Mülk Suresi
Hayat ve ölümün hangimizin daha güzel işler yapacağını sınamak için yaratıldığını ve evrendeki kusursuz dengeyi anlatan sure.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ
تَبَٰرَكَ ٱلَّذِى بِيَدِهِ ٱلْمُلْكُ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ قَدِيرٌ
tebârake-lleẕî biyedihi-lmülk. vehüve `alâ külli şey'in ḳadîr.
Mutlak egemenlik elinde olan Allah ne yücedir; O, her şeye gücü yetendir.
Tüm varlığın mutlak yönetimini elinde tutan Yaratıcı, sınırsız güç ve sonsuz iyilik kaynağıdır.
Mülk suresi, evrendeki egemenliğin yalnızca Allah'a ait olduğunu ilan ederek başlar. Taberî ve Mâtürîdî, 'Tebâreke' ifadesinin O'nun hayır ve bereketinin tükenmezliğini, mülk ve yönetimde hiçbir ortağı bulunmadığını ortaya koyduğunu açıklar.
ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلْمَوْتَ وَٱلْحَيَوٰةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًۭا ۚ وَهُوَ ٱلْعَزِيزُ ٱلْغَفُورُ
elleẕî ḫaleḳa-lmevte velḥayâte liyeblüveküm eyyüküm aḥsenü `amelâ. vehüve-l`azîzü-lgafûr.
O, hanginizin daha güzel işler yapacağını sınamak için ölümü ve hayatı yaratandır. O, mutlak güç sahibidir, çok bağışlayandır.
Dünya hayatı ve ölüm, insanın çok iş yapması için değil en güzel ve anlamlı davranışı sergilemesi için kurulan bir sınav alanıdır.
Ölümün hayattan önce anılması, faniliğin bilinciyle yaşamanın önemine işaret eder. Râzî ve İbn Kesîr, önemli olanın amelin çokluğu değil, samimiyet ve doğrulukla yapılan 'en güzel iş' olduğunu vurgular.
ٱلَّذِى خَلَقَ سَبْعَ سَمَٰوَٰتٍۢ طِبَاقًۭا ۖ مَّا تَرَىٰ فِى خَلْقِ ٱلرَّحْمَٰنِ مِن تَفَٰوُتٍۢ ۖ فَٱرْجِعِ ٱلْبَصَرَ هَلْ تَرَىٰ مِن فُطُورٍۢ
elleẕî ḫaleḳa seb`a semâvâtin ṭibâḳâ. mâ terâ fî ḫalḳi-rraḥmâni min tefâvüt. ferci`i-lbeṣara hel terâ min füṭûr.
O, yedi göğü birbiriyle tam bir uyum içinde yaratandır. Rahmân'ın yaratışında hiçbir düzensizlik göremezsin. Gözünü çevir de bir bak; herhangi bir çatlak ve kusur görüyor musun?
Evrenin her katmanında işleyen kusursuz denge ve uyum, insanı Yaratıcı'nın eşsiz sanatını gözlemlemeye davet eder.
Göklerin tabakalar halinde hiçbir aksaklık barındırmadan yaratıldığı bildirilir. Mâtürîdî ve Râzî, varlık düzenindeki bu şaşmaz ölçünün tesadüfü imkânsız kıldığını ve gözlem yapan aklı doğrudan tevhid gerçeğine ulaştırdığını belirtir.
ثُمَّ ٱرْجِعِ ٱلْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنقَلِبْ إِلَيْكَ ٱلْبَصَرُ خَاسِئًۭا وَهُوَ حَسِيرٌۭ
ŝümme-rci`i-lbeṣara kerrateyni yenḳalib ileyke-lbeṣaru ḫâsiev vehüve ḥasîr.
Sonra gözünü tekrar tekrar çevirip bak; göz aradığı kusuru bulamadan yorgun ve bitkin halde sana geri dönecektir.
İnsan aklı ve bilimi evreni ne kadar derinlemesine incelerse incelesin, ilahi düzende en küçük bir açık bile bulamaz.
Evrendeki sağlamlığın sürekliliği ve insanın acizliği karşılaştırılır. Taberî ve İbn Kesîr, yaratılıştaki mükemmelliğin tekrar tekrar sınansa dahi kusursuz çıkacağını, insan bakışının ise bu büyüklük karşısında hayranlıkla boyun eğeceğini ifade eder.
وَلَقَدْ زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا بِمَصَٰبِيحَ وَجَعَلْنَٰهَا رُجُومًۭا لِّلشَّيَٰطِينِ ۖ وَأَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابَ ٱلسَّعِيرِ
veleḳad zeyyenne-ssemâe-ddünyâ bimeṣâbîḥa vece`alnâhâ rucûmel lişşeyâṭîni vea`tednâ lehüm `aẕâbe-sse`îr.
Andolsun biz, en yakın göğü kandillerle donattık ve onları şeytanlar için taşlama araçları yaptık. Onlar için alevli ateş azabını da hazırladık.
Gökyüzünü süsleyen yıldızlar hem evrene estetik ve ışık katar hem de ilahi sırlara uzanan haksız müdahaleleri engeller.
Yıldızların yaratılışındaki iki temel amaç açıklanır. Râzî ve Mâtürîdî, gök cisimlerinin geceyi aydınlatıp yön bulmayı sağladığını, aynı zamanda gayb bilgisine ulaşmak isteyen şer odaklarına karşı koruyucu birer engel kılındığını kaydeder.
وَلِلَّذِينَ كَفَرُوا۟ بِرَبِّهِمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ ۖ وَبِئْسَ ٱلْمَصِيرُ
velilleẕîne keferû birabbihim `aẕâbü cehennem. vebi'se-lmeṣîr.
Rablerini inkâr edenler için cehennem azabı vardır. Orası ne kötü bir varış yeridir!
Evrendeki bunca açık delile rağmen Yaratıcı'ya sırt çevirenler, kendi elleriyle karanlık bir son hazırlar.
Kozmik düzenden ahiret sorumluluğuna geçiş yapılarak inkârın sonucu bildirilir. Taberî, kendisini yoktan var edip sayısız imkanla donatan Rabbini tanımayanların, adaletin gereği olarak en ağır pişmanlık yurduna varacaklarını açıklar.
إِذَآ أُلْقُوا۟ فِيهَا سَمِعُوا۟ لَهَا شَهِيقًۭا وَهِىَ تَفُورُ
iẕâ ülḳû fîhâ semi`û lehâ şehîḳav vehiye tefûr.
Oraya atıldıklarında, onun kaynarken çıkardığı korkunç uğultuyu işitirler.
İlahi adaleti hiçe sayarak yaşanan kibirli bir ömrün ahirette karşılaşacağı manzara, dehşet verici bir uyanıştır.
Cehennemin fiziksel ve ruhsal sarsıntısı canlı bir tasvirle aktarılır. İbn Kesîr ve Râzî, ateşin fokurdayarak çıkardığı o korkunç sesin, dünyada hakikate kulak tıkayanların yaşayacağı derin çaresizliği simgelediğini belirtir.
تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ ٱلْغَيْظِ ۖ كُلَّمَآ أُلْقِىَ فِيهَا فَوْجٌۭ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَآ أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌۭ
tekâdü temeyyezü mine-lgayż. küllemâ ülḳiye fîhâ fevcün seelehüm ḫazenetühâ elem ye'tiküm neẕîr.
Neredeyse öfkeden çatlayacak! Oraya her bir topluluk atıldığında, oranın görevlileri onlara: 'Size bir uyarıcı gelmemiş miydi?' diye sorarlar.
Allah, insanlara doğru yolu gösteren elçiler ve uyarılar göndermeden hiç kimseyi sorumlu tutup cezalandırmaz.
Cehennem görevlilerinin sorusu, ilahi adaletin kesinliğini ve mazeretlerin ortadan kalktığını belgeler. Mâtürîdî ve Taberî, bu sorunun bilgi edinmek için değil, dünyada yapılan uyarıları reddetmenin pişmanlığını yüzlerine vurmak için sorulduğunu vurgular.
قَالُوا۟ بَلَىٰ قَدْ جَآءَنَا نَذِيرٌۭ فَكَذَّبْنَا وَقُلْنَا مَا نَزَّلَ ٱللَّهُ مِن شَىْءٍ إِنْ أَنتُمْ إِلَّا فِى ضَلَٰلٍۢ كَبِيرٍۢ
ḳâlû belâ ḳad câenâ neẕîrun fekeẕẕebnâ veḳulnâ mâ nezzele-llâhü min şey'. in entüm illâ fî ḍalâlin kebîr.
Onlar şöyle derler: 'Evet, doğrusu bize bir uyarıcı gelmişti; fakat biz onu yalanlamış ve: Allah hiçbir şey indirmemiştir, siz ancak büyük bir sapıklık içindesiniz, demiştik.'
Gerçeği araştırmak yerine peşin hükümlerle reddetmek ve doğruyu söyleyenleri suçlamak, insanı geri dönülmez bir pişmanlığa sürükler.
İnkârcıların ahiretteki açık itirafı aktarılır. Râzî, onların dünyada sadece vahyi inkâr etmekle kalmadıklarını, aynı zamanda elçileri ağır bir yanılgı içinde olmakla suçlayacak kadar kibirlendiklerini ortaya koyar.
وَقَالُوا۟ لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِىٓ أَصْحَٰبِ ٱلسَّعِيرِ
veḳâlû lev künnâ nesme`u ev na`ḳilü mâ künnâ fî aṣḥâbi-sse`îr.
Ve yine derler ki: 'Eğer kulak vermiş veya aklımızı kullanmış olsaydık, şimdi şu alevli cehennemin mahkûmları arasında olmazdık!'
İnsanı felakete götüren asıl sebep, doğru bilgiye kulağını kapatması ve aklını hakikati anlamak için kullanmamasıdır.
İslam düşüncesinde bilgi kaynaklarının başında gelen işitme (nakil) ve akıl yürütmenin önemi vurgulanır. Mâtürîdî ve Râzî, kurtuluşun ancak vahyi samimiyetle dinlemek ve üzerinde akıl yürütmekle mümkün olduğunu bu ayetle temellendirir.
فَٱعْتَرَفُوا۟ بِذَنۢبِهِمْ فَسُحْقًۭا لِّأَصْحَٰبِ ٱلسَّعِيرِ
fa`terafû biẕembihim. fesuḥḳal liaṣḥâbi-sse`îr.
Böylece günahlarını itiraf ederler. Artık uzak olsun o alevli cehennemin mahkûmları!
Fırsat elden kaçtıktan sonra yapılan suç itirafları, insanı hak ettiği adil sonuçtan kurtarmaya yetmez.
Dünya sınavı bittikten sonra gerçeği kabul etmenin fayda vermeyeceği bildirilir. Taberî ve İbn Kesîr, kişinin kendi iradesiyle seçtiği inkâr ve inat yolunun sorumluluğunu ahirette bizzat üstleneceğini, ancak bu geç kalmış pişmanlığın karşılıksız kalacağını açıklar.
إِنَّ ٱلَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُم بِٱلْغَيْبِ لَهُم مَّغْفِرَةٌۭ وَأَجْرٌۭ كَبِيرٌۭ
inne-lleẕîne yaḫşevne rabbehüm bilgaybi lehüm magfiratüv veecrun kebîr.
Fakat görmedikleri halde Rablerine derin bir saygıyla boyun eğenler var ya; işte onlar için büyük bir bağışlanma ve çok değerli bir ödül vardır.
Gerçek erdem, kimsenin görmediği tenha anlarda bile Yaratıcı'nın varlığını hissederek dürüst ve sorumlu kalabilmektir.
İnkârcıların durumuna karşılık samimi inananların tutumu övülür. Râzî ve Mâtürîdî, 'görmeden saygı duymak' ifadesinin hem gayba imanı hem de yalnızken bile Allah'ın gözetimi altında olma bilincini kapsadığını belirtir.
وَأَسِرُّوا۟ قَوْلَكُمْ أَوِ ٱجْهَرُوا۟ بِهِۦٓ ۖ إِنَّهُۥ عَلِيمٌۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ
veesirrû ḳavleküm evi-cherû bih. innehû `alîmüm biẕâti-ṣṣudûr.
Sözünüzü ister gizleyin ister açığa vurun; bilin ki O, kalplerin içinde saklı olan her şeyi hakkıyla bilendir.
İnsan sözlerini ve niyetlerini insanlardan saklayabilir ama iç dünyasının en derin kıvrımlarını bilen Yaratıcı'dan gizleyemez.
İlahi ilmin her şeyi kuşattığı hatırlatılarak kalp temizliğine çağrı yapılır. Taberî ve İbn Kesîr, dış davranışlar kadar gönülde gizlenen niyetlerin, planların ve duyguların da Allah katında apaçık bilindiğini vurgular.
أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ ٱللَّطِيفُ ٱلْخَبِيرُ
elâ ya`lemü men ḫaleḳ. vehüve-lleṭîfü-lḫabîr.
Hiç yaratan bilmez mi? O, en ince sırları bilendir, her şeyden haberdar olandır.
Bir eseri yoktan var eden Yaratıcı'nın, kendi yarattığı varlığın iç dünyasını ve bütün hallerini bilmemesi düşünülemez.
Allah'ın eşyayı tüm ayrıntılarıyla bildiği son derece güçlü bir akli delille ortaya konur. Mâtürîdî ve Râzî, Latîf ve Habîr isimlerinin en görünmez inceliklere nüfuz eden sonsuz ilmi ve tam haberdarlığı ifade ettiğini açıklar.
هُوَ ٱلَّذِى جَعَلَ لَكُمُ ٱلْأَرْضَ ذَلُولًۭا فَٱمْشُوا۟ فِى مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا۟ مِن رِّزْقِهِۦ ۖ وَإِلَيْهِ ٱلنُّشُورُ
hüve-lleẕî ce`ale lekümü-l'arḍa ẕelûlen femşû fî menâkibihâ vekülû mir rizḳih. veileyhi-nnüşûr.
Yeryüzünü sizin kullanımınıza elverişli kılan O'dur. Öyleyse onun omuzlarında dolaşın ve Allah'ın rızkından yiyin. Sonunda dönüş ancak O'nadır.
Dünya insanın çalışıp üretmesi için elverişli kılınmıştır; ancak rızık ararken nihai dönüşün Allah'a olduğu unutulmamalıdır.
Yeryüzünün insan yaşamına uygun hale getirilmesi büyük bir nimet olarak sunulur. İbn Kesîr ve Râzî, ayetin meşru kazanç için gayret göstermeyi teşvik ettiğini, fakat dünyaya dalıp ahiret hesabından gafil kalınmaması gerektiğini belirtir.
ءَأَمِنتُم مَّن فِى ٱلسَّمَآءِ أَن يَخْسِفَ بِكُمُ ٱلْأَرْضَ فَإِذَا هِىَ تَمُورُ
eemintüm men fi-ssemâi ey yaḫsife bikümü-l'arḍa feiẕâ hiye temûr.
Gökte olanın, sarsılmakta olan yerin dibine sizi geçirmeyeceğinden güvende mi oldunuz?
Üzerinde güvenle yürüdüğümüz yeryüzü, Yaratıcı'nın koyduğu denge bozulduğu anda bir felaket alanına dönüşebilir.
İnsanın doğa karşısındaki sahte güven duygusu sarsılır. Mâtürîdî ve Râzî, Ehl-i Sünnet inanç ilkesi gereği 'gökte olan' ifadesinin Allah'a bir mekan izafe etmek olmadığını, O'nun yüceliğini ve mutlak egemenliğini simgelediğini özellikle vurgular.
أَمْ أَمِنتُم مَّن فِى ٱلسَّمَآءِ أَن يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًۭا ۖ فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ
em emintüm men fi-ssemâi ey yürsile `aleyküm ḥâṣibâ. feseta`lemûne keyfe neẕîr.
Yahut gökte olanın üzerinize taş yağdıran bir fırtına göndermeyeceğinden güvende mi oldunuz? İşte o zaman uyarımın nasıl olduğunu bileceksiniz!
İnsanın sahip olduğu maddi güç ve imkanlar, ilahi iradenin göndereceği afetler karşısında hiçbir mutlak koruma sağlayamaz.
Karadan sonra gökten gelebilecek felaket ihtimaliyle insanın kibri kırılır. Taberî ve İbn Kesîr, geçmişte uyarıları alaya alan toplumların nasıl yok edildiğini hatırlatarak, ilahi ikazların ciddiye alınması gerektiğini açıklar.
وَلَقَدْ كَذَّبَ ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ
veleḳad keẕẕebe-lleẕîne min ḳablihim fekeyfe kâne nekîr.
Andolsun, onlardan öncekiler de yalanlamışlardı; ama benim cezalandırmam nasıl olmuştu!
Tarih boyunca hakikati yalanlayan güçlü toplumların ibretlik çöküşü, ilahi yasaların kimseye ayrıcalık tanımadığını gösterir.
Muhatapların dikkatleri geçmiş milletlerin tarihsel tecrübesine çekilir. Râzî ve Taberî, hakikate karşı direnenlerin uğradığı ağır yıkımın bir tesadüf değil, zulüm ve inkârın kaçınılmaz sonucu olduğunu ifade eder.
أَوَلَمْ يَرَوْا۟ إِلَى ٱلطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَٰٓفَّٰتٍۢ وَيَقْبِضْنَ ۚ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا ٱلرَّحْمَٰنُ ۚ إِنَّهُۥ بِكُلِّ شَىْءٍۭ بَصِيرٌ
evelem yerav ile-ṭṭayri fevḳahüm ṣâffâtiv veyaḳbiḍn. mâ yümsikühünne ille-rraḥmân. innehû bikülli şey'im beṣîr.
Üstlerinde kanatlarını açıp kapayarak uçan kuşları görmüyorlar mı? Onları havada Rahmân'dan başkası tutmuyor. Şüphesiz O, her şeyi hakkıyla görendir.
Her gün sıradan görerek yanından geçtiğimiz bir kuşun uçuşu bile, doğa yasalarını koyan ve yaşatan ilahi kudretin açık bir belgesidir.
Gözlem alanı gökyüzünde süzülen kuşlara çevrilir. Mâtürîdî ve Râzî, kuşlara uçma yeteneğini, beden yapısını ve hava kanunlarını veren iradenin her an devrede olduğunu, bunun sonsuz merhamet ve gözetimi yansıttığını anlatır.
أَمَّنْ هَٰذَا ٱلَّذِى هُوَ جُندٌۭ لَّكُمْ يَنصُرُكُم مِّن دُونِ ٱلرَّحْمَٰنِ ۚ إِنِ ٱلْكَٰفِرُونَ إِلَّا فِى غُرُورٍ
emmen hâẕe-lleẕî hüve cündül leküm yenṣuruküm min dûni-rraḥmân. ini-lkâfirûne illâ fî gurûr.
Yoksa Rahmân'dan başka size yardım edecek şu askerleriniz, taraftarlarınız kimmiş? İnkârcılar ancak derin bir aldanış içindedirler.
İnsanın güvendiği makam, servet ve kalabalıklar, Yaratıcı'nın iradesi karşısında onu koruyacak hiçbir gerçek güce sahip değildir.
İnsanın Allah dışındaki dayanaklarının çürüklüğü sorgulanır. Taberî ve İbn Kesîr, sahte güç odaklarına sığınarak kendilerini dokunulmaz sananların büyük bir kuruntu ve yanılgı içinde yaşadıklarını belirtir.
أَمَّنْ هَٰذَا ٱلَّذِى يَرْزُقُكُمْ إِنْ أَمْسَكَ رِزْقَهُۥ ۚ بَل لَّجُّوا۟ فِى عُتُوٍّۢ وَنُفُورٍ
emmen hâẕe-lleẕî yerzüḳuküm in emseke rizḳah. bel leccû fî `utüvviv venüfûr.
Peki, O rızkını kesiverse size rızık verebilecek olan kimdir? Hayır, onlar azgınlık ve nefret içinde inatla direniyorlar.
Hayatın devamı için muhtaç olduğumuz tüm besin ve yaşam kaynakları, insanın kendi icadı değil Yaratıcı'nın kesintisiz ikramıdır.
Güvenlikten sonra rızık ve yaşam kaynaklarındaki bağımlılık hatırlatılır. Râzî ve Mâtürîdî, yağmuru, toprağı ve canlılığı var eden ilahi destek çekildiğinde hiçbir gücün rızık üretemeyeceğini, inkârın sadece kör bir inat olduğunu açıklar.
أَفَمَن يَمْشِى مُكِبًّا عَلَىٰ وَجْهِهِۦٓ أَهْدَىٰٓ أَمَّن يَمْشِى سَوِيًّا عَلَىٰ صِرَٰطٍۢ مُّسْتَقِيمٍۢ
efemey yemşî mükibben `alâ vechihî ehdâ emmey yemşî seviyyen `alâ ṣirâṭim müsteḳîm.
Şimdi düşünün; yüzüstü kapanarak düşe kalka yürüyen mi doğru yola daha çok erişir, yoksa dosdoğru bir yolda dimdik yürüyen mi?
Hedefi ve ilkeleri olmadan karanlıkta el yordamıyla yaşayan insan ile vahyin aydınlığında onurla yürüyen insan bir olamaz.
İnanan ile inkârcının hayat yolculuğu çarpıcı bir benzetmeyle karşılaştırılır. Taberî ve Râzî, önünü görmeden batıl inançların peşinde sürüklenen kimse ile tevhid bilinciyle aydınlık ve sağlam yolda yürüyen insanın farkını vurgular.
قُلْ هُوَ ٱلَّذِىٓ أَنشَأَكُمْ وَجَعَلَ لَكُمُ ٱلسَّمْعَ وَٱلْأَبْصَٰرَ وَٱلْأَفْـِٔدَةَ ۖ قَلِيلًۭا مَّا تَشْكُرُونَ
ḳul hüve-lleẕî enşeeküm vece`ale lekümü-ssem`a vel'ebṣâra vel'ef'ideh. ḳalîlem mâ teşkürûn.
De ki: 'Sizi yaratan, size işitme duyusu, gözler ve kalpler veren O'dur. Ne kadar da az şükrediyorsunuz!'
Kulak, göz ve düşünen kalp gibi paha biçilmez yeteneklerin gerçek teşekkürü, onları yaratılış amacına uygun olarak hakikati bulmakta kullanmaktır.
İnsanın bilgi edinme araçları olan duyular ve akıl nimeti hatırlatılır. Mâtürîdî ve İbn Kesîr, şükrün sadece dille olmadığını, bu donanımları Yaratıcı'yı tanımak ve iyilik üretmek için kullanmanın asıl şükür olduğunu belirtir.
قُلْ هُوَ ٱلَّذِى ذَرَأَكُمْ فِى ٱلْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ
ḳul hüve-lleẕî ẕera'eküm fi-l'arḍi veileyhi tuḥşerûn.
De ki: 'Sizi yeryüzünde çoğaltıp yayan O'dur ve yine O'nun huzurunda toplanacaksınız.'
İnsanlığı yeryüzünün dört bir yanına yayan irade, günü geldiğinde herkesi yaptıklarının hesabını vermek üzere bir araya toplayacaktır.
İlk yaratılıştan yeniden dirilişe uzanan ilahi kudrete dikkat çekilir. Taberî ve Râzî, farklı coğrafyalarda nesilleri var edip yaşatan gücün, ölüm sonrasında tüm insanları diriltip hesaba çekmeye de tam kadir olduğunu açıklar.
وَيَقُولُونَ مَتَىٰ هَٰذَا ٱلْوَعْدُ إِن كُنتُمْ صَٰدِقِينَ
veyeḳûlûne metâ hâẕe-lva`dü in küntüm ṣâdiḳîn.
Onlar: 'Eğer doğru söylüyorsanız, bu tehdit ne zaman gerçekleşecek?' diyorlar.
Ahiret hesabını alaya alarak zamanını sorgulamak, sorumluluktan kaçmak isteyen inkârcı zihniyetin değişmez bahanesidir.
Yeniden dirilişi imkânsız görenlerin alaycı sorusu aktarılır. İbn Kesîr ve Taberî, onların bu soruyu öğrenmek için değil, kıyamet haberini boşa çıkarmak ve kendi inkârlarını haklı göstermek amacıyla sorduklarını kaydeder.
قُلْ إِنَّمَا ٱلْعِلْمُ عِندَ ٱللَّهِ وَإِنَّمَآ أَنَا۠ نَذِيرٌۭ مُّبِينٌۭ
ḳul inneme-l`ilmü `inde-llâh. veinnemâ ene neẕîrum mübîn.
De ki: 'O bilgi ancak Allah katındadır. Ben ise sadece apaçık bir uyarıcıyım.'
Kıyametin ne zaman kopacağını bilmek insanın görevi değildir; asıl görev o büyük güne her an hazırlıklı olmaktır.
Peygamberin yetki sınırı ve görevi net biçimde çizilir. Mâtürîdî ve Râzî, kıyamet vaktinin gizli tutulmasının insanları sürekli uyanık ve sorumlu tutma hikmetine dayandığını, elçinin görevinin ise tehlikeyi açıkça bildirmek olduğunu ifade eder.
فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةًۭ سِيٓـَٔتْ وُجُوهُ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ وَقِيلَ هَٰذَا ٱلَّذِى كُنتُم بِهِۦ تَدَّعُونَ
felemmâ raevhü zülfeten sîet vucûhü-lleẕîne keferû veḳîle hâẕe-lleẕî küntüm bihî tedde`ûn.
Onu yakından gördüklerinde, o inkâr edenlerin yüzleri kararır ve kendilerine: 'İşte alay edip durduğunuz şey budur!' denilir.
Dünyada burun kıvrılan ilahi adalet günü gelip çattığında, kibirli alayların yerini derin bir utanç ve çöküntü alır.
Ahiret gerçeğiyle yüzleşme anındaki ruhsal yıkım yüzlerdeki kararmayla tasvir edilir. Taberî ve İbn Kesîr, dünyada ciddiye almadıkları azapla burun buruna geldiklerinde inkârcıların yaşayacağı pişmanlık ve şaşkınlığın yüzlerine yansıyacağını belirtir.
قُلْ أَرَءَيْتُمْ إِنْ أَهْلَكَنِىَ ٱللَّهُ وَمَن مَّعِىَ أَوْ رَحِمَنَا فَمَن يُجِيرُ ٱلْكَٰفِرِينَ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍۢ
ḳul era'eytüm in ehlekeniye-llâhü vemem me`iye ev raḥimenâ femey yücîru-lkâfirîne min `aẕâbin elîm.
De ki: 'Baksanıza; eğer Allah beni ve benimle birlikte olanları yok etse yahut bize merhamet etse, inkârcıları can yakıcı azaptan kim kurtarabilir?'
Başkalarının felaketini bekleyerek avunmak, kişinin kendi hatalarını ve hesap günündeki sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
İnkârcıların Peygamber ve arkadaşlarının ölmesini bekleme arzusuna cevap verilir. Râzî ve Mâtürîdî, inananların başına ne gelirse gelsin bunun inkârcılara hiçbir yarar sağlamayacağını, herkesin kendi inanç ve eylemiyle yargılanacağını açıklar.
قُلْ هُوَ ٱلرَّحْمَٰنُ ءَامَنَّا بِهِۦ وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنَا ۖ فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِى ضَلَٰلٍۢ مُّبِينٍۢ
ḳul hüve-rraḥmânü âmennâ bihî ve`aleyhi tevekkelnâ. feseta`lemûne men hüve fî ḍalâlim mübîn.
De ki: 'O, Rahmân'dır; biz O'na inandık ve yalnızca O'na güvendik. Kimin apaçık bir sapıklık içinde olduğunu yakında bileceksiniz!'
Sonsuz merhamet sahibi Yaratıcı'ya inanıp güvenmek, insanı her türlü korkudan arındıran en sağlam sığınaktır.
İnananların tevhid duruşu ve sarsılmaz güveni ilan edilir. Taberî ve İbn Kesîr, iman ile Allah'a dayanmanın birbirini tamamladığını, hakikat ile yanılgının kimin tarafında olduğunun çok yakında kesin biçimde ortaya çıkacağını vurgular.
قُلْ أَرَءَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَآؤُكُمْ غَوْرًۭا فَمَن يَأْتِيكُم بِمَآءٍۢ مَّعِينٍۭ
ḳul era'eytüm in aṣbeḥa mâüküm gavran femey ye'tîküm bimâim me`în.
De ki: 'Söyleyin bakalım; suyunuz yerin dibine çekiliverse, size kim temiz bir akar su getirebilir?'
Hayatın en temel kaynağı olan bir yudum su bile, insanın kendi gücüyle değil Yaratıcı'nın koruyucu ikramıyla elimizdedir.
Sure, insanın acizliğini ve ilahi kudrete olan mutlak muhtaçlığını gösteren sarsıcı bir soruyla biter. Râzî ve Mâtürîdî, yeraltı sularını ulaşılabilir kılan dengenin bozulması halinde hiçbir teknolojinin veya gücün bu hayat kaynağını yoktan var edemeyeceğini belirtir.