Kıyâme Suresi
Kendini kınayan nefse ve kıyamet gününe yeminle insanın yapıp ettikleriyle açıkça yüzleşeceğini bildiren sure.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ
لَآ أُقْسِمُ بِيَوْمِ ٱلْقِيَٰمَةِ
lâ uḳsimü biyevmi-lḳiyâmeh.
Kıyamet gününe yemin ederim!
Dünya hayatının mutlaka son bulup herkesin büyük hesap için diriltileceği gün, şüphe götürmez bir gerçektir.
Sure, inkârcıların en çok reddettiği kıyamet gününün kendisine yemin ederek başlar. Taberî ve Râzî, başındaki 'lâ' edatının inkârcıların dirilişi yok sayan iddialarını reddetmek veya yemini güçlendirmek için geldiğini, o büyük günün kesinlikle gerçekleşeceğini açıklar.
وَلَآ أُقْسِمُ بِٱلنَّفْسِ ٱللَّوَّامَةِ
velâ uḳsimü binnefsi-llevvâmeh.
Ve kendini kınayıp pişmanlık duyan nefse yemin ederim ki, kesinlikle diriltileceksiniz!
Hata yaptığında vicdanı sızlayan ve kendini sorgulayan iç ses, insanın ahlaki sorumluluk sahibi olduğunun en canlı kanıtıdır.
'Nefs-i levvâme', işlediği kusurlardan dolayı kendini hesaba çeken ve hayrı az yaptığı için pişmanlık duyan duyarlı vicdandır. Mâtürîdî ve İbn Kesîr, insana bu ahlaki muhasebe bilincini veren Yaratıcı'nın, ahirette de mutlak hesabı kuracağını belirtir.
أَيَحْسَبُ ٱلْإِنسَٰنُ أَلَّن نَّجْمَعَ عِظَامَهُۥ
eyaḥsebü-l'insânü ellen necme`a `iżâmeh.
İnsan, kendisinin çürümüş kemiklerini bir araya toplayamayacağımızı mı sanıyor?
İlahi kudreti kendi sınırlı gücüyle kıyaslayıp yeniden dirilişi imkânsız görmek, yaratılış gerçeğini kavrayamamaktır.
Çürüyüp toprağa karışmış kemiklerin tekrar diriltilemeyeceğini iddia eden Mekkeli inkârcıların yanılgısı yüzlerine vurulur. Taberî ve Râzî, insanı ilk kez yoktan var eden Allah için dağılmış parçaları yeniden birleştirmenin son derece kolay olduğunu vurgular.
بَلَىٰ قَٰدِرِينَ عَلَىٰٓ أَن نُّسَوِّىَ بَنَانَهُۥ
belâ ḳâdirîne `alâ en nüsevviye benâneh.
Evet, bizim onun parmak uçlarını bile aynen eski haline getirip düzenlemeye gücümüz yeter!
İnsanı parmak izindeki eşsiz inceliğe varıncaya kadar kusursuzca yaratan kudret, onu bütün özellikleriyle yeniden diriltmeye de tam yetkilidir.
'Benân' (parmak uçları), insan bedeninin en ince ve her bireyde farklı olan benzersiz yapısını temsil eder. İbn Kesîr ve Mâtürîdî, en küçük ve hassas uzuvları bile eksiksiz yeniden yaratacak ilahi kudretin hiçbir engelle karşılaşmayacağını açıklar.
بَلْ يُرِيدُ ٱلْإِنسَٰنُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُۥ
bel yürîdü-l'insânü liyefcüra emâmeh.
Fakat insan, önündeki kıyameti inkâr edip günaha devam etmek ister.
Ahireti inkâr etmenin arkasındaki asıl dürtü, bilimsel bir şüphe değil, hiçbir ahlaki sınır tanımadan arzularına göre yaşama isteğidir.
Ayetteki 'fücûr' kavramı, hak yoldan sapıp günahlara pervasızca dalmayı ifade eder. Râzî ve Taberî, insanın nefsani tutkularını dizginlememek ve sorumluluktan kaçmak için önündeki hesap gününü yalanlamaya yöneldiğini belirtir.
يَسْـَٔلُ أَيَّانَ يَوْمُ ٱلْقِيَٰمَةِ
yes'elü eyyâne yevmü-lḳiyâmeh.
Alaycı bir tavırla: 'O kıyamet günü ne zamanmış?' diye sorar.
Geciken adaleti hiç gelmeyecek sanıp hesap günüyle alay etmek, kendi sonunu göremeyen gafillerin ortak yanılgısıdır.
İnkârcının bu sorusu öğrenmek için değil, kıyameti uzak ve imkânsız gördüğünü göstermek içindir. Mâtürîdî ve İbn Kesîr, günaha dalanların ölümü ve hesabı kendilerinden çok uzakta vehmederek alaycı bir kibre kapıldıklarını ifade eder.
فَإِذَا بَرِقَ ٱلْبَصَرُ
feiẕâ beriḳa-lbeṣar.
İşte gözler dehşetten kamaşıp şaşırdığı zaman,
Dünyada hakikate kapalı duran gözler, kıyametin sarsıcı gerçeğiyle karşılaştığında korku ve şaşkınlıkla donakalacaktır.
Alaycı soruya, kıyametin kopuş anındaki kozmik ve psikolojik sarsıntılarla cevap verilir. Taberî ve Râzî, o gün görülecek olağanüstü hadiseler karşısında insanın bakışlarının dehşetle kamaşıp kontrolünü yitireceğini açıklar.
وَخَسَفَ ٱلْقَمَرُ
veḫasefe-lḳamer.
Ay karanlığa gömülüp tutulduğu zaman,
Güvenilen dünya düzeni ve göklerin alışılmış dengesi, Yaratıcı'nın emriyle bir anda ışığını kaybedip son bulacaktır.
Ayın ışığının tamamen sönüp kararması, mevcut evren yasalarının sona erişini simgeler. İbn Kesîr ve Mâtürîdî, geçici dünyadaki ay tutulmasından farklı olarak kıyamet anında ayın nurunun bir daha geri dönmemek üzere silineceğini belirtir.
وَجُمِعَ ٱلشَّمْسُ وَٱلْقَمَرُ
vecümi`a-şşemsü velḳamer.
Güneş ile ay bir araya getirildiği zaman!
Ayrı yörüngelerde akıp giden dev gök cisimlerinin birleştirilmesi, evrendeki imtihan süresinin bittiğinin kesin ilanıdır.
Dünya hayatında birbirine yetişemeyen güneş ve ayın kıyamet koparken bir araya toplanıp ışıklarının söndürülmesi anlatılır. Râzî ve Taberî, bu muazzam kozmik değişimin, gece ve gündüzle ölçülen dünya zamanının tamamen kapandığını gösterdiğini vurgular.
يَقُولُ ٱلْإِنسَٰنُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ ٱلْمَفَرُّ
yeḳûlü-l'insânü yevmeiẕin eyne-lmeferr.
İşte o gün insan: 'Kaçacak yer neresi?' diyecektir.
Dünyada büyüklenerek hesap gününü küçümseyen insan, hakikat saati geldiğinde çaresizlik içinde kaçacak bir delik arayacaktır.
İnkârcının dünyadaki alaycı tavrı, kıyamet sahnesi karşısında tam bir panik ve pişmanlığa dönüşür. İbn Kesîr ve Mâtürîdî, ilahi kudretin her yeri kuşattığı o günde suçlunun korkudan sığınacak bir yer bulmak için çırpınacağını açıklar.
كَلَّا لَا وَزَرَ
kellâ lâ vezer.
Hayır, hayır! Kaçıp sığınacak hiçbir yer yoktur!
İlahi adaletin hükmünden ne maddi bir sığınakla ne de dünyevi bir güçle kaçıp kurtulmak mümkündür.
'Vezar' kelimesi, insanın tehlike anında sığınacağı sarp dağ veya korunaklı kale demektir. Taberî ve Râzî, kıyamet günü Allah'ın hükmünden koruyacak hiçbir siperin kalmadığını, kaçış yollarının tamamen kapandığını ifade eder.
إِلَىٰ رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ ٱلْمُسْتَقَرُّ
ilâ rabbike yevmeiẕin-lmüsteḳarr.
O gün varıp durulacak yer, yalnızca Rabbinin huzurudur.
Bütün yolculukların ve kaçışların sonunda insanın çıkacağı tek makam, Yüce Yaratıcı'nın şaşmaz adalet huzurudur.
Bütün varlıkların sonunda toplanıp karar kılacağı yerin yalnız Allah'ın hükmü ve huzuru olduğu bildirilir. Mâtürîdî ve İbn Kesîr, dünyada O'nun emirlerinden kaçanların ahirette zorunlu olarak O'nun divanına çıkarılacaklarını belirtir.
يُنَبَّؤُا۟ ٱلْإِنسَٰنُ يَوْمَئِذٍۭ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ
yünebbeü-l'insânü yevmeiẕim bimâ ḳaddeme veeḫḫar.
O gün insana, yapıp öne sürdüğü ve geride bıraktığı ne varsa hepsi haber verilir.
İnsan sadece hayattayken işlediklerinden değil, ertelediği görevlerden ve ardında bıraktığı iyi ya da kötü izlerden de sorumludur.
Klasik müfessirler 'öne sürdüğü ve geride bıraktığı' ifadesini; işlediği ameller ile terk ettiği vazifeler veya hayattayken yaptıkları ile ölümünden sonraya bıraktığı çığırlar olarak açıklamıştır. Taberî ve Râzî, hiçbir davranışın kayıtdışı kalmayacağını vurgular.
بَلِ ٱلْإِنسَٰنُ عَلَىٰ نَفْسِهِۦ بَصِيرَةٌۭ
beli-l'insânü `alâ nefsihî beṣîrah.
Doğrusu insan, kendi kendinin apaçık şahididir;
Başkalarını kandırabilen insan, kendi iç dünyasını ve işlediği gerçekleri vicdanında bütün çıplaklığıyla bilir.
'Basîra' kelimesi, kişinin kendi halini gören keskin bilinci ve bizzat kendi uzuvlarının şahitliği anlamına gelir. Mâtürîdî ve İbn Kesîr, insanın kendi niyet ve eylemlerini en iyi bilen tanık olduğunu, ahirette de kendi bedeninin aleyhine konuşacağını açıklar.
وَلَوْ أَلْقَىٰ مَعَاذِيرَهُۥ
velev elḳâ me`âẕîrah.
İsterse türlü mazeretler sayıp döksün!
Hakikat ortadayken üretilen sahte bahaneler, insanın ne vicdanını ne de ilahi adaletin şaşmaz terazisini yanıltabilir.
Suçlunun kendisini temize çıkarmak için öne süreceği mazeretlerin hiçbir geçerliliği olmayacağı bildirilir. Râzî ve Taberî, dünyada iken nefse uydurulan kılıfların, her şeyin apaçık ortaya çıktığı hesap gününde tamamen geçersiz kalacağını ifade eder.
لَا تُحَرِّكْ بِهِۦ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِۦٓ
lâ tüḥarrik bihî lisâneke lita`cele bih.
Ey Peygamber! Vahyi çarçabuk bellemek için dilini aceleyle kıpırdatma.
İlahi bilgiyi öğrenirken telaş ve kaygıya kapılmak yerine, sükûnetle dinleyip kalbe yerleşmesine izin vermek gerekir.
Hz. Peygamber'in, inen vahyden tek bir harfi bile kaçırmama titizliğiyle Cebrâil okurken dilini hızla hareket ettirmesi üzerine bu şefkatli uyarı gelmiştir. İbn Kesîr ve Taberî, ayetin Peygamberimizin vahyi koruma konusundaki derin sorumluluk duygusunu gösterdiğini belirtir.
إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُۥ وَقُرْءَانَهُۥ
inne `aleynâ cem`ahû veḳur'âneh.
Şüphesiz onu senin kalbinde toplamak ve onu sana okutmak bize aittir.
Kur'an'ın hem Peygamber kalbinde eksiksiz korunması hem de asırlar boyu dillerde okunması doğrudan Allah'ın güvencesi altındadır.
Yüce Allah, elçisine vahyi unutmama ve kusursuz biçimde okuma garantisi vermektedir. Mâtürîdî ve Râzî, bu ilahi teminatın Kur'an'ın hiçbir değişikliğe uğramadan insanlığa ulaştırıldığının en sağlam delillerinden biri olduğunu açıklar.
فَإِذَا قَرَأْنَٰهُ فَٱتَّبِعْ قُرْءَانَهُۥ
feiẕâ ḳara'nâhü fettebi` ḳur'âneh.
Öyleyse biz onu Cebrâil diliyle okuduğumuz zaman, sen onun okunuşunu dikkatle dinle.
İlahi kelam okunurken edep ve dikkatle dinlemek, vahyin ruhuna ulaşmanın ve onu doğru anlamanın temel şartıdır.
Vahiy meleği okurken aceleyle tekrar etmek yerine sükûnetle dinleme ve takip etme adabı öğretilir. Taberî ve İbn Kesîr, bu emrin hem vahiy anındaki dinleme usulünü hem de Kur'an'daki hükümlere tabi olma sorumluluğunu kapsadığını ifade eder.
ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُۥ
ŝümme inne `aleynâ beyâneh.
Sonra şüphen olmasın ki, onun anlamını ve hükümlerini açıklamak da bize aittir.
Kur'an'ın lafzını koruyan Yüce Allah, Peygamberinin sünneti ve uygulaması aracılığıyla onun anlaşılmasını da güvenceye almıştır.
Vahyin ezberlenmesinden sonra manasının, helal ve haramlarının açıklanmasının da ilahi koruma altında olduğu bildirilir. Râzî ve Mâtürîdî, Peygamberimizin söz ve uygulamalarının Kur'an'ın bu ilahi beyan garantisinin bir yansıması olduğunu vurgular.
كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ ٱلْعَاجِلَةَ
kellâ bel tüḥibbûne-l`âcileh.
Hayır! Doğrusu sizler çarçabuk geçip giden dünya hayatını seviyorsunuz,
İnsanın en büyük zaafı, elinin altındaki peşin ve geçici menfaatleri, gelecekteki kalıcı değerlere tercih etmesidir.
Ayette dünya hayatı için 'el-âcile' (hızla gelip geçen, peşin olan) kavramı kullanılır. Taberî ve İbn Kesîr, ahireti inkâr edenlerin asıl sorununun delil eksikliği değil, geçici dünya zevklerine duydukları aşırı bağlılık olduğunu açıklar.
وَتَذَرُونَ ٱلْءَاخِرَةَ
veteẕerûne-l'âḫirah.
Ve ahireti bir kenara bırakıyorsunuz.
Geçici tutkulara kapılıp ebedi hayatı hazırlıksız bırakmak, kısa bir konfor uğruna sonsuz geleceği feda etmektir.
Dünya sevgisinin kalbi tamamen kaplaması, insanı ahiret sorumluluğunu terk etmeye sürükler. Mâtürîdî ve Râzî, peşin hazlar uğruna ebedi saadeti terk etmenin akıl ve sağduyuyla bağdaşmayan büyük bir aldanış olduğunu belirtir.
وُجُوهٌۭ يَوْمَئِذٍۢ نَّاضِرَةٌ
vucûhüy yevmeiẕin nâḍirah.
Yüzler vardır ki, o gün ışıl ışıl parıldayacaktır;
Dünyada dürüstlük ve imanla yaşayanların iç huzuru, hesap gününde yüzlerinde parlayan bir sevinç ve aydınlığa dönüşecektir.
Mahşer gününde inananların kavuşacağı nimet ve güven, yüzlerindeki 'nadra' (parlaklık ve taze sevinç) ile betimlenir. İbn Kesîr ve Taberî, kalpteki iman aydınlığının ahirette simalara eşsiz bir güzellik olarak yansıyacağını ifade eder.
إِلَىٰ رَبِّهَا نَاظِرَةٌۭ
ilâ rabbihâ nâżirah.
Rablerine bakacaklardır.
Cennet ehli için nimetlerin en yücesi, dünyada görmeden inandıkları Yüce Rablerini doğrudan görme şerefine erişmektir.
Bu ayet, Ehl-i Sünnet kelamında inananların ahirette Allah'ı göreceklerinin (rü'yetullah) en açık Kur'ani delilidir. Taberî, Mâtürîdî, Râzî ve İbn Kesîr, inananların cennette keyfiyetsiz ve kuşatmaksızın Yüce Allah'ı göreceklerini ve bundan daha büyük bir mutluluk olmadığını vurgular.
وَوُجُوهٌۭ يَوْمَئِذٍۭ بَاسِرَةٌۭ
vevucûhüy yevmeiẕim bâsirah.
Yüzler de vardır ki, o gün asık ve kararmış olacaktır;
Gerçeğe karşı kibirle surat asanlar, hesap günü kendi elleriyle hazırladıkları hüsranın karanlığını yüzlerinde taşıyacaklardır.
İyilerin parlak çehrelerinin aksine, hakikati yalanlayanların o günkü üzüntü ve kederi 'bâsire' (aşırı asık ve kararmış yüz) kelimesiyle anlatılır. Râzî ve Mâtürîdî, bu çehre kararmasının yaklaşan azabın verdiği derin umutsuzluktan kaynaklandığını açıklar.
تَظُنُّ أَن يُفْعَلَ بِهَا فَاقِرَةٌۭ
teżunnü ey yüf`ale bihâ fâḳirah.
Kendilerine, bel kemiklerini kıracak ağır bir felaketin yapılacağını anlayacaklardır.
Dünyada yapılan zulüm ve nankörlüklerin karşılığı, suçlunun bütün dayanaklarını çökertecek ağır bir ilahi cezadır.
'Fâkıra', insanın omurgasını ve bel kemiğini kıran büyük yıkım ve felaket demektir. Taberî ve İbn Kesîr, inkârcıların mahşer meydanındaki belirtilerden, başlarına gelecek azabın altından kalkılmaz bir ağırlıkta olduğunu kesin biçimde sezeceklerini belirtir.
كَلَّآ إِذَا بَلَغَتِ ٱلتَّرَاقِىَ
kellâ iẕâ belegati-tterâḳiy.
Hayır, gözünüzü açın! Can boğaza gelip köprücük kemiklerine dayandığı zaman,
İnsanın dünyadaki bütün kibri ve sahte gücü, ölüm anında canın boğaza düğümlendiği o çaresiz saniyelerde tamamen eriyip gider.
Dünya hırsına kapılan insanı uyandırmak için ölüm döşeğindeki son anlar canlı bir tabloyla göz önüne getirilir. Mâtürîdî ve Râzî, ruhun bedenden ayrılmak üzere köprücük kemiğine ulaştığı anın, dünyevi imtihanın kapandığı sınır noktası olduğunu ifade eder.
وَقِيلَ مَنْ ۜ رَاقٍۢ
veḳîle men râḳ.
Başucundakiler tarafından: 'Yok mu bunu kurtaracak, şifa verecek bir çare?' denildiği zaman,
İlahi ecel vakti geldiğinde, insanların seferber ettiği bütün tıbbi ve maddi çareler ölüm gerçeği karşısında aciz kalır.
Ölüm döşeğindeki kişinin çevresindekilerin telaşla hekim veya okuyucu arayışları tasvir edilir. İbn Kesîr ve Taberî, yakınların yaşadığı bu çaresiz çırpınışın, Allah'ın takdir ettiği ömür süresini hiç kimsenin uzatamayacağını gösterdiğini açıklar.
وَظَنَّ أَنَّهُ ٱلْفِرَاقُ
veżanne ennehü-lfirâḳ.
Can çekişen kimse, bunun artık dünyadan gerçek bir ayrılık vakti olduğunu anlar.
Ömrü boyunca hiç ölmeyecekmiş gibi dünyaya sarılan insan, son nefesinde her şeyden kopup ayrıldığının kesin bilincine varır.
Çevresindekiler hâlâ bir kurtuluş ümidi ararken, can veren kişi malından, ailesinden ve dünyadan kesin olarak ayrıldığını idrak eder. Râzî ve Mâtürîdî, çok sevilen o geçici dünyayla bağların koptuğu bu anın en büyük ibret sahnesi olduğunu vurgular.
وَٱلْتَفَّتِ ٱلسَّاقُ بِٱلسَّاقِ
velteffeti-ssâḳu bissâḳ.
Ve ölüm acısıyla bacak bacağa dolaştığı zaman!
Ölüm anında dünya sıkıntısıyla ahiret korkusunun üst üste binmesi, hazırlıksız giden insan için tarifsiz bir sıkışmışlıktır.
'Bacağın bacağa dolaşması' ifadesi, hem ölüm sarsıntısıyla bedenin takatsiz kalmasını hem de dünyadan ayrılış acısı ile ahiret hesabının şiddetinin birleşmesini anlatır. Taberî ve İbn Kesîr, zorlukların birbirine kenetlendiği o çetin anı böyle izah eder.
إِلَىٰ رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ ٱلْمَسَاقُ
ilâ rabbike yevmeiẕin-lmesâḳ.
İşte o gün sevk edilecek yer, yalnızca Rabbinin huzurudur.
Ölüm bir yok oluş değil, insanın dünya konağından alınıp hesap vermek üzere Yaratıcısının huzuruna götürülmesidir.
Ruhun bedenden ayrılmasıyla başlayan yolculuğun varış noktası doğrudan Allah'ın hükmüdür. Mâtürîdî ve Râzî, dünyada kendi iradesiyle Allah'a yönelmeyenlerin ölümle birlikte kaçınılmaz olarak O'nun huzuruna sevk edileceklerini belirtir.
فَلَا صَدَّقَ وَلَا صَلَّىٰ
felâ ṣaddeḳa velâ ṣallâ.
Çünkü o, hakikati doğrulamamış ve namaz da kılmamıştı.
İnsanın ebedi kaybı, kalbiyle ilahi gerçeği onaylamaması ve bedeniyle Yaratıcısına kulluk görevini yerine getirmemesidir.
Ölüm anında pişmanlığa düşen nankör insanın dünyadaki temel kusurları özetlenir. Taberî ve İbn Kesîr, burada 'doğrulamak' ile iman ve zekâtın, 'namaz' ile de bedensel kulluğun kastedildiğini, kurtuluşun iman ve ibadet bütünlüğünde olduğunu açıklar.
وَلَٰكِن كَذَّبَ وَتَوَلَّىٰ
velâkin keẕẕebe vetevellâ.
Aksine, gerçeği yalan saymış ve sırt çevirmişti.
İyiliğe ve imana yanaşmayan kimse boşlukta kalmaz; zamanla hakikati yalanlayan ve doğru yola sırt dönen bir konuma savrulur.
İman ve ibadeti terk etmenin yerini kalpte yalanlama, davranışta ise itaatten yüz çevirme alır. Râzî ve Mâtürîdî, bu ayetin inançsızlığın sadece pasif bir eksiklik değil, hakka karşı aktif bir reddediş ve yüz çeviriş olduğunu gösterdiğini ifade eder.
ثُمَّ ذَهَبَ إِلَىٰٓ أَهْلِهِۦ يَتَمَطَّىٰٓ
ŝümme ẕehebe ilâ ehlihî yetemeṭṭâ.
Sonra da böbürlene böbürlene, çalım satarak kendi çevresine gitmişti.
Hakikate sırt dönmeyi bir üstünlük ve başarı sanarak kibirle yürümek, cehaletin insanı düşürdüğü en acınası haldir.
Özelde Ebû Cehil'in, genelde ise her kibirli inkârcının vahyi reddettikten sonra taraftarlarının yanına gururla gidişi tasvir edilir. İbn Kesîr ve Taberî, günah ve inkârla övünüp çalım satmanın ilahi gazabı çeken bir küstahlık olduğunu belirtir.
أَوْلَىٰ لَكَ فَأَوْلَىٰ
evlâ leke feevlâ.
Yazıklar olsun sana, yazıklar!
Kibirle yürüyüp Yaratıcısına meydan okuyan insanın kendi eliyle çağırdığı felaket, ona her şeyden daha yakındır.
Bu ifade, hakikate sırt çevirip böbürlenen kimseye yöneltilmiş sarsıcı bir ilahi uyarı ve kınamadır. Râzî ve Mâtürîdî, 'evlâ leke' tabirinin hem 'bu azap sana layıktır' hem de 'felaket burnunun dibine kadar yaklaştı' anlamı taşıdığını açıklar.
ثُمَّ أَوْلَىٰ لَكَ فَأَوْلَىٰٓ
ŝümme evlâ leke feevlâ.
Evet, yine yazıklar olsun sana, yazıklar!
İlahi ikazın tekrarlanması, dünyada kibirlenen insanı hem ölüm anında hem de ahirette bekleyen çifte hüsranı haber verir.
Uyarının peş peşe yinelenmesi, tehdidin kesinliğini ve ciddiyetini zihinlere kazımak içindir. Taberî ve İbn Kesîr, bu tekrarın inkârcıyı kabirde ve kıyamet gününde kuşatacak kesintisiz azap aşamalarına işaret ettiğini vurgular.
أَيَحْسَبُ ٱلْإِنسَٰنُ أَن يُتْرَكَ سُدًى
eyaḥsebü-l'insânü ey yütrake südâ.
İnsan, kendisinin başıboş ve sorumsuz bırakılacağını mı sanıyor?
Akıl ve iradeyle donatılan insanın dünyaya gelişi anlamsız bir tesadüf değil, hesabı sorulacak büyük bir ahlaki görevdir.
Ayetteki 'südâ' kelimesi; emir ve yasakla yükümlü tutulmayan, hesaba çekilmeyen, başıboş bırakılmış varlık demektir. Mâtürîdî ve Râzî, evrendeki her şeyi hikmetle yaratan Allah'ın insanı sorumsuz bırakmasının ilahi hikmet ve adaletle bağdaşmayacağını açıklar.
أَلَمْ يَكُ نُطْفَةًۭ مِّن مَّنِىٍّۢ يُمْنَىٰ
elem yekü nuṭfetem mim meniyyiy yümnâ.
O, rahme akıtılan meniden küçücük bir damla değil miydi?
Büyüklük taslayan insan, yaratılışının başlangıcındaki o zayıf ve değersiz su damlasını hatırlayarak haddini bilmelidir.
İnsanın başıboş bırakılmayacağını ve yeniden diriltileceğini kanıtlamak üzere ilk yaratılış sürecine dikkat çekilir. Taberî ve İbn Kesîr, basit bir sıvı damlasından akıl sahibi bir varlık çıkaran kudretin, onu hesaba çekmek üzere tekrar dirilteceğini belirtir.
ثُمَّ كَانَ عَلَقَةًۭ فَخَلَقَ فَسَوَّىٰ
ŝümme kâne `aleḳaten feḫaleḳa fesevvâ.
Sonra bir alaka (tutunan embriyo) olmuş, derken Allah onu yaratıp en güzel biçimde şekillendirmişti.
Anne rahmindeki karanlıkta bir hücreyi ölçülü uzuvlarla donatan ilahi sanat, yaratılışın tesadüf olmadığının açık belgesidir.
Döllenmiş hücrenin rahim duvarına tutunması ve ardından el, ayak, göz, kulak gibi organlarla kusursuz bir denge içinde biçimlendirilmesi anlatılır. Râzî ve Mâtürîdî, bu aşamalı ve hikmetli yaratılışın Yüce Yaratıcı'nın sınırsız ilmini gösterdiğini ifade eder.
فَجَعَلَ مِنْهُ ٱلزَّوْجَيْنِ ٱلذَّكَرَ وَٱلْأُنثَىٰٓ
fece`ale minhü-zzevceyni-ẕẕekera vel'ünŝâ.
Ondan da erkek ve dişi olmak üzere iki eşi var etmişti.
Aynı özden erkek ve kadın gibi birbirini tamamlayan iki cinsi var eden Yaratıcı, insan neslini muazzam bir denge üzerine kurmuştur.
Tek bir nutfe özünden insan soyunun devamını sağlayan erkek ve dişi çiftinin yaratılmasına işaret edilir. İbn Kesîr ve Taberî, aynı maddeden iki farklı cinsiyeti takdir eden ilahi iradenin her şeye kadir olduğunu açıklar.
أَلَيْسَ ذَٰلِكَ بِقَٰدِرٍ عَلَىٰٓ أَن يُحْۦِىَ ٱلْمَوْتَىٰ
eleyse ẕâlike biḳâdirin `alâ ey yuḥyiye-lmevtâ.
Peki, bütün bunları yapan Allah'ın, ölüleri yeniden diriltmeye gücü yetmez mi?
İnsanı hiç yoktan ve basit bir damladan en mükemmel şekilde var eden Yüce Allah, öldükten sonra onu elbette yeniden diriltecektir.
Sure, insanın kendi yaratılışından hareketle yeniden dirilişin kesinliğini ispatlayan sarsıcı bir soruyla tamamlanır. Taberî, Mâtürîdî ve Râzî, bu ayeti okuyan veya dinleyen kişinin 'Elbette gücü yeter (Belâ)' diyerek Allah'ın kudretini tasdik etmesinin sünnet olduğunu belirtir.