Hicr Suresi
Kur'an'ın ilahi koruma altında olduğunu müjdeleyen, kâinatın ölçülü yaratılışını, Hz. Âdem ile İblis kıssasını ve yakîn gelinceye kadar kulluğu öğütleyen Mekkî sure.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ
الٓر ۚ تِلْكَ ءَايَـٰتُ ٱلْكِتَـٰبِ وَقُرْءَانٍ مُّبِينٍ
Elif-lâm-râ, tilke âyâtül-kitâbi ve kur'ânin mübîn.
Elif. Lâm. Râ. Bunlar Kitab'ın ve apaçık olan Kur'an'ın ayetleridir.
İlahi vahiy, hayatın karmaşası içinde hak ile batılı ayıran en berrak rehberdir.
Hurûf-ı mukattaa, muhatapları Kur'an'ın eşsiz üslubuna ve ilahi kaynağına dikkat kesilmeye çağırır. 'Mübîn' sıfatı, vahyin hakikati gizlemeyen, varoluş gayesini ve ahlaki ilkeleri akıl ve vicdan sahiplerine açıkça beyan eden apaçık tabiatını vurgular.
رُّبَمَا يَوَدُّ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ لَوْ كَانُوا۟ مُسْلِمِينَ
Rubemâ yeveddüllezîne keferû lev kânû müslimîn.
İnkâr edenler, vakti gelince keşke Müslüman olsaydık diye derin bir arzu duyacaklardır.
Hakikate sırt çevirenlerin dünyadaki kibri, ahiretin kaçınılmaz gerçeği karşısında çaresiz bir pişmanlığa dönüşecektir.
Ayet, dünyada fani heveslerle gururlanıp imandan yüz çevirenlerin, hesap gününde teslimiyetin değerini kavrayıp 'keşke' diyerek dövüneceklerini bildirir. Vakti geçen pişmanlık kurtuluş sağlamaz.
ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا۟ وَيَتَمَتَّعُوا۟ وَيُلْهِهِمُ ٱلْأَمَلُ ۖ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ
Zerhüm ye'külû ve yetemetteû ve yülhihimül-emelü fesevfe ya'lemûn.
Bırak onları; yesinler, yararlansınlar ve boş umutlar onları oyalayadursun. Yakında anlayacaklar!
Sonsuz dünya arzularının peşinde oyalanıp ahireti unutanlar, aldandıklarını hakikatle yüzleştiklerinde göreceklerdir.
'Tûl-i emel' yani sonu gelmez dünyevi hırs ve ihtiraslar, insanı gaflet çukuruna sürükler. Yalnızca bedensel hazlarla oyalanmak hayvanî bir varoluştur; ilahi uyarı, bu gafletin sonunun hüsran olduğunu bildirir.
وَمَآ أَهْلَكْنَا مِن قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَهَا كِتَابٌ مَّعْلُومٌ
Ve mâ ehleknâ min karyetin illâ ve lehâ kitâbün ma'lûm.
Helak ettiğimiz hiçbir belde yoktur ki, onun belirlenmiş bir eceli (yazılmış bir vakti) bulunmasın.
Bireyler gibi toplumların ve medeniyetlerin de ilahi takdirle belirlenmiş bir ömrü ve eceli vardır.
Allah Teâlâ, zulüm ve ahlaki çöküş içindeki toplumları keyfi olarak değil, koyduğu sünnetullah gereğince ve mühlet tanıdıktan sonra cezalandırır. 'Kitâbün ma'lûm', tarihin ve toplumların değişmez ilahi yasalarını ifade eder.
مَّا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَمَا يَسْتَـْٔخِرُونَ
Mâ tesbiku min ümmetin ecelehâ ve mâ yeste'hirûn.
Hiçbir ümmet kendi ecelinin önüne geçemez ve onu erteleyemez.
İlahi adalet ve takdir zamanı geldiğinde, hiçbir dünyevi güç akıbeti geciktiremez veya geri çeviremez.
İnsan toplulukları sınırsız bir ömre ve dokunulmazlığa sahip değildir. Ahlaki yozlaşma ve zulümde ısrar eden toplumlar, vadeleri dolduğunda tarihin sayfalarından silinir; ilahi yasa şaşmaksızın hükmünü icra eder.
وَقَالُوا۟ يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِى نُزِّلَ عَلَيْهِ ٱلذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ
Ve kâlû yâ eyyühellezî nüzzile aleyhiz-zikru inneke lemecnûn.
Onlar dediler ki: "Ey kendisine Zikir (Kur'an) indirildiği iddia edilen kişi! Sen kesinlikle bir delisin!"
Hakkı delillerle çürütemeyen inkârcı zihniyet, peygamberleri ve hakikat elçilerini itibarsızlaştırmaya çalışır.
Müşrikler, Peygamberimiz'in (s.a.v.) getirdiği evrensel mesajı 'delilik' iftirasıyla yaftalayarak akılları bulandırmak istemişlerdir. Çağlar boyunca batıl, hakka karşı hep aynı alay ve psikolojik baskı yöntemine başvurmuştur.
لَّوْ مَا تَأْتِينَا بِٱلْمَلَـٰٓئِكَةِ إِن كُنتَ مِنَ ٱلصَّـٰدِقِينَ
Lev mâ te'tînâ bil-melâiketi in künte mines-sâdikîn.
"Eğer doğru söyleyenlerden isen, bize melekleri getirsene!"
Samimi bir arayış yerine inat ve kibirle mucize dayatmak, kalbin hakikate kapalı olduğunun göstergesidir.
Müşriklerin melek talebi, iman etmek için değil, peygamberi köşeye sıkıştırma ve sorumluluktan kaçma hevesidir. İmtihan sırrı, insanın gayba ve aklî delillere dayanarak iradesiyle inanmasını gerektirir.
مَا نُنَزِّلُ ٱلْمَلَـٰٓئِكَةَ إِلَّا بِٱلْحَقِّ وَمَا كَانُوٓا۟ إِذًا مُّنظَرِينَ
Mâ nünezzilül-melâikete illâ bil-hakkı ve mâ kânû izen münzarîn.
Biz melekleri ancak hak ve hikmet gerektirdiği zaman indiririz; o vakit de onlara asla mühlet verilmez.
İlahi hikmet gereği meleklerin apaçık gelişi, imtihanın bittiği ve nihai helak hükmünün uygulandığı andır.
İnkârcıların sorumsuzca talep ettiği mucizeler gerçekleştiğinde artık tövbe kapısı kapanır. Allah'ın melekleri indirmeyip süre tanıması, kullarına tanıdığı büyük bir merhamet ve dönüş fırsatıdır.
إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا ٱلذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُۥ لَحَـٰفِظُونَ
İnnâ nahnu nezzelnaz-zikra ve innâ lehû lehâfizûn.
Şüphesiz o Zikr'i (Kur'an'ı) Biz indirdik ve onu koruyacak olan da kesinlikle Biziz!
Kur'an-ı Kerim, kıyamete kadar tahriften, eksilme ve fazlalıktan bizzat Allah'ın koruması altındadır.
'Zikir' ifadesi Kur'an'ın hem öğüt verici hem de fıtratı uyandırıcı mahiyetini gösterir. Önceki kutsal metinlerin korunması insanlara emanet edilmişken, Kur'an'ın ilahi teminat altına alınması onun evrensel ve nihai rehberliğinin delilidir.
وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ فِى شِيَعِ ٱلْأَوَّلِينَ
Ve lekad erselnâ min kablike fî şiyeıl-evvelîn.
Andolsun ki, senden önceki geçmiş topluluklar arasına da elçiler göndermiştik.
Peygamberlik müessesesi ve tevhid davası, insanlık tarihi boyunca kesintisiz süregelen kutlu bir zincirdir.
Resûlullah'a (s.a.v.) önceki ümmetlerin tecrübeleri hatırlatılarak teselli verilmekte, maruz kaldığı direncin ilk defa yaşanmadığı bildirilmektedir. Hak ile batılın mücadelesi tarihin değişmez sünnetidir.
وَمَا يَأْتِيهِم مِّن رَّسُولٍ إِلَّا كَانُوا۟ بِهِۦ يَسْتَهْزِءُونَ
Ve mâ ye'tîhim min resûlin illâ kânû bihî yestehziûn.
Onlara hiçbir elçi gelmedi ki, onunla mutlaka alay etmiş olmasınlar.
Hakikati kavrayamayan kaba cehalet, peygamberlerin davetine daima alay ve küçümsemeyle karşılık vermiştir.
İnkârcıların alaycılığı, kendi acziyetlerini ve içsel boşluklarını örtme çabasıdır. Hak dava yolunda tebliğ vazifesi yapan müminler, karşılaştıkları seviyesiz tepkilerden yılmamalı, peygamberlerin vakarını kuşanmalıdır.
كَذَٰلِكَ نَسْلُكُهُۥ فِى قُلُوبِ ٱلْمُجْرِمِينَ
Kezâlike neslükühû fî kulûbil-mücrimîn.
İşte böylece Biz o küfrü (yalanlamayı), günahkârların kalplerine sokarız.
İnat ve günahta ısrar edenlerin kalpleri, kendi tercihleri sonucu ilahi hakikate karşı taşlaşır ve mühürlenir.
Allah Teâlâ hiç kimseyi zorla inkâra sevk etmez; fakat fıtratını bozan, zulmü ve kibri hayat tarzı edinen suçluların kalbinde inkâr hissi yerleşik hale gelir. Bu, tercihin kaçınılmaz ilahi sonucudur.
لَا يُؤْمِنُونَ بِهِۦ ۖ وَقَدْ خَلَتْ سُنَّةُ ٱلْأَوَّلِينَ
Lâ yü'minûne bihî ve kad halet sünnetül-evvelîn.
Öncekilerin sünneti (uğradıkları helak yasası) geçmiş olduğu halde, onlar yine de buna inanmazlar.
Geçmiş milletlerin helakinden ibret almamak, manevi körlüğün ve basiretsizliğin en bariz işaretidir.
'Sünnetü'l-evvelîn', hakkı inkâr eden toplumların helak oluşundaki ilahi kanundur. Tarih ibret tablolarıyla dolu olmasına rağmen, kibir gözleri perdelediğinde insan aynı helak edici hataları tekrarlamaktan çekinmez.
وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِم بَابًا مِّنَ ٱلسَّمَآءِ فَظَلُّوا۟ فِيهِ يَعْرُجُونَ
Ve lev fetahnâ aleyhim bâben mines-semâi fezallû fîhi ya'rucûn.
Şayet onlara gökten bir kapı açsak da oradan yukarı yükselip dursalar;
Önyargı ve inatla şartlanmış bir zihin için en akıl almaz harikalar bile imana vesile olamaz.
İnkârcıların inanmak için istedikleri olağanüstü olaylar gerçekleşse, bizzat göğe yükselip gökler âlemini kendi gözleriyle görseler dahi kalplerindeki kibir kilitleri açılmaz. İman, gözün görmesiyle değil, aklın ve gönlün teslimiyetiyle başlar.
لَقَالُوٓا۟ إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَـٰرُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَّسْحُورُونَ
Lekâlû innemâ sükkirat ebsârunâ bel nahnu kavmün meshûrûn.
Yine mutlaka: "Gözlerimiz bağlandı, daha doğrusu biz büyülenmiş bir topluluğuz!" derlerdi.
İnkârı bir kimlik haline getirenler, en kesin delilleri bile kendi algılarını inkar ederek savuştururlar.
Müşrikler, en somut mucize karşısında dahi 'büyülendik' diyerek gerçeği reddetmeye bahane bulurlar. Vicdanını susturan insanın mazereti tükenmez; inkâr zihniyeti hakikatle değil, kendi kurduğu vehimlerle yaşar.
وَلَقَدْ جَعَلْنَا فِى ٱلسَّمَآءِ بُرُوجًا وَزَيَّنَّـٰهَا لِلنَّـٰظِرِينَ
Ve lekad cealnâ fîs-semâi burûcen ve zeyyennâhâ lin-nâzırîn.
Andolsun ki, Biz gökte burçlar kıldık ve onu bakanlar için donatıp süsledik.
Kâinattaki eşsiz düzen ve estetik ihtişam, insanı Yaratıcı'nın sonsuz kudretini düşünmeye davet eder.
Gökyüzündeki burçlar, yıldız kümeleri ve kozmik ahenk, sadece fiziksel bir sistem değil, basiretle bakan gözler için bir güzellik şölenidir. İbretle ve dikkatle bakan her insan, gök kubbedeki bu nizamda tevhid hakikatini açıkça görür.
وَحَفِظْنَـٰهَا مِن كُلِّ شَيْطَـٰنٍ رَّجِيمٍ
Ve hafiznâhâ min külli şeytânin racîm.
Ve onu taşlanmış (ilahi rahmetten kovulmuş) her şeytandan koruduk.
Kozmik düzen ilahi güvence altındadır; şer odakları gaybın ve vahyin merkezine asla nüfuz edemez.
'Racîm' vasfı, kovulmuş, lanetlenmiş ve haysiyetsiz bırakılmış olmayı ifade eder. Şeytani güçlerin kâinatın seyrine ve vahyin indirilişine müdahale etmesi kesin bir kudretle engellenmiştir; hakikat daima korunmuştur.
إِلَّا مَنِ ٱسْتَرَقَ ٱلسَّمْعَ فَأَتْبَعَهُۥ شِهَابٌ مُّبِينٌ
İllâ menisterekas-sem'a fe-etbeahû şihâbün mübîn.
Ancak kim gizlice kulak hırsızlığı yapmaya kalkarsa, apaçık parıldayan bir alev onu kovalar.
Gayb âleminin dokunulmazlığı mutlaktır; batılın hile ve casusluk çabaları ilahi ateşle bertaraf edilir.
Şeytanların yüceler meclisinden haber çalma girişimleri, 'şihâb-ı mübîn' denen yakıcı gök cisimleriyle püskürtülür. Bu durum, kâhinlik ve astrolojik safsataların temelsizliğini, vahyin arılığına hiçbir şüphenin karışamayacağını bildirir.
وَٱلْأَرْضَ مَدَدْنَـٰهَا وَأَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَٰسِىَ وَأَنۢبَتْنَا فِيهَا مِن كُلِّ شَىْءٍ مَّوْزُونٍ
Vel-arda medednâhâ ve elkaynâ fîhâ ravâsiye ve enbetnâ fîhâ min külli şey'in mevzûn.
Yeri de yayıp döşedik, orada sabit dağlar yerleştirdik ve orada ölçülü her türlü şeyi bitirdik.
Yeryüzü, insanın yaşamasına en elverişli denge ve kusursuz bir biyolojik ölçü ile var edilmiştir.
'Mevzûn' kavramı, doğadaki her bitkinin, elementin ve canlının rastgele değil; hassas bir denge, kimyasal ölçü ve fayda amacıyla yaratıldığını gösterir. Tabiat, ilahi nizamın ve ölçünün kusursuz bir aynası ve göstergesidir.
وَجَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مَعَـٰيِشَ وَمَن لَّسْتُمْ لَهُۥ بِرَٰزِقِينَ
Ve cealnâ leküm fîhâ meâyişe ve men lestüm lehû birâzikîn.
Orada hem sizin için hem de sizin rızıklandırıcısı olmadığınız varlıklar için geçimlikler var ettik.
Bütün mahlukatın rızık vericisi yalnızca Allah'tır; insan kimsenin hakiki rızık vericisi değildir.
Yeryüzündeki kaynaklar tüm canlıların hayatını sürdürmesi için tanzim edilmiştir. İnsan, beslediğini sandığı hayvanların veya bağımlıların rızkını kendi kudretiyle değil, Rezzâk olan Allah'ın ikramıyla temin etmektedir.
وَإِن مِّن شَىْءٍ إِلَّا عِندَنَا خَزَآئِنُهُۥ وَمَا نُنَزِّلُهُۥٓ إِلَّا بِقَدَرٍ مَّعْلُومٍ
Ve in min şey'in illâ ındenâ hazâinühû ve mâ nünezzilühû illâ bikaderin ma'lûm.
Hazinesi Bizim katımızda olmayan hiçbir şey yoktur; Biz onu ancak belirlenmiş bir ölçüyle indiririz.
Varlıktaki her nimetin kaynağı ilahi kudret hazinesidir ve dünyaya ancak hikmetli bir ölçüyle ulaşır.
Kâinattaki imkânlar sınırsız bir ilahi iradeye bağlıdır. Yağmurdan madenlere, rızıktan kabiliyetlere kadar her şey belli bir nizam ve kader (ölçü) dahilinde verilir; bu da mülkün mutlak sahibinin Allah olduğunu kanıtlar.
وَأَرْسَلْنَا ٱلرِّيَـٰحَ لَوَٰقِحَ فَأَنزَلْنَا مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءً فَأَسْقَيْنَـٰكُمُوهُ وَمَآ أَنتُمْ لَهُۥ بِخَـٰزِنِينَ
Ve erselner-riyâha levâkıha fe-enzelnâ mines-semâi mâen fe-eskaynâkûmûhu ve mâ entüm lehû bihâzinîn.
Biz rüzgârları aşılayıcı olarak gönderdik, gökten su indirdik de onunla sizi suladık. Yoksa siz onu depolayıp biriktiremezdiniz.
Rüzgarların bulutları ve bitkileri aşılaması, ekolojik döngünün ilahi bir mühendislikle işlediğini gösterir.
'Levâkıh' (aşılayıcı) tabiri, modern bilimin bulutlardaki su damlacıklarının birleşmesi ve bitkilerdeki polenleşme süreçlerine dair tespit ettiği harika mucizeyi asırlar öncesinden haber veren ilahi bir ilim beyanıdır.
وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْىِۦ وَنُمِيتُ وَنَحْنُ ٱلْوَٰرِثُونَ
Ve innâ lenahnu nuhyî ve nümîtü ve nahnül-vârisûn.
Şüphesiz Biz, sadece Biz diriltir ve öldürürüz; ve herkes göçüp gittikten sonra baki kalan varis de Biziz.
Hayatın ve ölümün mutlak sahibi Allah'tır; bütün fani varlıklar yok olduğunda yalnızca O baki kalacaktır.
'El-Vâris' ismi, dünyadaki mülkiyet iddialarının geçiciliğini ve her şeyin asıl sahibine döneceğini ihtar eder. Hayatı veren de eceli takdir eden de O olduğuna göre, kulluk yalnızca O'na yapılmalıdır.
وَلَقَدْ عَلِمْنَا ٱلْمُسْتَقْدِمِينَ مِنكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا ٱلْمُسْتَـْٔخِرِينَ
Ve lekad alimnel-müstakdimîne minküm ve lekad alimnel-müste'hirîn.
Andolsun ki Biz, sizden önce gelip geçenleri de bildik, sonraya kalacakları da elbette bilmekteyiz.
Allah'ın ilmi zaman ve mekân kayıtlarından münezzehtir; geçmiş, an ve gelecek O'nun huzurunda açıktır.
İnsanlık tarihinin ilk ferdinden kıyamete kadar gelecek her kulun ameli, niyeti ve amellerindeki önceliği ilahi ilimle kuşatılmıştır. Hiçbir varlık ve eylem unutulmaz, kaybolmaz ve hesapsız kalmaz.
وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ ۚ إِنَّهُۥ حَكِيمٌ عَلِيمٌ
Ve inne rabbeke hüve yahşüruhüm, innehû hakîmün alîm.
Şüphesiz senin Rabbin, onları bir araya getirip toplayacaktır (haşredecektir). O, hüküm ve hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir.
Bütün insanlık hesap için diriltilip toplanacak; hikmet ve adaletle hüküm verilecektir.
Haşr, dünya hayatındaki imtihanın ilahi adalet terazisinde karşılık bulacağı gündür. Allah'ın 'Hakîm' olması her fiilinde mutlak adaleti, 'Alîm' olması ise hiçbir zerrenin O'ndan gizli kalamayacağını ifade eder.
وَلَقَدْ خَلَقْنَا ٱلْإِنسَـٰنَ مِن صَلْصَـٰلٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ
Ve lekad halaknel-insâne min salsâlin min hamein mesnûn.
Andolsun ki Biz insanı, kuru bir çamurdan, şekil verilmiş kokuşmuş bir balçıktan yarattık.
İnsanın maddi kökenindeki sadelik ve tevazu, kibrin ne denli temelsiz bir yanılgı olduğunu hatırlatır.
'Salsâl' kuruyup ses veren balçığı, 'hame-i mesnûn' ise değişime uğrayıp şekil verilmiş toprağı simgeler. İnsan fıtratı bu mütevazı maddeden başlamış, ilahi ruhun üflenmesiyle eşref-i mahlûkât derecesine yükselmiştir.
وَٱلْجَآنَّ خَلَقْنَـٰهُ مِن قَبْلُ مِن نَّارِ ٱلسَّمُومِ
Vel-cânne halaknâhü min kablü min nâris-semûm.
Cinleri de daha önce, gözeneklere işleyen kavurucu dumansız ateşten yaratmıştık.
Farklı yaratılış boyutları, ilahi kudretin zenginliğini ve görünmeyen âlemlerin gerçekliğini ortaya koyar.
'Nâr-ı semûm', derinin gözeneklerine kadar nüfuz eden, zehir gibi yakıcı ve dumansız ateşi ifade eder. Cinlerin insandan önce bu enerjiden yaratılmış olması, varlık hiyerarşisinde üstünlüğün maddede değil takvada olduğunu gösterir.
وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَـٰٓئِكَةِ إِنِّى خَـٰلِقٌۢ بَشَرًا مِّن صَلْصَـٰلٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ
Ve iz kâle rabbüke lil-melâiketi innî hâlikun beşeran min salsâlin min hamein mesnûn.
Hani Rabbin meleklere şöyle buyurmuştu: "Ben kuru bir çamurdan, şekil verilmiş kokuşmuş balçıktan bir insan yaratacağım."
İnsanın yaratılışı, melekler topluluğuna önceden bildirilen ilahi bir irade ve hikmet projesidir.
Allah Teâlâ meleklere insanın ham maddesini açıkça bildirerek, varlığın değerinin fiziksel kökeninde değil, yükleneceği ahlaki şuur ve halifelik sorumluluğunda olduğunu beyan etmiştir. İmtihan daha yaratılış aşamasında başlamıştır.
فَإِذَا سَوَّيْتُهُۥ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِى فَقَعُوا۟ لَهُۥ سَـٰجِدِينَ
Fe-izâ sevveytühû ve nefahtü fîhi min rûhî fekaû lehû sâcidîn.
"Onu tam bir biçime sokup içine ruhumdan üflediğim zaman, derhal onun önünde secdeye kapanın!"
İnsana bahşedilen ilahi nefha, ona yeryüzünde akıl, irade ve ahlak taşıyıcısı olma onuru kazandırmıştır.
Ruhun Allah'a izafe edilmesi bir şeref ve yakınlık ifadesidir; haşa bir parçalanma değildir. Meleklerin insana secdesi ise ibadet değil, insanın mazhar olduğu ilahi emanete ve Allah'ın emrine gösterilen tazimdir.
فَسَجَدَ ٱلْمَلَـٰٓئِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ
Fesecedel-melâiketü küllühüm ecmaûn.
Bunun üzerine meleklerin hepsi, istisnasız hep birlikte secde ettiler.
Hakkın emrine eksiksiz ve tereddütsüz teslimiyet, melekî saflığın ve hakiki itaatin özüdür.
Ayette 'küllühüm' (hepsi) ve 'ecmaûn' (birlikte/topluca) pekiştirmeleriyle meleklerin hiçbir itiraz göstermeksizin ilahi emre gönülden boyun eğdikleri vurgulanır. Gerçek kulluk, ilahi iradeye kayıtsız şartsız boyun eğmektir.
إِلَّآ إِبْلِيسَ أَبَىٰٓ أَن يَكُونَ مَعَ ٱلسَّـٰجِدِينَ
İllâ iblîs, ebâ en yekûne meas-sâcidîn.
İblis hariç; o, secde edenlerle beraber olmaktan kaçındı.
Kibir ve haset, kişiyi hakikati görmekten alıkoyup isyan bataklığına sürükleyen en zehirli hastalıktır.
İblis, melekler topluluğu içinde bulunmasına rağmen emre uymamış, kendini üstün görerek ayrışmıştır. Cemaatin hayrından ve emre itaatten kopuş, şeytani kibrin ilk ve en yıkıcı göstergesidir.
قَالَ يَـٰٓإِبْلِيسُ مَا لَكَ أَلَّا تَكُونَ مَعَ ٱلسَّـٰجِدِينَ
Kâle yâ iblîsü mâ leke ellâ tekûne meas-sâcidîn.
Allah buyurdu: "Ey İblis! Secde edenlerle beraber olmana engel neydi?"
İlahi adalet, isyankârı bile sorguya çekerek suçunu itiraf ettirir ve adaletin kesinliğini gösterir.
Cenab-ı Hakk'ın bu sorusu bilmediğinden değil, İblis'in içindeki hasedi, kibri ve mantıksız isyanı açığa çıkarmak içindir. Haksız başkaldırının hiçbir akli ve ahlaki gerekçesi bulunamaz.
قَالَ لَمْ أَكُن لِّأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُۥ مِن صَلْصَـٰلٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ
Kâle lem ekün li-escüde libeşerin halaktehû min salsâlin min hamein mesnûn.
İblis dedi ki: "Kuru bir çamurdan, şekil verilmiş kokuşmuş bir balçıktan yarattığın bir insana asla secde etmem!"
Kibir, varlığın özünü ve manasını unutup sadece dış maddesine takılıp kalma sığlığıdır.
İblis, Âdem'in topraktan yaratılışını küçümsemiş, ona üflenen ilahi ruhu ve Allah'ın emrini göz ardı etmiştir. Irkçılık ve köken üstünlüğü iddiası, tarihteki ilk şeytani kıyastır ve helak sebebidir.
قَالَ فَٱخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ
Kâle fahruc minhâ fe-inneke racîm.
Allah buyurdu: "Öyleyse çık oradan! Çünkü sen artık kovulmuş (taşlanmış) birisin."
İlahi huzurda kibre ve büyüklük taslamaya asla yer yoktur; gururlanan mutlaka zelil edilir.
'Racîm' vasfı, rahmetten ebediyen uzaklaştırılmayı, her türlü haysiyet ve kerametten soyutlanmayı ifade eder. Allah'ın emrine karşı büyüklük taslayan kimse, bulunduğu en yüce makamdan esfele sâfilîne fırlatılır.
وَإِنَّ عَلَيْكَ ٱللَّعْنَةَ إِلَىٰ يَوْمِ ٱلدِّينِ
Ve inne aleykel-la'nete ilâ yevmid-dîn.
"Ve şüphesiz ceza gününe (kıyamete) kadar lanet senin üzerindedir."
Kibirden doğan küfür ve isyan, failini ilahi rahmetten mahrum bırakıp ebedi lanete mahkûm eder.
'Lanet', ilahi rahmet ve sevgiden bütünüyle kovulmak demektir. İblis'in lanetlenmesi, tevbeden mahrum kalışının ve kötülüğü bir karakter haline getirmesinin tabii bir cezasıdır.
قَالَ رَبِّ فَأَنظِرْنِىٓ إِلَىٰ يَوْمِ يُبْعَثُونَ
Kâle rabbi fe-enzırnî ilâ yevmi yüb'asûn.
İblis: "Rabbim! Öyleyse insanların yeniden diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver" dedi.
Şeytanın mühlet talebi pişmanlıktan değil, intikam hırsından ve insanı saptırma arzusundan kaynaklanır.
İblis, Allah'ın 'Rab' olduğunu kabul etmekle beraber tevbe etmemiş, aksine isyanını sürdürmek için mühlet istemiştir. İnkârcı zihniyet, Allah'ın kudretini bilse dahi teslim olmayıp kibrine esir düşer.
قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ ٱلْمُنظَرِينَ
Kâle fe-inneke minel-münzarîn.
Allah buyurdu: "Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin."
İlahi hikmet, imtihan sahasının tamamlanması ve insanın iradesinin sınanması için mühlet tanır.
Allah Teâlâ'nın İblis'e mühlet vermesi ona bir ikram değil, dünya hayatındaki hayır ve şer mücadelesinin, insanın özgür iradesiyle imtihan edilmesinin bir gereğidir. Mühlet vermek asla ihmal etmek değildir.
إِلَىٰ يَوْمِ ٱلْوَقْتِ ٱلْمَعْلُومِ
İlâ yevmil-vaktil-ma'lûm.
"Bilinen vaktin gününe (kıyametin ilk suruna) kadar."
Şeytanın faaliyet sahası sınırsız değildir; onun mühleti de ilahi takdirle sınırlandırılmış bir zamana tabidir.
'Vakt-i ma'lûm', diriliş günü değil, birinci sur ile dünya hayatının son bulacağı andır. Kötülüğün saltanatı geçicidir; mutlak hükümranlık ve nihai hesap ise yalnızca her şeyin sahibi olan Allah'ındır.
قَالَ رَبِّ بِمَآ أَغْوَيْتَنِى لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِى ٱلْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ
Kâle rabbi bimâ agveytenî le-üzeyyinenne lehüm fîl-ardı ve le-uğviyennehüm ecmaîn.
İblis dedi ki: "Rabbim! Beni azgınlığa ittiğin için, andolsun ben de yeryüzünde onlara günahları süsleyeceğim ve onların hepsini mutlaka saptıracağım!"
Şeytanın en büyük hilesi, günahları ve fani hevesleri süsleyip insana cazip göstermesidir.
İblis kendi hatasını üstlenmek yerine Allah'a iftira etmiş ('Beni azdırdın' demiştir). 'Tezyîn' (süsleme), batılı hak, çirkini güzel, haramı tatlı gösterme sanatıdır; insan ancak basiretle bu illüzyonun farkına varabilir.
إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ ٱلْمُخْلَصِينَ
İllâ ıbâdeke minhümül-muhlasîn.
"Ancak onlardan ihlaslı (samimi ve arındırılmış) kulların müstesna."
İhlas ve samimiyet, kulun şeytanın hilelerine ve vesveselerine karşı sahip olduğu en sarsılmaz kalkandır.
İblis dahi itiraf etmiştir ki, kalbini yalnızca Allah'a tahsis eden 'muhlas' kullara onun gücü yetmez. İhlas, amelleri riyadan ve bencil arzulardan arındırarak ilahi koruma zırhına büründürür.
قَالَ هَـٰذَا صِرَٰطٌ عَلَىَّ مُسْتَقِيمٌ
Kâle hâzâ sırâtun aleyye müstakîm.
Allah buyurdu: "İşte Bana ulaştıran dosdoğru yol budur."
İhlas üzere yaşamak, bizzat Allah'ın taahhüdü altındaki dosdoğru kurtuluş caddesidir.
'Sırât-ı müstakîm', Allah'ın koruma ve rızasını vaat ettiği, şüphe ve aşırılıklardan uzak hakikat yoludur. Bu yolda yürüyenleri şeytan saptıramaz; çünkü yolun koruyucusu ve varış mercii bizzat Cenab-ı Hak'tır.
إِنَّ عِبَادِى لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَـٰنٌ إِلَّا مَنِ ٱتَّبَعَكَ مِنَ ٱلْغَاوِينَ
İnne ıbâdî leyse leke aleyhim sültânün illâ menittebeake minel-gâvîn.
"Şüphesiz Benim gerçek kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin (zorlayıcı gücün) yoktur; ancak sana uyan azgınlar müstesna."
Şeytanın insan üzerinde zorlayıcı bir gücü yoktur; onun etkisi ancak kendi iradesiyle peşine takılanlaradır.
Şeytan ancak vesvese verir, kötülüğü allayıp pullar. Ona uymak insanın kendi zaafı ve ahlaki tercihidir. Kalbini Allah'a bağlayan hakiki müminler, şeytanın tahakkümünden ebediyen hürdür.
وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ
Ve inne cehenneme lemev'ıdühüm ecmaîn.
Ve şüphesiz cehennem, onların hepsinin toplanacağı buluşma yeridir.
Haktan yüz çevirip şeytanın izini sürenlerin kaçınılmaz ortak sonu cehennem azabıdır.
İblis'in süslü vaatlerine aldanan azgınlar, dünya hayatındaki sahte birlikteliklerinin bedelini ahirette aynı azap yurdunda toplanarak ödeyeceklerdir. Batıl yolların varacağı nihai durak ebedi hüsrandır.
لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَٰبٍ لِّكُلِّ بَابٍ مِّنْهُمْ جُزْءٌ مَّقْسُومٌ
Lehâ seb'atü ebvâb, likülli bâbin minhüm cüz'ün maksûm.
Onun yedi kapısı vardır; her kapı için onlardan ayrılmış bir grup bulunmaktadır.
Cehennemin farklı derekeleri, işlenen günahların ve kötülüğün çeşitliliğine göre ilahi adaletle düzenlenmiştir.
'Yedi kapı', günahların türlerine ve azgınlık derecelerine göre belirlenmiş girişleri ve azap tabakalarını simgeler. Her sapkın zümre, dünyada işlediği cürümlerin mahiyetine uygun bir kapıdan sevk edilir.
إِنَّ ٱلْمُتَّقِينَ فِى جَنَّـٰتٍ وَعُيُونٍ
İnnel-müttekîne fî cennâtin ve uyûn.
Şüphesiz Allah'a karşı gelmekten sakınanlar (takva sahipleri), cennetlerde ve pınar başlarındadırlar.
Dünyada günahlardan sakınarak nefis terbiyesi yapanlar, ahirette tükenmez nimetler ve huzurla müjdelenir.
'Takva', kulun kendisini ilahi gazaba uğratacak her türlü kötülükten korumasıdır. Cennet bahçeleri ve coşkun pınarlar, dünyadaki sabır ve iffetin somut bir ilahi mükâfatıdır.
ٱدْخُلُوهَا بِسَلَـٰمٍ ءَامِنِينَ
Üdhulûhâ biselâmin âminîn.
"Oraya esenlikle, tam bir güven ve huzur içinde girin!" (denilir).
Cennetin kapısında müminleri karşılayan ilahi selam, ebedi emniyet ve iç huzurunun tescilidir.
'Selam' her türlü korku, keder ve eksiklikten arınmışlığı; 'âminîn' ise nimetlerin asla son bulmayacağına dair kesin güveni ifade eder. Dünyanın endişelerinden kurtulan mümin ebedi sükûna kavuşur.
وَنَزَعْنَا مَا فِى صُدُورِهِم مِّنْ غِلٍّ إِخْوَٰنًا عَلَىٰ سُرُرٍ مُّتَقَـٰبِلِينَ
Ve neza'nâ mâ fî sudûrihim min gıllin ihvânen alâ sürurin mütekâbilîn.
Biz onların gönüllerinde kin namına ne varsa söküp attık; kardeşler olarak karşılıklı tahtlar üzerindedirler.
Hakiki cennet saadeti, sadece maddî nimetlerle değil, kalplerin her türlü haset ve kırgınlıktan arınmasıyla tamamlanır.
'Gıll', gizli kin ve hasettir. Cennette nefislerin temizlenip karşılıklı sedirlerde kardeşçe oturulması, toplumsal barışın ve saf muhabbetin en yüce idealini bugünkü hayatımıza da örnek kılar.
لَا يَمَسُّهُمْ فِيهَا نَصَبٌ وَمَا هُم مِّنْهَا بِمُخْرَجِينَ
Lâ yemessühüm fîhâ nasabün ve mâ hüm minhâ bi-muhracîn.
Orada onlara hiçbir yorgunluk dokunmaz ve onlar oradan asla çıkarılacak da değillerdir.
Cennet hayatı, fani dünyanın zahmet, tükeniş ve kaybetme korkusundan tamamen arınmış ebedi bir nimettir.
'Nasab' bedeni ve ruhu yıpratan yorgunluktur. Cennette ne fiziksel bir yıpranma vardır ne de kazanılan nimetlerin elden çıkacağı endişesi. Ebediyet güvencesi nimetin lezzetini kemale erdirir.
۞ نَبِّئْ عِبَادِىٓ أَنِّىٓ أَنَا ٱلْغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ
Nebbi' ıbâdî ennî enel-gafûrur-rahîm.
Kullarıma haber ver ki: Gerçekten Ben çok bağışlayıcıyım, çok merhamet ediciyim.
İlahi rahmet ve mağfiret kapısı, tevbe eden ve O'na yönelen her kul için sonuna kadar açıktır.
Allah Teâlâ, kullarına 'Benim kullarım' hitabıyla şefkatle seslenmekte, günahların ağırlığı altında ezilen vicdanlara ümit aşılamaktadır. Af ve merhamet, Cenab-ı Hakk'ın kullarına olan muamelesinin esasını teşkil eder.
وَأَنَّ عَذَابِى هُوَ ٱلْعَذَابُ ٱلْأَلِيمُ
Ve enne azâbî hüvel-azâbül-elîm.
Fakat azabım da gerçekten pek can yakıcı bir azaptır!
İman, ümit ile korku (havf ve recâ) arasında dengede duran hassas bir adalet bilincidir.
Yalnızca rahmete güvenip günahlarda pervasızlaşmak gaflet olduğu gibi, azaptan ümitsizliğe düşmek de sapkınlıktır. Ayet, ilahi adaletin azametiyle kulun daima teyakkuzda ve sorumluluk bilincinde olmasını emreder.
وَنَبِّئْهُمْ عَن ضَيْفِ إِبْرَٰهِيمَ
Ve nebbi'hüm an dayfi İbrâhîm.
Onlara İbrahim'in misafirlerinden de haber ver.
Geçmiş peygamberlerin hayat tecrübeleri, müminler için tükenmez bir ibret ve teselli kaynağıdır.
Hz. İbrahim'in konukları insan suretinde gelen meleklerdi. Bu kıssanın hatırlatılması, ilahi yardımın hiç umulmadık yollarla geleceğini ve adaletin er ya da geç zalimleri kuşatacağını Resûlullah'a ve ümmetine müjdelemektedir.
إِذْ دَخَلُوا۟ عَلَيْهِ فَقَالُوا۟ سَلَـٰمًا قَالَ إِنَّا مِنكُمْ وَجِلُونَ
İz dehalû aleyhi fekâlû selâmâ, kâle innâ minküm vecilûn.
Hani onun yanına girip "Selam!" demişlerdi. İbrahim de: "Doğrusu biz sizden ürküp korkuyoruz" demişti.
Gelenek ve ahlakın gereği olan selam, samimiyet ve güvenin ilk esasıdır.
Meleklerin selam ile girmesine rağmen ikram edilen yemeğe el uzatmamaları, dönemin örfü gereği Hz. İbrahim'de bir tedirginlik ve şüphe uyandırmıştır. Peygamberler de birer insandır; fıtri korku duymaları onların tevekkül ve faziletine asla halel getirmez.
قَالُوا۟ لَا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَـٰمٍ عَلِيمٍ
Kâlû lâ tevcel innâ nübeşşiruke bigulâmin alîm.
Onlar: "Korkma! Biz sana derin bilgi sahibi (âlim) bir oğul müjdeliyoruz" dediler.
İlahi müjdeler, kalplerdeki korku ve endişeyi anında huzur ve sevince dönüştürür.
Meleklerin korkuyu teskin ettikten sonra Hz. İshak'ı müjdelemesi, Allah'ın iyiliğinin sebepler dairesini aşan kudretini gösterir. 'Gulâm-ı alîm' vasfı, evladın asıl değerinin ilim, hikmet ve ahlak ile kemale ereceğini beyan eder.
قَالَ أَبَشَّرْتُمُونِى عَلَىٰٓ أَن مَّسَّنِىَ ٱلْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ
Kâle ebeşşertümûnî alâ en messaniyel-kiberu febime tübeşşirûn.
İbrahim: "Bana ihtiyarlık çökmüşken mi beni müjdeliyorsunuz? Öyleyse beni ne ile müjdeliyorsunuz?" dedi.
İnsanın fiziki imkânsızlıklar karşısında hayrete düşmesi, ilahi kudrete inanmaya engel değildir.
Hz. İbrahim'in bu sorusu bir inkâr veya şüphe değil; ileri yaşta çocuk sahibi olmanın fıtri şaşkınlığı ve duyduğu derin sevincin bir ifadesidir. İnsan zihni tabii sebeplere alışık olduğundan mucizevi ilahi bağışlara hayranlık duyar.
قَالُوا۟ بَشَّرْنَـٰكَ بِٱلْحَقِّ فَلَا تَكُن مِّنَ ٱلْقَـٰنِطِينَ
Kâlû beşşernâke bil-hakkı felâ tekün minel-kânitîn.
Dediler ki: "Seni mutlak bir gerçekle müjdeledik; sakın ümit kesenlerden olma!"
Allah'ın vaadi ve kudreti mutlaktır; mümin için hiçbir şart altında yeise yer yoktur.
'Kânitîn', ilahi rahmetten ümidini büsbütün kesenleri ifade eder. Melekler, ilahi iradenin fani sebeplere mahkûm olmadığını hatırlatarak, kulun her şartta Rabbi hakkında hüsnüzan beslemesi ve ümidini diri tutması gerektiğini bildirmişlerdir.
قَالَ وَمَن يَقْنَطُ مِن رَّحْمَةِ رَبِّهِۦٓ إِلَّا ٱلضَّآلُّونَ
Kâle ve men yeknetu min rahmeti rabbihî illed-dâllûn.
İbrahim dedi ki: "Sapıklardan başka Rabbinin rahmetinden kim ümit keser ki?!"
Rahmetten ümit kesmek, Allah'ın sınırsız kudret ve merhametini takdir edemeyen bir inanç sapmasıdır.
Hz. İbrahim, asla ümitsizliğe düşmediğini, sadece ilahi takdirin gerçekleşme biçimine hayret ettiğini belirterek hakiki imanın duruşunu sergilemiştir. Kul ne kadar çaresiz kalırsa kalsın, Rabbinin rahmetinden asla vazgeçemez.
قَالَ فَمَا خَطْبُكُمْ أَيُّهَا ٱلْمُرْسَلُونَ
Kâle femâ hatbüküm eyyühel-mürselûn.
İbrahim: "Ey elçiler! O halde asıl vazifeniz ve geliş amacınız nedir?" dedi.
Büyük hadiseler karşısında basiret sahibi mümin, olayların perde arkasındaki ilahi hikmeti araştırır.
Hz. İbrahim, bu ulu meleklerin yalnızca çocuk müjdesi için gelmediğini, arkasında kozmik veya toplumsal büyük bir vazifenin yattığını ferasetiyle sezmiş ve asıl geliş gayelerini sormuştur.
قَالُوٓا۟ إِنَّآ أُرْسِلْنَآ إِلَىٰ قَوْمٍ مُّجْرِمِينَ
Kâlû innâ ürsilnâ ilâ kavmin mücrimîn.
Dediler ki: "Şüphesiz biz, günahkâr (suçta haddi aşmış) bir topluma gönderildik."
Zulüm ve ahlaksızlıkta sınır tanımayan toplumlar, ilahi adaletin celaliyle yüzleşmeye mahkûmdur.
'Mücrimîn' vasfı, fıtratı bozup ahlaksızlığı kamusal bir iftihara dönüştüren Lût kavmini nitelemektedir. İlahi adalet, öğüt ve uyarılara kulak asmayan ifsat odaklarını helak ile cezalandırarak yeryüzünü temizler.
إِلَّآ ءَالَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ
İllâ âle Lût, innâ lemüneccûhüm ecmaîn.
"Ancak Lût'un ailesi müstesnadır; Biz onların hepsini kesinlikle kurtaracağız."
Kolektif felaketler ve azap anlarında bile ilahi adalet, salih kulları şefkatle koruyup ayırır.
Toplum toptan yozlaşmış olsa dahi, takva ve istikametini koruyan azınlık asla zayi edilmez. Allah'ın vadettiği kurtuluş, kötülüğe ortak olmayan ve fıtratını muhafaza eden inananların en büyük sığınağıdır.
إِلَّا ٱمْرَأَتَهُۥ قَدَّرْنَآ ۙ إِنَّهَا لَمِنَ ٱلْغَـٰبِرِينَ
İllemraetehû kaddernâ innehâ leminel-gâbirîn.
"Yalnızca karısı hariç; onun geride kalıp helak edilenlerden olmasını takdir ettik."
Akrabalık veya evlilik bağları, imanın ve amelin yerine geçemez; herkes kendi tercihinin hesabını verir.
Bir peygamberin eşi olmak dahi, kalben zalimlerle beraber olan kimseyi azaptan kurtaramaz. Kurtuluş soydan veya yakınlıktan değil, bizzat kalpteki ihlastan ve hakka sadakatten geçer.
فَلَمَّا جَآءَ ءَالَ لُوطٍ ٱلْمُرْسَلُونَ
Felemmâ câe âle Lûtınil-mürselûn.
Elçiler Lût ailesine geldikleri zaman;
İlahi hüküm vakti yaklaştığında melekler görev sahasına intikal eder; kader an be an hükmünü icra eder.
Meleklerin Sodom şehrine gelişi, artık mühletin bittiğini ve imtihan defterinin kapanmak üzere olduğunu gösterir. Tebliğ safhası tükenmiş, amel ve eylemlerin kesin karşılık bulacağı safhaya geçilmiştir.
قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُّنكَرُونَ
Kâle inneküm kavmün münkerûn.
Lût onlara: "Doğrusu siz buralarda tanınmayan, yabancı kimselersiniz" dedi.
Ahlakın çöktüğü bir toplumda yaşamak, insanı sürekli teyakkuzda ve endişe içinde tutar.
Hz. Lût, kavminin ahlaksız taşkınlıklarını bildiği için tanımadığı bu güzel suretli gençleri görünce onların başına gelebilecek kötülüklerden derin bir kaygı duymuştur. Şerefli insanın kaygısı daima iffet ve emanettir.
قَالُوا۟ بَلْ جِئْنَـٰكَ بِمَا كَانُوا۟ فِيهِ يَمْتَرُونَ
Kâlû bel ci'nâke bimâ kânû fîhi yemterûn.
Dediler ki: "Hayır, aksine biz sana onların hakkında şüphe edip alay ettikleri azabı getirdik."
İnkârcıların 'Bize azabı getir de görelim' diyerek alaya aldıkları tehdit, ansızın gerçeğe dönüşür.
Elçiler, Lût aleyhisselama kavminin inanmayıp şüphe duyduğu ilahi azabın kesin vaktinin geldiğini bildirmişlerdir. Şüpheyle savuşturulan hakikatler, vakti gelince kaçınılmaz bir son olarak gerçekleşir.
وَأَتَيْنَـٰكَ بِٱلْحَقِّ وَإِنَّا لَصَـٰدِقُونَ
Ve eteynâke bil-hakkı ve innâ lesâdikûn.
"Biz sana mutlak hak (ve ilahi adalet) ile geldik; biz elbette doğru söyleyenleriz."
İlahi elçilerin getirdiği haberler zanna değil, değişmez hakikate ve sarsılmaz adalete dayanır.
Melekler getirdikleri hükmün bir zulüm değil, kavmin hak ettiği adil bir ceza olduğunu 'el-Hakk' ifadesiyle beyan etmişlerdir. Allah'ın vadinde hilaf yoktur; O'nun emri mutlaka yerini bulur.
فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِّنَ ٱلَّيْلِ وَٱتَّبِعْ أَدْبَـٰرَهُمْ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنكُمْ أَحَدٌ وَٱمْضُوا۟ حَيْثُ تُؤْمَرُونَ
Fe-esri bi-ehlike bikıt'ın minel-leyli vettebi' edbârehüm ve lâ yeltefit minküm ehadün vemdu haysü tü'merûn.
"Gecenin bir vaktinde aileni yola çıkar, sen de arkalarından takip et. İçinizden hiç kimse dönüp arkasına bakmasın; emrolunduğunuz yere doğru gidin."
Zalimlerin ortamından ayrılırken geçmişe takılıp kalmamak, kurtuluş yürüyüşünün manevi disiplinidir.
'Arkaya bakmamak', helak olan topluma acıma hissi beslememek ve geride kalan fani şeylere meyletmemek demektir. Mümin, bâtıl çökerken gözünü ve gönlünü yalnızca ilahi hedefe çevirmelidir.
وَقَضَيْنَآ إِلَيْهِ ذَٰلِكَ ٱلْأَمْرَ أَنَّ دَابِرَ هَـٰٓؤُلَآءِ مَقْطُوعٌ مُّصْبِحِينَ
Ve kadaynâ ileyhi zâlikel-emre enne dâbire hâülâi maktûun musbihîn.
Ona şu kesin hükmü vahyettik: Sabaha çıkarlarken onların arkası tamamen kesilmiş (kökleri kazınmış) olacaktır.
Kökü kazınan küfür ve ahlaksızlık, yeryüzünden bütünüyle silinip temizlenmeye mahkûmdur.
'Dâbir' kelimesi kök ve soy demektir; zalim toplumun arkasında hiçbir kalıntı bırakılmaksızın helak edileceği bildirilmiştir. Sabah vakti, hakikat ehli için aydınlık bir kurtuluş, azgınlar içinse karanlık bir son olmuştur.
وَجَآءَ أَهْلُ ٱلْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ
Ve câe ehlül-medîneti yestebşirûn.
Şehir halkı birbirlerine müjde vererek (arsız bir sevinçle Lût'un kapısına) geldiler.
Şehevî arzularına esir olan zihniyet, ahlaki sınırları çiğnemeyi sevinç ve zafer zanneder.
Kavmin yabancı misafirleri duyup sevinçle koşuşması, ahlaki çürümenin toplumsal bir cinnete dönüştüğünü gösterir. Günaha sevinmek ve onu pervasızca kutlamak, ilahi gazabı celbeden en dehşetli manevi bozulmadır.
قَالَ إِنَّ هَـٰٓؤُلَآءِ ضَيْفِى فَلَا تَفْضَحُونِ
Kâle inne hâülâi dayfî felâ tefdahûn.
Lût dedi ki: "Bunlar benim misafirlerimdir; sakın beni rezil edip utandırmayın!"
Emanete riayet ve misafirin onurunu korumak, müminin şeref ve vefa borcudur.
Hz. Lût, tek başına kalmasına rağmen kapısına sığınan misafirleri canı pahasına korumaya çalışmış, kavmine insanlık ve erdem hatırlatması yapmıştır. Mümin, haysiyetini çiğnetmemek için kötülüğe karşı daima direnir.
وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَلَا تُخْزُونِ
Vettekullâhe ve lâ tuhzûn.
"Allah'tan korkun ve beni rüsvay etmeyin!"
Ahlaki savrulmaların yegâne çaresi, kalplerde Allah korkusunu ve ahiret şuurunu uyandırmaktır.
Takva bilinci zayıfladığında ne misafir hukuku kalır ne de insani edep. Hz. Lût'un bu feryadı, vicdanları uyandırmak ve toplumu ilahi hudutlara davet etmek için yapılan son ahlaki çağrıdır.
قَالُوٓا۟ أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ ٱلْعَـٰلَمِينَ
Kâlû evelem nenheke anil-âlemîn.
Dediler ki: "Biz seni el âleme arka çıkmaktan (insanları konuk etmekten) menetmemiş miydik?!"
Kolektif zorbalık, iyiliği ve erdemli davranışları yasaklayıp kötülüğü kanunlaştırmaya çalışır.
Azgın kavim, misafirperverliği ve mazlumu himaye etmeyi yasaklayarak peygambere baskı uygulamıştır. Ahlaksızlığın kurumsallaştığı toplumlarda hayrı emretmek ve erdemi savunmak suç gibi gösterilmek istenir.
قَالَ هَـٰٓؤُلَآءِ بَنَاتِىٓ إِن كُنتُمْ فَـٰعِلِينَ
Kâle hâülâi benâtî in küntüm fâilîn.
Lût: "Eğer ille de bir şey yapacaksanız, işte bunlar kızlarımdır (onlarla meşru yoldan evlenin)" dedi.
İslam, insanın fıtri arzularını bastırmayı değil, meşru nikâh bağıyla asilce tatmin etmeyi hedefler.
Peygamber kendi kavminin manevi babasıdır; 'kızlarım' ifadesiyle toplumun kadınlarıyla meşru nikâhlanmayı teklif etmiştir. Haram bataklığına sürüklenen şehvete karşı helal evlilik yolu daima açıktır.
لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِى سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ
Le-amruke innehüm lefî sekratihim ya'mehûn.
(Resûlüm!) Ömrüne andolsun ki onlar, azgınlık sarhoşlukları içinde şaşkınca bocalayıp duruyorlardı.
Günah ve heva tutkusu, insanı aklından ve vicdanından eden bir tür manevi sarhoşluktur.
Cenab-ı Hakk'ın Peygamberimiz'in (s.a.v.) ömrüne yemin etmesi, onun risaletinin ve hayatının yüceliğini gösterir. 'Sekret', aklı örten ihtiras sarhoşluğudur; bu haldeki insan felaketine doğru koştuğunun farkına varamaz.
فَأَخَذَتْهُمُ ٱلصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ
Fe-ehazethümüs-sayhatu müşrikîn.
Nihayet güneş doğarken o korkunç sayha (çığlık ve uğultu) onları yakalayıverdi.
Gaflet uykusundaki zalimler, yeni bir güne başladıklarını sandıkları anda ilahi cezayla yüzleşirler.
Güneşin doğuşu umut ve canlılık vakti iken, ilahi azap onların aydınlığını bir anda helak çığlığına dönüştürmüştür. 'Sayha', tabiatın dengesini sarsan ve kulak zarlarını patlatan ilahi bir infilaktır.
فَجَعَلْنَا عَـٰلِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِّن سِجِّيلٍ
Fecealnâ âliyehâ sâfilehâ ve emtarnâ aleyhim hıcâraten min siccîl.
Şehirlerinin altını üstüne getirdik ve üzerlerine balçıktan pişirilmiş taşlar yağdırdık.
Fıtratı tersine çevirenlerin cezası, yaşadıkları mekânın altının üstüne çevrilmesi olmuştur.
Cinsel sapkınlıkla fıtri nizamı altüst eden kavme, amellerinin cinsinden bir ceza verilmiş; şehirleri tersyüz edilmiş ve üzerlerine pişmiş taşlar (siccîl) yağdırılmıştır. İlahi adalet, günahın tabiatına denk şekilde gerçekleşir.
إِنَّ فِى ذَٰلِكَ لَـَٔايَـٰتٍ لِّلْمُتَوَسِّمِينَ
İnne fî zâlike le-âyâtin lil-mütevessimîn.
Şüphesiz bunda, derin ferasetle bakanlar ve ibret alanlar için nice işaretler vardır.
Tarihin ve kâinatın işaretlerini doğru okumak, iman nuruyla aydınlanmış keskin bir basiret gerektirir.
'Mütevessimîn', hadiselerin dış görünüşüne takılmayıp sebep-sonuç bağını ve ilahi hikmeti sezebilen feraset sahipleridir. Mümin, geçmiş kavimlerin akıbetine bu uyanık bilinçle bakar ve dersler çıkarır.
وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُّقِيمٍ
Ve innehâ lebi-sebîlin mukîm.
Ve o şehrin kalıntıları, hâlâ işlek bir yol üzerinde durmaktadır.
Tarihi kalıntılar, sadece turistik harabeler değil, insanlığı uyaran canlı ibret vesikalarıdır.
Lût kavminin helak olduğu Lut Gölü (Ölü Deniz) havzası, Hicaz ile Şam arasındaki kervan yolu üzerindedir. Kur'an, insanların bu güzergâhtan geçerken helak izlerini görerek ibret almalarını emreder.
إِنَّ فِى ذَٰلِكَ لَـَٔايَةً لِّلْمُؤْمِنِينَ
İnne fî zâlike le-âyeten lil-mü'minîn.
Şüphesiz bunda inananlar için apaçık bir ibret ve delil vardır.
Tarihi ibretlerden ve ilahi cezalardan ancak kalbinde iman nuru taşıyanlar hakiki dersi çıkarabilir.
İnkârcı zihin felaketleri tesadüf ve kör doğa olayları sayarken; inanan insan, ilahi adaletin ve sünnetullahın işleyişini görür. İman, hadiseleri hikmet terazisinde tartabilmenin yegâne anahtarıdır.
وَإِن كَانَ أَصْحَـٰبُ ٱلْأَيْكَةِ لَظَـٰلِمِينَ
Ve in kâne ashâbül-eyketi lezâlimîn.
Şüphesiz Eyke halkı da gerçekten zâlim kimselerdi.
Ekonomik ahlaksızlık ve ölçüde tartıda hile yapmak, toplumları içten çürüten en büyük zulümdür.
Eyke halkı, Hz. Şuayb'ın tebliğ ettiği tevhid ve adalet ilkelerine sırt çevirmiş, ticaretlerinde haksız kazancı meşrulaştırmışlardı. Kur'an, kul hakkı ve ticari ahlaksızlığın toplumların felaketine zemin hazırlayan ilahi bir helak sebebi olduğunu beyan eder.
فَٱنتَقَمْنَا مِنْهُمْ وَإِنَّهُمَا لَبِإِمَامٍ مُّبِينٍ
Fentekamnâ minhüm, ve innehümâ lebi-imâmin mübîn.
Biz de onlardan intikam aldık (hak ettikleri cezayı verdik). Şüphesiz her iki belde de apaçık bir anayol üzerindedir.
Tarih boyunca zulümde direnenler hak ettikleri cezayı bulmuş, geride bıraktıkları izler açık bir ibret olmuştur.
'İntikam', Allah hakkında zulmün karşılıksız kalmayıp adaletin tam olarak yerini bulması demektir. Hem Sodom hem Eyke kalıntıları, ticaret kervanlarının geçtiği işlek yollar üzerinde gelip geçenleri adalete ve imana davet etmektedir.
وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحَـٰبُ ٱلْحِجْرِ ٱلْمُرْسَلِينَ
Ve lekad kezzebe ashâbül-hıcril-mürselîn.
Andolsun ki Hicr halkı (Semûd kavmi) da peygamberleri yalanladı.
Bir peygamberi yalanlamak, aslında bütün peygamberlerin ortak davası olan tevhide savaş açmaktır.
Semûd kavmi sadece Hz. Sâlih'i inkâr etmekle kalmamış, tüm peygamberlerin getirdiği ilahi mesajlar zincirini reddetmiştir. Sureye adını veren 'Hicr', kayalık vadilerde yaşayan bu kavmin sığınağı olsa da, imansızlık hiçbir korunak bırakmamıştır.
وَءَاتَيْنَـٰهُمْ ءَايَـٰتِنَا فَكَانُوا۟ عَنْهَا مُعْرِضِينَ
Ve âteynâhüm âyâtinâ fekânû anhâ mu'ridîn.
Biz onlara ayetlerimizi (mucizelerimizi) verdik; fakat onlar bunlardan inatla yüz çevirdiler.
Kalp kibirle perdelendiğinde, gözün önündeki apaçık mucizeler bile insanı imana yaklaştırmaz.
Semûd kavmine kayadan çıkan mucizevi dişi deve ve nice açık deliller verilmişti. Ancak hakikate teslim olmak nefislerine ağır geldiğinden kibirle yüz çevirdiler. İnkârın sebebi delil yetersizliği değil, ahlaki samimiyetsizliktir.
وَكَانُوا۟ يَنْحِتُونَ مِنَ ٱلْجِبَالِ بُيُوتًا ءَامِنِينَ
Ve kânû yenhıtûne minel-cibâli büyûten âminîn.
Onlar, dağlardan güven içinde yaşayacakları sarsılmaz evler yontuyorlardı.
Maddi medeniyet ve mimari ihtişam, insanı ilahi hesaptan ve ecelden korumaya yetmez.
Semûd kavmi dağları oyarak muhteşem ve korunaklı meskenler inşa etmiş, kendilerini mutlak güvende zannetmişlerdi. Teknolojik ve mimari üstünlük, ahlak ve takva ile taçlandırılmadıkça insanı kibre sürükleyen sahte bir güvenlik kalkanından ibarettir.
فَأَخَذَتْهُمُ ٱلصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ
Fe-ehazethümüs-sayhatu musbihîn.
Fakat sabaha çıkarlarken o korkunç sayha (çığlık) onları da ansızın yakalayıverdi.
İlahi azap vakti geldiğinde, dağların kalbine oyulmuş saraylar bile birer mezara dönüşür.
Kendilerini en güvende hissettikleri sabah vaktinde gelen o dehşetli ses dalgası ve sarsıntı, tüm savunma hatlarını yerle bir etmiştir. Dünya zenginliğine ve fiziki gücüne güvenenler, ilahi bir sayhanın karşısında çaresizce diz çökerler.
فَمَآ أَغْنَىٰ عَنْهُم مَّا كَانُوا۟ يَكْسِبُونَ
Femâ agnâ anhüm mâ kânû yeksibûn.
Kazanıp durdukları (dağ evleri, servetleri ve güçleri) kendilerine hiçbir fayda sağlamadı.
Ahiret bilincinden yoksun dünyevi birikimler, felaket anında sahibine en ufak bir fayda vermez.
İnsanın ömrü boyunca hırsla biriktirdiği mallar, siyasi nüfuz ve sığınaklar, Allah'ın takdiri karşısında bir anda buharlaşır. Hakiki kazanç, fanilik rüzgarında yok olup gitmeyecek olan salih ameller ve tertemiz bir kulluk bilincidir.
وَمَا خَلَقْنَا ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَآ إِلَّا بِٱلْحَقِّ ۗ وَإِنَّ ٱلسَّاعَةَ لَـَٔاتِيَةٌ ۖ فَٱصْفَحِ ٱلصَّفْحَ ٱلْجَمِيلَ
Ve mâ halaknes-semâvâti vel-arda ve mâ beynehümâ illâ bil-hakk, ve innes-sâate le-âtiyetün fasfahıs-safhal-cemîl.
Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ve hikmetle yarattık. Şüphesiz o saat (kıyamet) mutlaka gelecektir. O halde sen güzel bir hoşgörüyle (safh-ı cemîl ile) muamele et.
Kâinat amaçsız bir kaos değil, adalet ve hikmet üzere kurulu ilahi bir nizamdır.
Varlık 'hak' ile yaratıldığı için bu dünyada karşılıksız kalan hiçbir eylem zayi olmaz; kıyamet adaleti tamamlamak için kesinlikle gelecektir. Peygambere emredilen 'safh-ı cemîl', cahillerin kabalığına asilce sabretmek ve kin gütmeden tebliğe devam etmektir.
إِنَّ رَبَّكَ هُوَ ٱلْخَلَّـٰقُ ٱلْعَلِيمُ
İnne rabbeke hüvel-hallâkul-alîm.
Şüphesiz senin Rabbin, her şeyi mükemmelen yaratan ve her şeyi hakkıyla bilendir.
Her şeyi sürekli var eden ve her zerreyi bilen Allah, davasında inananları asla yalnız bırakmaz.
'El-Hallâk', yaratmasında sınır olmayan, her an yeni yaratışlarla varlığı ayakta tutan; 'el-Alîm' ise kulların gizli açık her halini bilendir. Bu iki ilahi isim, inananların kalbine sınırsız bir güven ve teslimiyet aşılar.
وَلَقَدْ ءَاتَيْنَـٰكَ سَبْعًا مِّنَ ٱلْمَثَانِى وَٱلْقُرْءَانَ ٱلْعَظِيمَ
Ve lekad âteynâke seb'an minel-mesânî vel-kur'ânel-azîm.
Andolsun ki sana tekrarlanan yediyi (Fâtiha'yı) ve yüce Kur'an'ı verdik.
Kur'an ve her namazda tekrarlanan Fâtiha, müminin sahip olduğu en paha biçilmez manevi hazinedir.
'Seb'ul-mesânî', hem namaz rekatlarında tekrarlanan hem de bütün ilahi hakikatleri özünde toplayan yedi ayetli Fâtiha suresidir. Bu nimet karşısında fani dünyanın servet ve debdebesi bir hiç hükmündedir.
لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَىٰ مَا مَتَّعْنَا بِهِۦٓ أَزْوَٰجًا مِّنْهُمْ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَٱخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ
Lâ temüddenne ayneyke ilâ mâ metta'nâ bihî ezvâcen minhüm ve lâ tahzen aleyhim vahfıd cenâhake lil-mü'minîn.
Kâfirlerden bazı zümrelere verdiğimiz dünyalık nimetlere sakın gözünü dikme; onların inkârına üzülme ve müminlere şefkat kanatlarını ger.
Müminin zenginliği kalbindeki imandadır; başkalarının fani servetine imrenmek kalbi yorar.
Cenab-ı Hak, inkârcılara verilen lüks ve refahın geçici bir imtihan olduğunu bildirir. Asıl kıymet, tevhid bayrağı etrafında toplanan ihlaslı müminlerdedir; onlara tevazu ve merhametle kol kanat germek peygamberi bir ahlaktır.
وَقُلْ إِنِّىٓ أَنَا ٱلنَّذِيرُ ٱلْمُبِينُ
Ve kul innî enen-nezîrul-mübîn.
Ve de ki: "Şüphesiz ben, apaçık bir uyarıcıyım!"
Hakikati eğip bükmeden açık yüreklilikle ilan etmek, peygamberi tebliğin en temel ilkesidir.
Peygamberin vazifesi insanları zorla imana sokmak değil, ahiretin dehşetli azabını ve kurtuluşun yollarını şüpheye yer bırakmayacak bir netlikle beyan etmektir. 'Mübîn' uyarının açıklığını ve delillerin berraklığını ifade eder.
كَمَآ أَنزَلْنَا عَلَى ٱلْمُقْتَسِمِينَ
Kemâ enzelnâ alel-muktesimîn.
Nitekim o paylaştırıcılara (ilahi kitapları kendi hevalarına göre bölenlere) de indirmiştik.
İlahi vahyi işine geldiği gibi parçalara ayırıp keyfince seçmek, sapkınlığın başlangıcıdır.
'Muktesimîn', vahyin bir kısmına inanıp işine gelmeyen kısmını reddeden zihniyettir. Tarihte ehl-i kitaptan bazıları kitaplarını parçalara ayırdığı gibi, Mekke müşrikleri de Kur'an'ı sihir, şiir ve efsane diye bölerek yaftalamaya kalkışmışlardır.
ٱلَّذِينَ جَعَلُوا۟ ٱلْقُرْءَانَ عِضِينَ
Ellezîne cealül-kur'âne ıdîn.
Onlar ki Kur'an'ı bölük pörçük (parça parça) ettiler.
Vahye bütüncül yaklaşmayıp bir kısmını kabul bir kısmını inkar etmek, ilahi kelama karşı büyük bir saygısızlıktır.
'Idîn', uzuvlara ayırmak, parça parça etmek demektir. Kur'an bölünmez bir bütündür; onun ahlaki, akidevi ve ameli hükümlerini keyfi tercihlerle ayıklamaya kalkanlar, vahyin ruhundan bütünüyle mahrum kalırlar.
فَوَرَبِّكَ لَنَسْـَٔلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ
Fe-ve-rabbike le-nes'elennehüm ecmaîn.
Rabbine andolsun ki, Biz onların hepsini mutlaka ama mutlaka hesaba çekeceğiz;
İlahi adalet divanında hiçbir söz ve eylem hesapsız kalmayacak, herkes sorgulanacaktır.
Cenab-ı Hakk'ın kendi yüce zatına yemin etmesi, bu hesabın kesinliğini ve dehşetini vurgular. Dünyada serbestçe alay eden, vahyi tahrif etmeye çalışan ve kul hakkı çiğneyen her inkârcı, yaptıklarının hesabını tek tek verecektir.
عَمَّا كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ
Ammâ kânû ya'melûn.
Yapıp durdukları bütün şeylerden dolayı!
İnsanın zerre miskali hayrı da şerri de kaydedilmekte ve ilahi bilginin dairesinde saklanmaktadır.
Amellerin hesabının sorulması, varoluşun bir gayesi olduğunun ve insanın başıboş bırakılmadığının delilidir. Kulun niyeti, amelleri ve dünyaya karşı sergilediği ahlaki tutum, ahiretteki ebedi akıbetini tayin eder.
فَٱصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ ٱلْمُشْرِكِينَ
Fasda' bimâ tü'meru ve a'rıd anil-müşrikîn.
Artık sen emrolunduğun şeyi açıkça ortaya koy (hakkı haykır) ve müşriklerden yüz çevir!
Hak davayı tebliğ ederken cesaret ve kararlılıkla hareket etmek, müminin sarsılmaz vazifesidir.
'Fasda'', bir şeyi çatlatırcasına, hiçbir gizlilik bırakmadan apaçık ortaya koymak demektir. Bu ayetle İslam daveti gizli dönemden açık tebliğ safhasına geçmiştir; kınayıcıların kınamasına aldırmadan hakikati haykırmak emredilmiştir.
إِنَّا كَفَيْنَـٰكَ ٱلْمُسْتَهْزِءِينَ
İnnâ kefeynâkel-müstehziîn.
Şüphesiz o alay edenlere karşı Biz sana yeteriz!
Hakkı savunanların arkasındaki mutlak güç Allah'tır; batılın alayları ve iftiraları yok olmaya mahkûmdur.
Mekke'nin ileri gelen azgınları Peygamberimiz'le alay ediyorlardı; Allah Teâlâ bu ayetle elçisine kefil olmuş ve kısa sürede o müstehzilerin her birini feci akıbetlerle cezalandırmıştır. Allah kuluna kâfidir.
ٱلَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ ٱللَّهِ إِلَـٰهًا ءَاخَرَ ۚ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ
Ellezîne yec'alûne meallâhi ilâhen âhar, fesevfe ya'lemûn.
Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilah edinirler. Fakat yakında (gerçeği) anlayacaklar!
Şirk, varlığın yaratıcısına karşı işlenen en büyük nankörlük ve zulümdür.
Sahte ilahlara, fani güçlere veya dünyevi menfaatlere kul olanlar, sığındıkları şeylerin bir hiç olduğunu ahirette acı bir tecrübeyle göreceklerdir. Tevhid fıtratın esasıdır; şirke sapanların kurduğu sahte dünya yıkılmaya mahkûmdur.
وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ
Ve lekad na'lemu enneke yadîku sadruke bimâ yekûlûn.
Andolsun ki onların söyledikleri sözler yüzünden göğsünün daraldığını çok iyi biliyoruz.
İftira ve hakaretler karşısında kalbin daralması insani bir durumdur; ilahi şefkat bu acıyı paylaşır.
Peygamberimiz (s.a.v.), kavminin küfür ve alaylarından derin bir elem duyuyordu. Allah Teâlâ onun bu hüznünü bildiğini beyan ederek peygamberini teselli etmiş, dertlerin ilahi ilimden gizli kalmadığını bildirmiştir.
فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُن مِّنَ ٱلسَّـٰجِدِينَ
Fe-sebbih bi-hamdi rabbike ve kün mines-sâcidîn.
Sen hemen Rabbini hamd ile tesbih et ve secde edenlerden ol!
Ruhsal daralma, keder ve haksızlıklar karşısında en tesirli şifa zikir, hamd ve secdedir.
Göğsü daralan, dertlerle bunalan müminin sığınağı namaz ve secdedir. Secde, kulun acziyetini itiraf edip her türlü gam ve kederi sonsuz kudret sahibi Rabbi Teâlâ'ya havale ettiği en yakın ve en huzurlu makamdır.
وَٱعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّىٰ يَأْتِيَكَ ٱلْيَقِينُ
Va'büd rabbeke hattâ ye'tiyekel-yakîn.
Ve sana kesin gerçek (ölüm) gelinceye kadar Rabbine kulluk et!
Kulluk, belli bir dönem veya yaşla sınırlı olmayıp son nefese kadar devam eden kutlu bir istikamettir.
'el-Yakîn', hakkında hiçbir şüphe bulunmayan ve her canlının tadacağı mutlak gerçek olan ölümdür. Mümin, hiçbir dünyevi makam veya yaşta kulluktan muaf değildir; hayatın nihai gayesi son nefesi de imanla teslim etmektir.