabın ağırlığını idrak etmiş ve onun duasına sığınmışlardır. Günahın yükü altında ezilen gönüller, hem kul hakkını helal ettirmek hem de Allah'ın affına mazhar olmak için salihlerin duasına muhtaçtır.

12:98

قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّىٓ ۖ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلْغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ

Kâle sevfe esteğfiru leküm rabbî, innehû hüvel-gafûrur-rahîm.

Yakup dedi ki: "Sizin için Rabbimden yakında bağışlanma dileyeceğim. Şüphesiz O çok bağışlayandır, çok merhamet edendir."

Dua ve istiğfar için en feyizli ve kabule karin vakitleri kollamak, nebevi bir basiret ve hikmettir.

Hz. Yakup 'yakında' diyerek bağışlanma duasını seher vaktine ertelemiş ve evlatlarına şefkat kapısını açık tutmuştur. Allah'ın engin af ve merhametine duyulan güven, kulun ne kadar büyük günah işlemiş olursa olsun ümidini daima diri tutar.

12:99

فَلَمَّا دَخَلُوا۟ عَلَىٰ يُوسُفَ ءَاوَىٰٓ إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقَالَ ٱدْخُلُوا۟ مِصْرَ إِن شَآءَ ٱللَّهُ ءَامِنِينَ

Fe-lemmâ dehalû alâ Yûsufa âvâ ileyhi ebeveyhi ve kâledhulû mısra in şâallâhu âminîn.

Nihayet Yusuf'un huzuruna vardıklarında, anne ve babasını kucaklayıp bağrına bastı ve: "Allah'ın izniyle Mısır'a güven içinde girin!" dedi.

İlahi vaat gerçekleştiğinde sergilenen hürmet ve nezaket, olgun ruhların en güzel ziynetidir.

Hz. Yusuf, ailesini bizzat karşılamış, anne babasını bağrına basmış ve onlara emniyet dolu bir hayat temennisinde bulunmuştur. Emniyet ve huzur, Allah'ın kullarına sunduğu en kıymetli nimetlerden biridir ve hürmetle muhafaza edilmelidir.

12:100

وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى ٱلْعَرْشِ وَخَرُّوا۟ لَهُۥ سُجَّدًا ۖ وَقَالَ يَـٰٓأَبَتِ هَـٰذَا تَأْوِيلُ رُءْيَـٰىَ مِن قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّى حَقًّا ۖ وَقَدْ أَحْسَنَ بِىٓ إِذْ أَخْرَجَنِى مِنَ ٱلسِّجْنِ وَجَآءَ بِكُم مِّنَ ٱلْبَدْوِ مِنۢ بَعْدِ أَن نَّزَغَ ٱلشَّيْطَـٰنُ بَيْنِى وَبَيْنَ إِخْوَتِىٓ ۚ إِنَّ رَبِّى لَطِيفٌ لِّمَا يَشَآءُ ۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلْعَلِيمُ ٱلْحَكِيمُ

Ve rafea ebeveyhi alel-arşi ve harrû lehû süccedâ, ve kâle yâ ebeti hâzâ te'vîlü ru'yâye min kablü kad cealehâ rabbî hakkâ, ve kad ahsene bî iz ahracenî mines-sicni ve câe biküm minel-bedvi min ba'di en nezeğaş-şeytânü beynî ve beyne ihvetî, inne rabbî latîfün limâ yeşâ', innehû hüvel-alîmül-hakîm.

Anne babasını tahtın üstüne çıkardı; hepsi onun önünde saygıyla eğildiler. Yusuf dedi ki: "Babacığım! İşte bu, daha önce gördüğüm rüyamın gerçekleşmesidir. Rabbim onu hak kıldı. Şeytan benimle kardeşlerimin arasını bozduktan sonra beni zindandan çıkaran ve sizi çölden getiren Rabbim bana gerçekten büyük lütufta bulundu. Şüphesiz Rabbim dilediğine lütufkârdır ve işleri incelikle yürütür. O her şeyi bilendir, mutlak hüküm ve hikmet sahibidir."

Kader planı tamamlandığında çekilen bütün çileler, ilahi hikmetin kusursuz güzelliğine hayranlıkla şükre dönüşür.

Hz. Yusuf rüyasının gerçekleştiğini görünce kibre kapılmamış; kardeşlerini kınamayıp suçu şeytana yüklemiş ve ilahi ihsanları tek tek anmıştır. Allah'ın 'Latîf' ismi, zorlukları en tatlı meyvelere dönüştüren gizli inayetidir.

12:101

۞ رَبِّ قَدْ ءَاتَيْتَنِى مِنَ ٱلْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِى مِن تَأْوِيلِ ٱلْأَحَادِيثِ ۚ فَاطِرَ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ أَنتَ وَلِىِّۦ فِى ٱلدُّنْيَا وَٱلْـَٔاخِرَةِ ۖ تَوَفَّنِى مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِى بِٱلصَّـٰلِحِينَ

Rabbi kad âteytenî minel-mülki ve allemtenî min te'vîlil-ehâdîs, fâtıras-semâvâti vel-ardı ente veliyyî fid-dünyâ vel-âhirah, teveffenî müslimen ve elhıknî bis-sâlihîn.

"Rabbim! Sen bana mülk ve hâkimiyetten bir pay verdin ve olayların derin yorumunu öğrettin. Ey gökleri ve yeri yoktan var eden! Dünyada da ahirette de benim gerçek koruyucum, yârim Sen'sin. Benim canımı Müslüman olarak al ve beni salih kulların arasına kat!"

Dünyevi zaferlerin ve makamların zirvesindeyken kulun en yüce gayesi, imanla son nefesi verip salihlere kavuşmaktır.

Hz. Yusuf, iktidarın ve vuslatın en parlak anında kalbini fani dünyadan çekip ebedi kurtuluşa yöneltmiştir. Bu nebevi dua; makam, şan ve servetin değil, istikamet üzere hüsn-i hâtime ile Rabbine kavuşmanın asıl saadet olduğunu ilan eder.

12:102

ذَٰلِكَ مِنْ أَنۢبَآءِ ٱلْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ ۖ وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوٓا۟ أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ

Zâlike min enbâil-gaybi nûhîhi ileyk, ve mâ künte ledeyhim iz ecma'û emrahüm ve hüm yemkürûn.

İşte bu, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Yoksa onlar tuzak kurarak işlerinde fikir birliğine vardıkları zaman sen onların yanında değildin.

Geçmiş asırların karanlıklarında kalan hakikatlerin berrak bir şekilde bildirilmesi, Kur'an'ın apaçık ilahi mucizesidir.

Hz. Peygamber (s.a.v), o dönemde yaşamamış ve bu sırları kimseden öğrenmemiştir. Kıssanın bütün teferruatıyla vahyedilmesi, Resûlullah'ın peygamberliğini ve Kur'an'ın beşer üstü ilahi kaynağını şüpheye yer bırakmayacak biçimde ispatlar.

12:103

وَمَآ أَكْثَرُ ٱلنَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ

Ve mâ ekserun-nâsi ve lev haraste bi-mü'minîn.

Sen ne kadar şiddetle arzu etsen de insanların çoğu inanacak değillerdir.

Hidayet kulun hırsına veya tebliğcinin aşırı gayretine değil, insanın kendi iradesine ve ilahi takdire bağlıdır.

Peygamber Efendimiz (s.a.v) insanların ebedi kurtuluşu için büyük bir arzu duyuyordu. Ancak ayet, hakikat ne kadar açık olursa olsun, kibrine ve inadına yenik düşen çoğunluğun imandan yüz çevireceğini belirterek nebevi gönlü teselli eder.

12:104

وَمَا تَسْـَٔلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ ۚ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِّلْعَـٰلَمِينَ

Ve mâ tes'elühüm aleyhi min ecr, in hüve illâ zikrun lil-âlemîn.

Oysa sen bu davetine karşılık onlardan hiçbir ücret istemiyorsun. O Kur'an, bütün âlemler için ancak bir öğüt ve hatırlatmadır.

Hakiki davanın en belirgin alâmeti, hiçbir maddi menfaat ve karşılık gözetmeksizin sırf Allah rızası için çalışmaktır.

Nebevi tebliğ dünyevi çıkarlardan münezzehtir; muhataplardan ne ücret ne de minnet talep edilir. Kur'an, bütün insanlığa hitap eden evrensel bir uyarıcı ve vicdanları dirilten ebedi bir zikirdir.

12:105

وَكَأَيِّن مِّنْ ءَايَةٍ فِى ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ

Ve ke-eyyin min âyetin fis-semâvâti vel-ardı yemürrûne aleyhâ ve hüm anhâ mu'ridûn.

Göklerde ve yerde nice ayetler ve ibretler vardır ki, onlar yüz çevirerek yanlarından geçip giderler.

Basireti kapanmış gafiller, kâinattaki muazzam delil ve işaretleri sıradan sanıp umursamazca yanından geçerler.

Kâinat baştan başa ilahi kudretin ve birliğin açık bir kitabıdır; göklerdeki intizam ve yerdeki sanat insanı derin düşünceye çağırır. Ancak gaflet perdesi gözleri bürüdüğünde, en mucizevi deliller bile kalpleri uyandırmaya yetmez.

12:106

وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُم بِٱللَّهِ إِلَّا وَهُم مُّشْرِكُونَ

Ve mâ yü'minü ekseruhüm billâhi illâ ve hüm müşrikûn.

Onların çoğu, Allah'a ancak ortak koşarak inanırlar.

Tevhid inancını şirk ve batıl telakkilerle bulandırmak, imanın safiyetini zedeleyen en sinsi tehlikedir.

Çoğu insan Allah'ın yaratıcılığını kabul etse de hayatına yön verirken sahte otoriteleri, dünyevi menfaatleri veya putlaştırdığı şeyleri O'na ortak koşar. Hakiki iman; itikatta, ibadette ve itaatte şirkin her türlüsünden arınmış saf bir teslimiyettir.

12:107

أَفَأَمِنُوٓا۟ أَن تَأْتِيَهُمْ غَـٰشِيَةٌ مِّنْ عَذَابِ ٱللَّهِ أَوْ تَأْتِيَهُمُ ٱلسَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ

E-fe-eminû en te'tiyehüm gâşiyetün min azâbillâhi ev te'tiyehümüs-sâatü bağteten ve hüm lâ yeş'urûn.

Yoksa onlar, Allah'ın azabından kendilerini kuşatacak genel bir felaketin gelmesinden veya hiç farkında değillerken kıyametin ansızın kopmasından güvende midirler?

İlahi mühleti bir cezasızlık zannedip emniyette olduğunu sanmak, nefsin en büyük gaflet ve aldanışıdır.

İnkârda direnenler, üzerlerine aniden çökecek bir helakten veya ansızın kopacak kıyametten asla emin olamazlar. Akıl sahibi insan, her an hesap verebilecek bir uyanıklık ve takva içinde yaşamayı varoluşun esası bilir.

12:108

قُلْ هَـٰذِهِۦ سَبِيلِىٓ أَدْعُوٓا۟ إِلَى ٱللَّهِ ۚ عَلَىٰ بَصِيرَةٍ أَنَا۠ وَمَنِ ٱتَّبَعَنِى ۖ وَسُبْحَـٰنَ ٱللَّهِ وَمَآ أَنَا۠ مِنَ ٱلْمُشْرِكِينَ

Kul hâzihî sebîlî ed'û ilallâh, alâ basîratin ene ve menittebeanî, ve sübhânallâhi ve mâ ene minel-müşrikîn.

De ki: "İşte benim yolum budur! Ben ve bana uyanlar, basiret üzere (körükörüne değil, açık bir delille) Allah'a çağırırız. Allah'ı her türlü eksiklikten tenzih ederim ve ben asla ortak koşanlardan değilim!"

İslam daveti; körü körüne bir taklit değil, basiret, akıl, burhan ve delil üzerine inşa edilmiş bir hakikat yoludur.

Hz. Peygamber ve onun izinden gidenler, insanları sarsılmaz bir imana ve berrak bir kavrayışa davet ederler. Tevhid davası; şirkten, şüpheden ve bağnazlıktan arınmış tertemiz bir duruşu ve Allah'ı tenzih etmeyi emreder.

12:109

وَمَآ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُّوحِىٓ إِلَيْهِم مِّنْ أَهْلِ ٱلْقُرَىٰٓ ۗ أَفَلَمْ يَسِيرُوا۟ فِى ٱلْأَرْضِ فَيَنظُرُوا۟ كَيْفَ كَانَ عَـٰقِبَةُ ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ ۗ وَلَدَارُ ٱلْـَٔاخِرَةِ خَيْرٌ لِّلَّذِينَ ٱتَّقَوْا۟ ۗ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

Ve mâ erselnâ min kablike illâ ricâlen nûhî ileyhim min ehlil-kurâ, e-fe-lem yesîrû fîl-ardı fe-yenzurû keyfe kâne âkıbetüllezîne min kablihim, ve le-dârul-âhirati hayrun lillezînettekav, e-fe-lâ ta'kılûn.

Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını peygamber göndermedik. Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar? Allah'a karşı gelmekten sakınanlar için ahiret yurdu elbette daha hayırlıdır. Hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız?

Tarih ve coğrafya, hakikate başkaldıranların ibret dolu yıkıntılarıyla dolu büyük bir öğüt sahnesidir.

Allah tebliğ için melekleri değil, beşer içinden liyakatli insanları elçi seçmiştir. Eski kavimlerin akıbeti, dünyevi saltanatların fani, takva ehli için hazırlanan ahiret yurdunun ise ebedi olduğunu aklını kullanan herkese fısıldar.

12:110

حَتَّىٰٓ إِذَا ٱسْتَيْـَٔسَ ٱلرُّسُلُ وَظَنُّوٓا۟ أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا۟ جَآءَهُمْ نَصْرُنَا فَنُجِّىَ مَن نَّشَآءُ ۖ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ ٱلْقَوْمِ ٱلْمُجْرِمِينَ

Hattâ izestey'eser-rusülü ve zannû ennehüm kad küzibû câehüm nasrunâ fe-nucciye men neşâ', ve lâ yuraddu be'sünâ anil-kavmil-mücrimîn.

Nihayet peygamberler ümitlerini kesip gerçekten yalancı çıkarıldıklarını düşündükleri bir anda onlara yardımımız geldi; dilediğimiz kimseler kurtarıldı. Suçlular topluluğundan ise azabımız asla geri çevrilemez.

İlahi yardım, bütün beşeri çarelerin tükendiği ve imtihanın doruğa ulaştığı en kritik anda yetişir.

Peygamberler bile kavimlerinin inadı karşısında beşer olarak büyük bir daralma yaşamış, tam bu eşikte ilahi nusret yetişmiştir. Hakikati savunanlar için zafer sabırla gelirken, suç ve zulümde direnenler için ilahi ceza kaçınılmazdır.

12:111

لَقَدْ كَانَ فِى قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِّأُو۟لِى ٱلْأَلْبَـٰبِ ۗ مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَىٰ وَلَـٰكِن تَصْدِيقَ ٱلَّذِى بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَىْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

Le-kad kâne fî kasasıhim ibretün li-ulil-elbâb, mâ kâne hadîsen yüfterâ ve lâkin tasdîkallezî beyne yedeyhi ve tafsîle külli şey'in ve hüden ve rahmeten li-kavmin yü'minûn.

Andolsun ki onların kıssalarında, akıl sahipleri için nice ibretler vardır. Bu Kur'an uydurulan bir söz değildir; aksine kendinden öncekileri doğrulayan, her şeyi açıklayan, inanan bir topluluk için bir hidayet ve rahmettir.

Kur'an kıssaları insanlığın manevi serüvenine ışık tutan, hakikat arayışında yol gösteren tükenmez hikmet menbaıdır.

Yusuf suresinin bu ihtişamlı kapanışı, kıssaların masal değil, akl-ı selim sahipleri için derin dersler olduğunu ilan eder. Vahiy; doğruyu yanlıştan ayıran hidayet, şüpheleri gideren delil ve mümin gönülleri kuşatan ilahi rahmettir.