İçeriğe geç
Yolcu
25. Sure · Mekke · 77 Ayet

Furkān Suresi

Hak ile batılı ayıran Furkān'ın değerini ve 'Rahmân'ın has kulları'nın mütevazı, dengeli ahlakını tasvir eden sure.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

25:1

تَبَارَكَ ٱلَّذِى نَزَّلَ ٱلْفُرْقَانَ عَلَىٰ عَبْدِهِۦ لِيَكُونَ لِلْعَٰلَمِينَ نَذِيرًا

Tebârekellezî nezzelel-furkâne alâ abdihî li-yekûne lil-âlemîne nezîrâ.

Bütün âlemlere bir uyarıcı olsun diye kuluna hak ile batılı ayıran Furkān'ı indiren Allah yüceler yücesidir, bereketi pek çoktur.

Kur'an-ı Kerim, çağlar ve mekanlar üstü bir rehber olup doğru ile yanlışı ayıran en kesin ölçüdür.

Sure, Yüce Yaratıcı'nın sınırsız şanını ve cömertliğini beyan eden 'Tebâreke' ile başlar. Peygamber Efendimiz'e bağışlanan vahiy, sadece belli bir kavme değil bütün insanlığa kurtuluş yolunu gösteren evrensel bir ikaz ve hidayet kaynağıdır.

25:2

ٱلَّذِى لَهُۥ مُلْكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ وَلَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًۭا وَلَمْ يَكُن لَّهُۥ شَرِيكٌۭ فِى ٱلْمُلْكِ وَخَلَقَ كُلَّ شَىْءٍۢ فَقَدَّرَهُۥ تَقْدِيرًۭا

Ellezî lehû mulku's-semâvâti vel-ardı ve lem yettehız veledev ve lem yekul lehû şerîkun fil-mulki ve haleka külle şey'in fekadderahû takdîrâ.

O ki, göklerin ve yerin mülkü ve egemenliği yalnız O'nundur; çocuk edinmemiştir, mülkünde hiçbir ortağı yoktur; her şeyi yaratmış ve her birine tam bir ölçü ve nizam takdir etmiştir.

Kainattaki kusursuz ahenk ve nizam, mülkün tek sahibinin ve eşi benzeri olmayan Yaratıcı'nın eseridir.

Ayet, tevhid inancını en berrak haliyle ortaya koyarak şirk koşmayı ve evlat isnadını kesinlikle reddeder. Atomdan galaksilere kadar yaratılan her mevcudat, ilahi bir takdir, hikmetli bir ölçü ve belirli bir gaye üzerine var edilmiştir.

25:3

وَٱتَّخَذُوا۟ مِن دُونِهِۦٓ ءَالِهَةًۭ لَّا يَخْلُقُونَ شَيْـًۭٔا وَهُمْ يُخْلَقُونَ وَلَا يَمْلِكُونَ لِأَنفُسِهِمْ ضَرًّۭا وَلَا نَفْعًۭا وَلَا يَمْلِكُونَ مَوْتًۭا وَلَا حَيَوٰةًۭ وَلَا نُشُورًۭا

Vettehazû min dûnihî âlihetel lâ yahlukûne şey'ev ve hum yuhlekûne ve lâ yemlikûne li-enfusihim darrav ve lâ nef'av ve lâ yemlikûne mevtev ve lâ hayâtev ve lâ nuşûrâ.

O'nu bırakıp da hiçbir şey yaratamayan, üstelik kendileri yaratılmış olan, kendilerine bile ne bir zarar ne de bir fayda vermeye güçleri yetmeyen; öldürmeye, diriltmeye ve yeniden diriltip kabirden çıkarmaya güçleri yetmeyen sahte ilahlar edindiler.

Aciz ve yaratılmış varlıklardan medet ummak, insan aklının ve fıtratının uğrayabileceği en büyük sapmadır.

Putlar veya ilahlaştırılan dünyevi güçler ne fayda sağlayabilir ne de zararı defedebilirler. Hayat verme, ölümü takdir etme ve ahirette diriltme kudretine sahip olmayan hiçbir varlık kulluğa ve sığınmaya layık değildir.

25:4

وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓا۟ إِنْ هَٰذَآ إِلَّآ إِفْكٌ ٱفْتَرَىٰهُ وَأَعَانَهُۥ عَلَيْهِ قَوْمٌ ءَاخَرُونَ ۖ فَقَدْ جَآءُو ظُلْمًۭا وَزُورًۭا

Ve kâlellezîne keferû in hâzâ illâ ifkunifterâhu ve e'ânehu aleyhi kavmun âharûn, fe-kad câû zulmev ve zûrâ.

İnkar edenler dediler ki: 'Bu Kur'an, onun uydurduğu bir yalandan başkası değildir; bu hususta başka bir topluluk da ona yardım etmiştir.' Böylece onlar kesinlikle büyük bir haksızlık ve iftira ortaya koydular.

Vahyin ilahi kaynağını inkar edenler, kendi inatlarını örtbas edebilmek için iftira ve karalama yöntemine sarılırlar.

Müşrikler Kur'an'ın beşer üstü belagatı ve hikmeti karşısında çaresiz kalınca, onun başka insanlardan öğrenildiğini iddia etmişlerdir. Ancak bu asılsız iddialar, hakikati gölgeleyemeyen çirkin birer bühtandan öteye geçememiştir.

25:5

وَقَالُوٓا۟ أَسَٰطِيرُ ٱلْأَوَّلِينَ ٱكْتَتَبَهَا فَهِىَ تُمْلَىٰ عَلَيْهِ بُكْرَةًۭ وَأَصِيلًۭا

Ve kâlû esâtîru'l-evvelînektetebehâ fe-hiye tumlâ aleyhi bukretev ve esîlâ.

Yine dediler ki: 'Bu, öncekilerin masallarıdır; onu birilerine yazdırmış da sabah akşam kendisine okunmaktadır.'

Hakikate karşı peşin hükümlü olanlar, ilahi hakikatleri 'geçmişin masalları' diyerek basite indirgemeye çalışırlar.

İnkarcı zihniyet, vahyin kalpleri sarsan diriltici gücünü ve hayat nizamını idrak etmekten yoksundur. Kur'an'ın derin hikmetlerini eski efsaneler olarak nitelemeleri, hakikatten ne kadar uzaklaştıklarını açıkça belgeler.

25:6

قُلْ أَنزَلَهُ ٱلَّذِى يَعْلَمُ ٱلسِّرَّ فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ ۚ إِنَّهُۥ كَانَ غَفُورًۭا رَّحِيمًۭا

Kul enzelehullezî ya'lemu's-sirra fis-semâvâti vel-ard, innehû kâne gafûrar rahîmâ.

De ki: 'Onu, göklerdeki ve yerdeki bütün sırları eksiksiz bilen Allah indirmiştir. Şüphesiz O çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.'

Evrenin gizemlerini ve insan ruhunun derinliklerini en iyi bilen Yaratıcı, yarattığı kuluna en kusursuz rehberi göndermiştir.

Kur'an'ın ilahi kelam olduğunun delili, evrendeki sırlara ve insani fıtrata tam mutabık olmasıdır. Ayet ayrıca, bunca iftiraya rağmen tevbe edip hakka dönenleri kucaklayacak geniş bir ilahi merhamet ve bağışlanma kapısını açık tutar.

25:7

وَقَالُوا۟ مَالِ هَٰذَا ٱلرَّسُولِ يَأْكُلُ ٱلطَّعَامَ وَيَمْشِى فِى ٱلْأَسْوَاقِ ۙ لَوْلَآ أُنزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌۭ فَيَكُونَ مَعَهُۥ نَذِيرًا

Ve kâlû mâli hâzer-rasûli ye'kulu't-taâme ve yemşî fîl-esvâk, lev lâ unzile ileyhi melekun fe-yekûne meahû nezîrâ.

Dediler ki: 'Bu ne biçim elçidir ki yemek yiyor, çarşılarda sokaklarda geziyor? Ona kendisiyle beraber uyarıcı olacak bir melek indirilseydi ya!'

Peygamberin insan arasından çıkması ve hayatı paylaşması, ilahi öğretilerin yaşanabilirliğinin en somut kanıtıdır.

İnkarcılar peygamberliği insanüstü veya ulaşılamaz bir varlık olarak hayal etmişlerdir. Oysa insanlara örnek olacak rehberin onlar gibi yaşaması, çarşıda yürümesi ve fıtri ihtiyaçlara sahip olması risaletin hikmetinin gereğidir.

25:8

أَوْ يُلْقَىٰٓ إِلَيْهِ كَنزٌ أَوْ تَكُونُ لَهُۥ جَنَّةٌۭ يَأْكُلُ مِنْهَا ۚ وَقَالَ ٱلظَّٰلِمُونَ إِن تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًۭا مَّسْحُورًا

Ev yulkâ ileyhi kenzun ev tekûnu lehû cennetuy ye'kulu minhâ, ve kâlez-zâlimûne in tettebi'ûne illâ raculem meshûrâ.

Yahut: 'Ona gökten bir hazine bırakılsaydı ya da kendisinden yiyeceği bir bahçesi olsaydı ya!' O zalimler ayrıca: 'Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz' dediler.

Hakikatin değerini dünyevi servet, lüks ve gösterişle ölçmeye kalkışmak, sığ bir materyalist bakış açısının yansımasıdır.

İnkarcılar hakikatin yüceliğini maddi zenginlikle eş değer görmüş, Peygamber'in sade hayatını anlayamamışlardır. Çaresiz kaldıklarında ise mübarek elçiye büyülenmiş diyerek takipçilerinin zihnini bulandırmak istemişlerdir.

25:9

ٱنظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا۟ لَكَ ٱلْأَمْثَٰلَ فَضَلُّوا۟ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًۭا

Unzur keyfe darabû lekel-emsâle fe-dallû fe-lâ yestetî'ûne sebîlâ.

Bir bak, senin hakkında nasıl misaller getirdiler de saptılar! Artık doğru yolu bulmaya asla güçleri yetmez.

Önyargı ve kibirle haktan sapan zihinler, gerçeğe giden bütün yolları kendi elleriyle kapatırlar.

Resulullah hakkında büyücü, şair veya aldatılmış gibi tutarsız benzetmeler yapanlar, kendi mantıksızlıklarının esiri olmuşlardır. Haktan böylesine yüz çeviren bir inatçılık, sahibini manevi bir körlüğe ve derin bir çıkmaza sürükler.

25:10

تَبَارَكَ ٱلَّذِىٓ إِن شَآءَ جَعَلَ لَكَ خَيْرًۭا مِّن ذَٰلِكَ جَنَّٰتٍۢ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا ٱلْأَنْهَٰرُ وَيَجْعَل لَّكَ قُصُورًۢا

Tebârekellezî in şâe ce'ale leke hayram min zâlike cennâtin tecrî min tahtihel-enhâru ve yec'al leke kusûrâ.

Dilediği takdirde sana bunlardan çok daha hayırlısını, altından ırmaklar akan cennetleri verebilecek ve senin için köşkler var edebilecek olan Allah yüceler yücesidir.

Dünyevi varlık ve saltanat ilahi katında bir üstünlük ölçüsü değildir; Allah dileseydi elçisine saraylar bahşederdi.

Ayet, müşriklerin hazine ve bahçe taleplerine cevap verir. Allah'ın elçisine mütevazı bir hayat takdir etmesi acziyetten değil, örnekliğin kemalatındandır; asıl ebedi mülk ve ihtişam ise ahiret cennetlerinde saklıdır.

25:11

بَلْ كَذَّبُوا۟ بِٱلسَّاعَةِ ۖ وَأَعْتَدْنَا لِمَن كَذَّبَ بِٱلسَّاعَةِ سَعِيرًا

Bel kezzebû bis-sâ'ati ve a'tednâ limen kezzebe bis-sâ'ati sa'îrâ.

Aslında onlar kıyamet saatini yalanladılar. Biz de o saati yalanlayanlara çılgınca yanan alevli bir ateş hazırladık.

Peygamber'e ve dine yöneltilen pek çok itirazın temelinde, hesap gününü inkar edip sorumsuzca yaşama arzusu yatar.

İnkarcıların bahaneleri hakikati aramaktan değil, dirilişi ve hesabı reddetme gayretinden doğar. Hesap gününü inkar ederek ahlaki sınır tanımayanları, amellerinin karşılığı olarak alevli ve dehşetli bir azap beklemektedir.

25:12

إِذَا رَأَتْهُم مِّن مَّكَانٍۭ بَعِيدٍۢ سَمِعُوا۟ لَهَا تَغَيُّظًۭا وَزَفِيرًۭا

İzâ raet-hum mim mekânim ba'îdin semi'û lehâ teğayyuzav ve zefîrâ.

O cehennem ateşi, kendilerine uzak bir yerden gözüktüğünde bile, onun öfkesini, homurtusunu ve uğultusunu işitirler.

İlahi adalet ve ceza sahası, hakikate düşmanlık besleyenleri daha uzaktan dehşetiyle sarsacaktır.

Ayet, cehennem azabının sadece yakıcı bir sıcaklık değil, aynı zamanda ruhları titreten şiddetli bir öfke ve uğultu barındırdığını tasvir eder. Bu çarpıcı uyarı, insanı gaflet uykusundan uyandırıp hayatını derhal düzeltmeye sevk etmeyi amaçlar.

25:13

وَإِذَآ أُلْقُوا۟ مِنْهَا مَكَانًۭا ضَيِّقًۭا مُّقَرَّنِينَ دَعَوْا۟ هُنَالِكَ ثُبُورًۭا

Ve izâ ulkû minhâ mekânan dayyikam mukarranîne de'av hunâlike subûrâ.

Elleri boyunlarına bağlı olarak o ateşin daracık bir yerine atıldıkları zaman, orada hemen yok olup gitmeyi isterler.

Dünyada kibre kapılıp sınırsız hürriyet iddia edenler, ahirette zillet ve daralma içinde çaresiz kalacaklardır.

Kolların boyunlara bağlandığı ve daracık mekanlara tıkıldığı bu dehşet anında inkarcılar, acının dayanılmazlığından ötürü tamamen yok olmayı temenni ederler. Ancak bu feryatlar artık geri dönüşü olmayan gecikmiş bir pişmanlıktır.

25:14

لَّا تَدْعُوا۟ ٱلْيَوْمَ ثُبُورًۭا وَٰحِدًۭا وَٱدْعُوا۟ ثُبُورًۭا كَثِيرًۭا

Lâ ted'ul-yevme subûrav vâhıdev ved'û subûran kesîrâ.

Onlara şöyle denir: 'Bugün bir defa yok olmayı çağırmayın; defalarca ve durmaksızın yok olmayı isteyin!'

Ahirette kaçınılmaz akıbetle yüzleşildiğinde sergilenen çaresizlik, ilahi hükmü asla geri çeviremez.

Azabın şiddeti karşısında ölümü bir kurtuluş sanan inkarcılara, çektikleri ıstırabın büyüklüğü yüzlerine vurulur. Dünyadayken hakikate kulak tıkayanlar, ahirette kurtuluşu olmayan ebedi bir pişmanlık girdabında yapayalnız kalırlar.

25:15

قُلْ أَذَٰلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ ٱلْخُلْدِ ٱلَّتِى وُعِدَ ٱلْمُتَّقُونَ ۚ كَانَتْ لَهُمْ جَزَآءًۭ وَمَصِيرًۭا

Kul ezâlike hayrun em cennetul-huldilletî vu'ıdel-muttekûn, kânet lehum cezâev ve masîrâ.

De ki: 'Bu mu daha hayırlıdır, yoksa takva sahiplerine vadolunan ebedilik cenneti mi? Ki orası onlar için bir ödül ve varılacak nihai duraktır.'

Hayat iki yol sunar: Nefsin geçici hevesleriyle ateşe sürüklenmek yahut sorumluluk bilinciyle ebedi esenliğe kavuşmak.

Bu mukayese, akıl ve irade sahibi insanı derin bir muhasebeye davet eder. Günahlardan sakınan ve sorumluluk bilinciyle yaşayanlar için hazırlanan cennet, hem hakiki mükâfat hem de ruhun huzura ereceği asıl vatandır.

25:16

لَّهُمْ فِيهَا مَا يَشَآءُونَ خَٰلِدِينَ ۚ كَانَ عَلَىٰ رَبِّكَ وَعْدًۭا مَّسْـُٔولًۭا

Lehum fîhâ mâ yeşâûne hâlidîn, kâne alâ rabbike va'dem mes'ûlâ.

Orada onlar için ebedi kalmak üzere diledikleri her şey vardır. Bu, Rabbinin yerine getirilmesi istenen bir vaadidir.

İlahi rızayı kazananlar için ahirette hiçbir sınır ve kederin bulunmadığı sonsuz bir mutluluk yurdu hazırlanmıştır.

Cennet ehli arzu ettiği her nimete kavuşur ve sonsuza dek orada kalır. Yüce Yaratıcı'nın vadettiği bu saadet mutlak bir gerçektir; inananlar dünya hayatında bu vuku bulacak vaadin güveniyle metanetle yaşarlar.

25:17

وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ فَيَقُولُ ءَأَنتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبَادِى هَٰٓؤُلَآءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا۟ ٱلسَّبِيلَ

Ve yevme yahşuruhum ve mâ ya'budûne min dûnillâhi fe-yekûlu e-entum adleltum ibâdî hâulâi em hum dallus-sebîl.

O gün Rabbin onları ve Allah'ı bırakıp da taptıkları şeyleri bir arada toplar da şöyle buyurur: 'Şu kullarımı siz mi saptırdınız, yoksa kendileri mi yoldan saptılar?'

Kıyamet gününde sahte kurtarıcılar ve tapınılan odaklar, kendilerini ilahlaştıranları yüzüstü bırakacaktır.

Allah, müşriklerle taptıkları melek, peygamber veya salih zatları huzurunda yüzleştirir. Bu ilahi sorgulama, sapanların hiçbir haklı mazeretinin bulunmadığını ve kendi hür iradeleriyle şirki tercih ettiklerini açıkça ifşa eder.

25:18

قَالُوا۟ سُبْحَٰنَكَ مَا كَانَ يَنۢبَغِى لَنَآ أَن نَّتَّخِذَ مِن دُونِكَ مِنْ أَوْلِيَآءَ وَلَٰكِن مَّتَّعْتَهُمْ وَءَابَآءَهُمْ حَتَّىٰ نَسُوا۟ ٱلذِّكْرَ وَكَانُوا۟ قَوْمًۢا بُورًۭا

Kâlû subhâneke mâ kâne yembeğî lenâ en nettehıze min dûnike min evliyâe ve lâkim metta'tehum ve âbâehum hattâ nesuz-zikra ve kânû kavmem bûrâ.

Onlar derler ki: 'Seni tenzih ederiz! Seni bırakıp da başka dostlar edinmek bize asla yakışmazdı. Fakat sen onlara ve atalarına o kadar nimet verdin ki, sonunda seni anmayı unuttular ve helaki hak etmiş bir topluluk oldular.'

Dünyevi refah ve nimetlerin sarhoşluğuna kapılıp Yaratan'ı unutmak, toplumları helake sürükleyen manevi bir felakettir.

Masum varlıklar şirki kesinlikle reddederek Allah'ı yüceltirler. Şirke düşenlerin asıl sebebi ise, kendilerine verilen bol dünyalıklar karşısında şımarıp şükrü ve ilahi uyarıları terk etmeleridir.

25:19

فَقَدْ كَذَّبُوكُم بِمَا تَقُولُونَ فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفًۭا وَلَا نَصْرًۭا ۚ وَمَن يَظْلِم مِّنكُمْ نُذِقْهُ عَذَابًۭا كَبِيرًۭا

Fe-kad kezzebûkum bimâ tekûlûne femâ testetî'ûne sarfev ve lâ nasrâ, ve mey yazlim minkum nuzıkhu azâben kebîrâ.

İşte taptıklarınız, söyledikleriniz konusunda sizi kesinlikle yalancı çıkardılar! Artık ne azabı geri çevirmeye ne de bir yardım bulmaya güç yetirebilirsiniz. İçinizden kim zulmederse, ona çok büyük bir azap tattıracağız.

Ahiret günü hiçbir sahte güç yahut ilahlaştırılan varlık kişiyi ilahi adaletten kurtaramaz.

Güvendikleri putların ve önderlerin kendilerini yalanlamasıyla inkarcılar mutlak bir çaresizlik içinde kalırlar. Allah'a ortak koşarak kendine zulmeden herkes, kaçışı ve yardımcısı olmayan büyük bir cezaya çarptırılacaktır.

25:20

وَمَآ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ ٱلْمُرْسَلِينَ إِلَّآ إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ ٱلطَّعَامَ وَيَمْشُونَ فِى ٱلْأَسْوَاقِ ۗ وَجَعَلْنَا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍۢ فِتْنَةً أَتَصْبِرُونَ ۗ وَكَانَ رَبُّكَ بَصِيرًۭا

Ve mâ erselnâ kableke minel-murselîne illâ innehum le-ye'kulûnet-taâme ve yemşûne fîl-esvâk, ve ce'alnâ ba'dakum li-ba'dın fitneten e-tasbirûn, ve kâne rabbuke basîrâ.

Senden önce gönderdiğimiz bütün elçiler de şüphesiz yemek yerler, çarşılarda dolaşırlardı. Sizi birbiriniz için bir imtihan kıldık; sabrediyor musunuz? Rabbin her şeyi hakkıyla görendir.

Hayat, zenginle fakirin, güçlüyle zayıfın ve hak ile batılın karşılaştığı ilahi bir sınav alanıdır.

Bütün peygamberler fıtri bir beşer hayatı yaşamış ve insanlara örnek olmuşlardır. Toplumsal farklılıklar ve karşılaşılan güçlükler birer imtihan vesilesidir; bu zorluklara karşı sabır ve sebat gösterenler ilahi mükafata erişirler.

25:21

وَقَالَ ٱلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَآءَنَا لَوْلَآ أُنزِلَ عَلَيْنَا ٱلْمَلَٰٓئِكَةُ أَوْ نَرَىٰ رَبَّنَا ۗ لَقَدِ ٱسْتَكْبَرُوا۟ فِىٓ أَنفُسِهِمْ وَعَتَوْ عُتُوًّۭا كَبِيرًۭا

Vekâle-llezîne lâ yercûne likâenâ levlâ ünzile 'aleyne-lmelâiketü ev nerâ rabbenâ. lekadi-stekberû fî enfüsihim ve'atev 'utüvven kebîrâ.

Bizimle karşılaşmayı ummayanlar: 'Bize melekler indirilmeli yahut Rabbimizi doğrudan görmeli değil miydik?' dediler. Andolsun ki onlar kendi içlerinde büyük bir kibre kapıldılar ve azgınlıkta pek ileri gittiler.

Kibir ve önyargı, insanı apaçık delilleri görmezden gelip imkânsız talepler ardına sığınmaya sürükler.

Ahirette hesap vermekten korkmayan müşrikler, elçinin hak davetini kabul etmek yerine meleklerin açıkça inmesi veya Yaratıcı'yı bizzat görmek gibi hadsiz şartlar öne sürmüşlerdir. Bu durum, bilgi eksikliğinden değil kalplerini bürüyen derin bir gurur, körü körüne inat ve azgınlıktan kaynaklanmaktadır.

25:22

يَوْمَ يَرَوْنَ ٱلْمَلَٰٓئِكَةَ لَا بُشْرَىٰ يَوْمَئِذٍۢ لِّلْمُجْرِمِينَ وَيَقُولُونَ حِجْرًۭا مَّحْجُورًۭا

Yevme yeravne-lmelâikete lâ büşrâ yevmeizil lilmücrimîne veyekûlûne hicram mahcûrâ.

Melekleri görecekleri gün; işte o gün günahkârlara hiçbir müjde yoktur! Melekler onlara: 'Size kurtuluş ve esenlik tamamen yasaktır, yasak!' diyeceklerdir.

İlahi uyarıları hiçe sayanlar, hakikatle perdesiz yüzleştikleri anda hiçbir kaçış ve sığınak bulamazlar.

İnkârcıların ısrarla görmek istedikleri melekler, nihayet ölüm ve kıyamet vaktinde azap uygulayıcısı olarak karşılarına çıkacaktır. Dünyada kendilerine tanınan fırsatları hoyratça tüketen suçlular için o gün hiçbir ferahlık müjdesi kalmamış, ilahi af kapısı tamamen kapanmıştır.

25:23

وَقَدِمْنَآ إِلَىٰ مَا عَمِلُوا۟ مِنْ عَمَلٍۢ فَجَعَلْنَٰهُ هَبَآءًۭ مَّنثُورًا

Vekadimnâ ilâ mâ 'amilû min 'amelin fece'alnâhü hebâem mensûrâ.

Onların yaptıkları her bir ameli ele alır, onu havada savrulan toz zerreleri gibi darmadağın ederiz.

İhlas ve sağlam bir inanç temeline dayanmayan hiçbir eylem, ilahi terazide kalıcı bir değer taşımaz.

'Hebâen mensûrâ' tabiri; görünüşte iyi ve faydalı sayılan amellerin, tevhid ve samimiyetten yoksun kaldığında rüzgârın savurduğu toz zerreleri gibi yok oluşunu simgeler. Allah rızası gözetilmeden yapılan işler, ne kadar gösterişli olursa olsun ahirette sahibine hiçbir fayda sağlamaz.

25:24

أَصْحَٰبُ ٱلْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌۭ مُّسْتَقَرًّۭا وَأَحْسَنُ مَقِيلًۭا

Ashâbü-lcenneti yevmeizin hayrum müstekarrav veahsenü mekîlâ.

O gün cennet ehlinin kalacağı yer çok daha huzurlu, dinlenip huzur bulacağı makam ise pek güzeldir.

Geçici dünyanın sıkıntılarına sabırla direnenler, ebedi mutluluk ve emniyet yurdunda ağırlanırlar.

'Müstekar' ve 'makîl' kavramları; insanın bütün yorgunluk ve kaygılardan arınarak sükûnete erdiği en mükemmel dinlenme yurdunu ifade eder. İnkârcıların hüsranına tezat olarak, ömrünü erdemle geçiren inananlar cennetin eşsiz nimetleri ve sonsuz esenliği içinde ebediyen ödüllendirilirler.

25:25

وَيَوْمَ تَشَقَّقُ ٱلسَّمَآءُ بِٱلْغَمَٰمِ وَنُزِّلَ ٱلْمَلَٰٓئِكَةُ تَنزِيلًا

Veyevme teşekkaku-ssemâü bilgamâmi venüzzile-lmelâiketü tenzîlâ.

O gün gökyüzü beyaz bulutlarla yarılacak ve melekler peş peşe, bölük bölük indirilecektir.

Kozmik düzenin çözüleceği büyük hesap günü, ilahi hükümranlığın bütün azametiyle ortaya çıkacağı andır.

Göğün bulutlar halinde yarılıp melek ordularının kafileler halinde inişi, dünya sahnesinin kapanışını ve ilahi adaletin bizzat icrasını temsil eder. İnsanoğlu, sarsılmaz sandığı maddi evrenin bir anda dağıldığını görerek Yüce Yaratıcı'nın mutlak kudreti karşısında yapayalnız kalır.

25:26

ٱلْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ ٱلْحَقُّ لِلرَّحْمَٰنِ ۚ وَكَانَ يَوْمًا عَلَى ٱلْكَٰفِرِينَ عَسِيرًۭا

Elmülkü yevmeizin-lhakku lirrahmân. vekâne yevmen 'ale-lkâfirîne 'asîrâ.

O gün gerçek egemenlik ve mülk sadece Rahmân'ındır. İnkârcılar için ise o, son derece zorlu ve çetin bir gündür.

Fani krallıkların ve sahte otoritelerin son bulduğu günde, mutlak hakimiyet yalnız Âlemlerin Rabbine aittir.

Dünyada geçici güçlerine aldanarak büyüklük taslayanlar, o gün hiçbir nüfuz ve koruyucu bulamayacaklardır. Rahmân'ın merhametine sığınmaktan yüz çeviren inkârcılar için hesap sahnesi, telafisi mümkün olmayan acı ve derin bir pişmanlık gününe dönüşecektir.

25:27

وَيَوْمَ يَعَضُّ ٱلظَّالِمُ عَلَىٰ يَدَيْهِ يَقُولُ يَٰلَيْتَنِى ٱتَّخَذْتُ مَعَ ٱلرَّسُولِ سَبِيلًۭا

Veyevme ye'addu-zzâlimü 'alâ yedeyhi yekûlü yâ leyteni-ttehaztü me'a-rrasûli sebîlâ.

O gün zalim kimse pişmanlıktan parmaklarını ısırıp şöyle diyecektir: 'Keşke Peygamberle beraber bir yol tutsaydım!'

Dünya hayatında hidayet rehberini dışlayanlar, kaçırılan fırsatların ardından derin bir nedametle kıvranırlar.

Parmakları ısırmak; insanın iç dünyasını kavuran çaresizliği ve son pişmanlığın ağırlığını tasvir eden edebi bir anlatımdır. Hak davete sırt çeviren kimse, peygamberin gösterdiği dosdoğru kurtuluş yolunu terk etmenin bedelini ahirette telafisiz bir hüsranla öder.

25:28

يَٰوَيْلَتَىٰ لَيْتَنِى لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلًۭا

Yâ veyletâ leytenî lem ettehiz fülânen halîlâ.

'Yazıklar olsun bana! Keşke falanı kendime samimi bir dost edinmeseydim!'

Kötü arkadaşlıklar ve yıkıcı çevreler, insanı kendi felaketine kendi elleriyle sürükleyen en büyük tuzaktır.

'Halîl' kavramı, insanın iç dünyasını paylaştığı en yakın dostu ifade eder. Ayet, batıla çağıran ve kötülüğü meşrulaştıran kimselerle kurulan duygusal bağların, kişiyi hem dünyada erdemden hem de ahirette kurtuluştan mahrum bırakacak ağır bir vebal doğurduğunu uyarır.

25:29

لَّقَدْ أَضَلَّنِى عَنِ ٱلذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَآءَنِى ۗ وَكَانَ ٱلشَّيْطَٰنُ لِلْإِنسَٰنِ خَذُولًۭا

Lekad edallenî 'ani-zzikri ba'de iz câenî. vekâne-şşeytânü lil'insâni hazûlâ.

'Andolsun ki Kur'an bana ulaştıktan sonra o beni bu öğütten saptırdı. Zaten şeytan, insanı yapayalnız ve çaresiz bırakıp yüzüstü terk eder!'

Şeytan ve onun takipçileri, insanı günaha teşvik ettikten sonra hesap gününde bir başına terk ederler.

'Hazûl' sıfatı; en zor ve kritik anda arkasını dönüp kaçan güvenilmez varlığı niteler. İlahi vahyin aydınlığı kendisine geldiği halde kötü rehberlerin peşine takılan insan, nihai felaket anında kimseden destek göremeyecek, bencilce kandırıldığını acıyla anlayacaktır.

25:30

وَقَالَ ٱلرَّسُولُ يَٰرَبِّ إِنَّ قَوْمِى ٱتَّخَذُوا۟ هَٰذَا ٱلْقُرْءَانَ مَهْجُورًۭا

Vekâle-rrasûlü yâ rabbi inne kavmi-ttehazû hâze-lkur'âne mehcûrâ.

Peygamber de şöyle diyecektir: 'Ey Rabbim! Şüphesiz kavmim bu Kur'an'ı terk edilmiş, dışlanmış bir halde bıraktı!'

Kur'an'ı hayatın dışına itmek ve rehberliğinden kopmak, peygamberin acı şikâyetine muhatap olmaktır.

'Mehcûr' tabiri; bir şeyi tamamen terk edip yok saymak, hayatın akışında ona yer vermemektir. Vahyi sadece dillerde tekrarlayıp ahlaka, hukuka ve gündelik kararlara yansıtmamak, ilahi mesajı işlevsiz bırakmak anlamına gelir; bu da toplumların manevi çöküşünü hazırlar.

25:31

وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِىٍّ عَدُوًّۭا مِّنَ ٱلْمُجْرِمِينَ ۗ وَكَفَىٰ بِرَبِّكَ هَادِيًۭا وَنَصِيرًۭا

Vekezâlike ce'alnâ likülli nebiyyin 'adüvvem mine-lmücrimîn. vekefâ birabbike hâdiyev venesîrâ.

İşte böylece Biz, her peygamber için günahkârlardan bir düşman kıldık. Doğru yolu göstermek ve yardım etmek bakımından Rabbin sana tamamen yeter!

Hakkı savunanların karşısına çıkarılan engeller ve düşmanlıklar, imtihanın değişmez ilahi bir kanunudur.

Hak ile batılın mücadelesi tarihin her döneminde var olmuştur; suç odakları hakikatin yayılmasını kendi menfaatlerine tehdit görürler. Ancak davayı üstlenen samimi insanlar yalnız değildir; Allah'ın doğru yola iletmesi ve zafere ulaştıran desteği her engeli aşmaya yeterlidir.

25:32

وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ ٱلْقُرْءَانُ جُمْلَةًۭ وَٰحِدَةًۭ ۚ كَذَٰلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِۦ فُؤَادَكَ ۖ وَرَتَّلْنَٰهُ تَرْتِيلًۭا

Vekâle-llezîne keferû levlâ nüzzile 'aleyhi-lkur'ânü cümletev vâhideh. kezâlike linüsebbite bihî füâdeke verattelnâhü tertîlâ.

İnkârcılar: 'Bu Kur'an ona bir defada toptan indirilmeli değil miydi?' dediler. Biz onu senin kalbini pekiştirip güçlendirmek için böyle parça parça indirdik ve onu tertil üzere güzelce okuttuk.

Vahyin zamana yayılarak peyderpey inmesi, kalpleri hakikatle besleyen ve iradeleri sabırla olgunlaştıran bir rahmettir.

'Tertîl' kavramı; ayetleri tane tane, manasını sindirerek okumayı ve kavramayı açıklar. Olaylar cereyan ettikçe inen ayetler, Peygamberimiz'in kalbine sebat vermiş, inanan toplumun ahlaki ve hukuki gelişimini adım adım, sarsılmaz temeller üzerine inşa etmiştir.

25:33

وَلَا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئْنَٰكَ بِٱلْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا

Velâ ye'tûneke bimeselin illâ ci'nâke bilhakki veahsene tefsîrâ.

Onlar sana karşı çıkmak için hiçbir misal ve itiraz getirmezler ki, Biz sana mutlaka hakkı ve en güzel açıklamayı vermiş olmayalım.

Batılın ürettiği bütün şüphe ve itirazlar, ilahi vahyin sunduğu berrak hakikat karşısında erimeye mahkûmdur.

Kur'an, muhatapların zihinlerine takılan veya kasten ortaya attıkları bütün çarpık önermeleri çürütecek en mükemmel hikmet ve açıklamayı (ahsen-i tefsir) sunar. Hakikat gücünü mantıksal tutarlılığından ve ilahi kaynağından alır; hiçbir asılsız iddia onun önünde duramaz.

25:34

ٱلَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلَىٰ وُجُوهِهِمْ إِلَىٰ جَهَنَّمَ أُو۟لَٰٓئِكَ شَرٌّۭ مَّكَانًۭا وَأَضَلُّ سَبِيلًۭا

Ellezîne yuhşerûne 'alâ vucûhihim ilâ cehenneme ülâike şerrum mekânev veedallü sebîlâ.

Yüzüstü sürünerek cehenneme toplanacak olanlar var ya; işte onlar, mekan bakımından en kötü, yol bakımından da en sapkın kimselerdir.

Dünyada kibre kapılarak başı dik gezen inkârcılar, ahirette zillet içinde yüzüstü sürüklenerek aşağılanırlar.

Bu çarpıcı tasvir, manevi körlüğün ve hakikate sırt çevirmenin ahiretteki somut karşılığıdır. Dünyada basiretini kaybedip yanlış yollara sapanlar, ebedi alemde makamların en felaketlisine sürüklenecek ve gururlarının cezasını derin bir alçalışla çekeceklerdir.

25:35

وَلَقَدْ ءَاتَيْنَا مُوسَى ٱلْكِتَٰبَ وَجَعَلْنَا مَعَهُۥٓ أَخَاهُ هَٰرُونَ وَزِيرًۭا

Velekad âteynâ mûse-lkitâbe vece'alnâ me'ahû ehâhü hârûne vezîrâ.

Andolsun ki Biz Musa'ya Kitab'ı verdik ve kardeşi Harun'u da ona yardımcı kıldık.

Büyük sorumluluklar ve çetin davalar, samimi kardeşlik bağı ve ehil yol arkadaşlarıyla omuzlanır.

'Vezîr' kelimesi; ağır yükleri paylaşan, sırt sırta vererek zorlukları hafifleten güvenilir yardımcıyı niteler. Hz. Musa'nın mücadelesinde Harun'un ona destek verilmesi, hakkı tebliğ ederken istişareye, dayanışmaya ve kardeşlik gücüne olan ihtiyacı açıkça ortaya koyar.

25:36

فَقُلْنَا ٱذْهَبَآ إِلَى ٱلْقَوْمِ ٱلَّذِينَ كَذَّبُوا۟ بِـَٔايَٰتِنَا فَدَمَّرْنَٰهُمْ تَدْمِيرًۭا

Fekulne-zhebâ ile-lkavmi-llezîne kezzebû biâyâtinâ. fedemmernâhüm tedmîrâ.

Onlara: 'Ayetlerimizi yalanlayan o topluluğa gidin!' dedik. Sonunda o kavmi yerle bir edip köklerini kazıdık.

Zulüm ve azgınlıkta direnen güç odakları, ilahi uyarılara meydan okumanın kaçınılmaz bedelini helakle öderler.

Firavun ve hanedanı, kendilerine gönderilen açık mucizelere ve şefkatli uyarılara rağmen kibirle zulme devam etmişlerdir. İlahi adaletin hükmü gecikmemiş, mazlumları ezen zorbalar tarihin ibret sayfalarına gömülerek bütünüyle darmadağın edilmiştir.

25:37

وَقَوْمَ نُوحٍۢ لَّمَّا كَذَّبُوا۟ ٱلرُّسُلَ أَغْرَقْنَٰهُمْ وَجَعَلْنَٰهُمْ لِلنَّاسِ ءَايَةًۭ ۖ وَأَعْتَدْنَا لِلظَّٰلِمِينَ عَذَابًا أَلِيمًۭا

Vekavme nûhil lemmâ kezzebü-rrusüle agraknâhüm vece'alnâhüm linnâsi âyeh. vea'tednâ lizzâlimîne 'azâben elîmâ.

Nûh kavmine gelince; onlar elçileri yalanladıklarında kendilerini suda boğduk ve onları bütün insanlık için ibret verici bir delil kıldık. Biz zalimler için can yakıcı bir azap hazırladık.

Bir peygambere meydan okumak bütün ilahi mesajlar zincirini inkâr etmektir ve helaki kaçınılmaz kılar.

Nûh kavminin yüzyıllar süren sabırlı davete rağmen inatla sapıklıkta direnmesi, tufanla gelen yıkımla sonuçlanmıştır. Onların akıbeti, sonraki nesiller için hakkı yalanlamanın doğuracağı felaketi gösteren kalıcı bir ibret levhası ve tarihi bir kanıttır.

25:38

وَعَادًۭا وَثَمُودَا۟ وَأَصْحَٰبَ ٱلرَّسِّ وَقُرُونًۢا بَيْنَ ذَٰلِكَ كَثِيرًۭا

Ve'âdev vesemûde veashâbe-rrassi vekurûnem beyne zâlike kesîrâ.

Âd'ı, Semûd'u, Ress halkını ve bunların arasında gelip geçmiş daha nice nesilleri de helak ettik.

Tarih boyunca maddi güç ve medeniyet üstünlüğü, ilahi nizama isyan eden hiçbir toplumu yıkımdan kurtaramamıştır.

İrem bağlarıyla övünen Âd, dağları yontan Semûd ve kuyular etrafında yaşayan Ress toplumu, kendilerine verilen sayısız refaha rağmen nankörlük etmişlerdir. Zenginlik ve kaba kuvvet, hakka karşı direnenleri ilahi cezadan korumaya yetmemiştir.

25:39

وَكُلًّۭا ضَرَبْنَا لَهُ ٱلْأَمْثَٰلَ ۖ وَكُلًّۭا تَبَّرْنَا تَتْبِيرًۭا

Veküllen darabnâ lehü-l'emsâl. veküllen tebbernâ tetbîrâ.

Onların her birine ibretlik misaller verdik, öğüt dinlemediklerinde ise hepsini kökten kırıp geçirdik.

İlahi adalet, toplumları açık uyarılardan ve yeterli öğütlerden geçirmeden asla cezalandırmaz.

Yüce Yaratıcı her kavme hakikati idrak edebilecekleri misaller, deliller ve fırsatlar bahşetmiştir. Ancak aklını ve vicdanını işletmeyip zulümde ısrar eden toplumlar, kendi elleriyle hazırladıkları manevi ve ahlaki çöküşün neticesinde kaçınılmaz bir yok oluşa sürüklenmişlerdir.

25:40

وَلَقَدْ أَتَوْا۟ عَلَى ٱلْقَرْيَةِ ٱلَّتِىٓ أُمْطِرَتْ مَطَرَ ٱلسَّوْءِ ۚ أَفَلَمْ يَكُونُوا۟ يَرَوْنَهَا ۚ بَلْ كَانُوا۟ لَا يَرْجُونَ نُشُورًۭا

Velekad etev 'ale-lkaryeti-lletî ümtirat metara-ssev'. efelem yekûnû yeravnehâ. bel kânû lâ yercûne nüşûrâ.

Andolsun ki inkârcılar, bela ve felaket yağmuruna tutulmuş olan o beldeye uğramışlardı. Peki orayı görüp ibret almıyorlar mıydı? Hayır, onlar yeniden dirileceklerine inanmıyorlardı!

Tarihi harabelere ve geçmişin yıkıntılarına ibretsiz gözlerle bakmak, ahiret inancından yoksunluğun eseridir.

Mekkeli tüccarlar ticaret seferlerinde Lût kavminin helak olduğu harabelerin yanından sıkça geçiyorlardı. Fakat öldükten sonra dirilişe ve hesaba inanmadıkları için bu yıkılmış yurtlardan hiçbir ahlaki ders çıkaramamış, duyarsızca yollarına devam etmişlerdir.

25:41

وَإِذَا رَأَوْكَ إِن يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا أَهَٰذَا ٱلَّذِى بَعَثَ ٱللَّهُ رَسُولًا

Veizâ raevke iy yettehizûneke illâ hüzüvâ. ehâze-llezî be'ase-llâhü rasûâ.

Seni gördükleri zaman: 'Allah'ın elçi olarak gönderdiği adam bu muymuş?' diyerek seni sadece alaya alırlar.

Kibrin esiri olanlar, hakikatin yüceliğini kavramak yerine tebliğ edenin beşeri yönüyle alay etmeyi seçerler.

Müşrikler, peygamberin sade ve mütevazı hayatını küçümseyerek ilahi vahyin büyüklüğünü perdelemeye çalışmışlardır. Hakka karşı mantıklı bir delil sunamayan inkârcı zihniyet, her çağda peygamberlerin ve hakikat yolcularının şahsiyetini hafife alarak kendi ezikliğini örtmeye çabalar.

25:42

إِن كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ ءَالِهَتِنَا لَوْلَآ أَن صَبَرْنَا عَلَيْهَا ۚ وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ ٱلْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا

In kâde leyüdillünâ 'an âlihetinâ levlâ en sabernâ 'aleyhâ. vesevfe ya'lemûne hîne yeravne-l'azâbe men edallü sebîlâ.

'Eğer putlarımıza bağlılıkta direnip sabretmeseydik, neredeyse bizi ilahlarımızdan saptıracaktı!' derler. Azabı gördükleri zaman, asıl kimin yoldan saptığını pek yakında anlayacaklardır!

Batılda inat etmeyi 'sabır ve sebat' zannetmek, insanın içine düşebileceği en karanlık yanılgıdır.

Müşrikler kendi geleneklerine ve sahte ilahlarına körü körüne sarılmalarını bir erdem saymışlardır. Oysa bâtılda direnmek sabır değil, bağnazlıktır. Kıyamet günü azapla yüzleştiklerinde kimin dosdoğru yolda yürüdüğü, kimin de derin bir sapkınlık içinde olduğu açıkça ortaya çıkacaktır.

25:43

أَرَءَيْتَ مَنِ ٱتَّخَذَ إِلَٰهَهُۥ هَوَىٰهُ أَفَأَنتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا

Era'eyte meni-ttehaze ilâhehû hevâh. efeente tekûnü 'aleyhi vekîlâ.

Kendi heva ve heveslerini ilah edinen kimseyi gördün mü? Artık onun üzerine sen mi vekil ve koruyucu olacaksın?

Bencil tutkularını ve arzularını hayatın tek gayesi kılan insan, farkında olmadan nefsini ilahlaştırmıştır.

'Hevâ' kavramı; aklın ve vahyin denetiminden çıkmış dizginsiz bencil istekleri ifade eder. Kendi keyfini ve menfaatini mutlak hakikat yerine koyan bir kimseye hiçbir ilahi delil tesir etmez; böyle birinin kurtuluşu dışarıdan zorla dayatılamaz, iradesine bırakılmıştır.

25:44

أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ ۚ إِنْ هُمْ إِلَّا كَٱلْأَنْعَٰمِ ۖ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا

Em tahsebü enne ekserahüm yesme'ûne ev ya'kilûn. in hüm illâ kel'en'âmi bel hüm edallü sebîlâ.

Yoksa sen onların çoğunun gerçekten söz dinlediğini yahut akıllarını çalıştırdığını mı sanıyorsun? Onlar ancak hayvanlar gibidir, hatta tuttukları yol bakımından hayvanlardan daha da şaşkındırlar!

Akıl ve vicdan melekesini işletmeyen bir insan, fıtri amacını yerine getiren canlılardan daha aşağı bir konuma düşer.

Hayvanlar kendilerine yüklenen yaratılış programına ve içgüdülerine kusursuzca uyarlar. Ancak insanoğlu, kendisine bahşedilen muhakeme ve irade gücünü inkâr ve zulüm yolunda harcadığında fıtratını bozar; bu durum onu sorumsuz bir sürüklenişin kucağına iter.

25:45

أَلَمْ تَرَ إِلَىٰ رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ ٱلظِّلَّ وَلَوْ شَآءَ لَجَعَلَهُۥ سَاكِنًۭا ثُمَّ جَعَلْنَا ٱلشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًۭا

Elem tera ilâ rabbike keyfe medde-zzill. velev şâe lece'alehû sâkinâ. sümme ce'alne-şşemse 'aleyhi delîlâ.

Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmez misin? Dileseydi onu hareketsiz kılardı. Sonra Biz güneşi gölgeye bir delil ve gösterge kıldık.

Kainattaki her tabii hareket ve döngü, Yaratıcı'nın hassas nizamını ve sınırsız ilmini gözler önüne serer.

Gölgenin uzayıp kısalması, güneşin konumuna bağlı mükemmel bir fiziki ahengin sonucudur. Eğer yeryüzü tekdüze ve hareketsiz olsaydı hayat dengesi imkânsızlaşırdı. Bu kozmik intizam, tesadüflere yer bırakmayan hikmetli ve kudretli bir Yaratıcı'nın varlığına apaçık bir işarettir.

25:46

ثُمَّ قَبَضْنَٰهُ إِلَيْنَا قَبْضًۭا يَسِيرًۭا

Sümme kabadnâhü ileynâ kabday yesîrâ.

Sonra da Biz o uzayan gölgeyi yavaş yavaş, azar azar kendimize çekeriz.

Varlıktaki dereceli ve yumuşak geçişler, hayatın ilahi bir ihsan ve hikmetle korunduğunu gösterir.

Güneş yükseldikçe gölgenin bir anda değil, aheste ve ölçülü bir biçimde çekilmesi, yeryüzündeki canlıların bu değişime uyum sağlamasını mümkün kılar. Evrendeki bu sessiz ve kesintisiz akış, ilahi tasarrufun inceliğini ve her an işleyen kudretini insan aklına hatırlatır.

25:47

وَهُوَ ٱلَّذِى جَعَلَ لَكُمُ ٱلَّيْلَ لِبَاسًۭا وَٱلنَّوْمَ سُبَاتًۭا وَجَعَلَ ٱلنَّهَارَ نُشُورًۭا

Vehüve-llezî ce'ale lekümü-lleyle libâsev vennevme sübâtev vece'ale-nnehâra nüşûrâ.

Geceyi sizin için bir örtü, uykuyu bir dinlenme kılan, gündüzü de yeniden dirilip çalışma vakti yapan O'dur.

Gecenin sükûneti ve gündüzün faaliyeti, insan fıtratına tam uyumlu bir hayat dengesi kurar.

'Sübât' kavramı; bedeni ve zihni dinlendirip hayat enerjisini tazeleyen derin sükûneti anlatır. Gecenin karanlığı yorgunlukları örterken, gündüzün aydınlığı rızık peşinde koşma ve üretme imkânı sunar. Bu ritim, insanın ruhsal ve bedensel sağlığı için vazgeçilmez bir nimettir.

25:48

وَهُوَ ٱلَّذِىٓ أَرْسَلَ ٱلرِّيَٰحَ بُشْرًۢا بَيْنَ يَدَىْ رَحْمَتِهِۦ ۚ وَأَنزَلْنَا مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءًۭ طَهُورًۭا

Vehüve-llezî ersele-rriyâha büşram beyne yedey rahmetih. veenzelnâ mine-ssemâi mâen tahûrâ.

Rüzgârları rahmetinin önünde birer müjdeci olarak gönderen O'dur. Biz gökten tertemiz ve arındırıcı bir su indirdik.

Tabiatın dirilişini haber veren rüzgârlar ve arı su, ilahi şefkatin en somut ve bereketli armağanıdır.

'Mâen tahûrâ' tabiri; hem kendisi bütünüyle temiz hem de temas ettiği her şeyi arındıran saf suyu ifade eder. Yağmurdan önce esen meltemler yaklaşan bereketi müjdelerken, gökten inen duru su yeryüzünün kirlerini temizler ve canlılara taptaze bir hayat üfler.

25:49

لِّنُحْۦِىَ بِهِۦ بَلْدَةًۭ مَّيْتًۭا وَنُسْقِيَهُۥ مِمَّا خَلَقْنَآ أَنْعَٰمًۭا وَأَنَاسِىَّ كَثِيرًۭا

Linuhyiye bihî beldetem meytev venüskiyehû mimmâ halaknâ en'âmev veenâsiyye kesîrâ.

Ta ki onunla ölü bir beldeye can verelim; yarattığımız nice hayvanlara ve insanlara bol bol su sağlayalım.

Kurumuş toprağın suyla can bulması, ölümden sonraki dirilişin tabiat aynasındaki apaçık delilidir.

Çorak arazilerin bir damla yağmurla yeşermesi, Yüce Yaratıcı'nın hayat verme kudretini belgeler. Milyonlarca canlının rızkının gökten inen suya bağlanmış olması, evrendeki ekolojik dengenin bencil bir insan merkezcilikle değil, tüm varlığı kuşatan bir rahmetle korunduğunu gösterir.

25:50

وَلَقَدْ صَرَّفْنَٰهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا۟ فَأَبَىٰٓ أَكْثَرُ ٱلنَّاسِ إِلَّا كُفُورًۭا

Velekad sarrafnâhü beynehüm liyezzekkerû. feebâ ekseru-nnâsi illâ küfûrâ.

Andolsun ki düşünüp öğüt alsınlar diye Biz bu suyu aralarında yer yer farklı şekillerde dağıttık. Fakat insanların çoğu nankörlükte ısrar edip direttiler.

Nimetlerin zaman ve mekan içindeki farklı dağılımı, insanı derin bir şükre ve dayanışmaya sevk etmelidir.

Yağmurun her bölgeye farklı miktarlarda düşmesi, insanları tabiatın dengesini anlamaya ve sahip olduklarını kardeşçe paylaşmaya çağırır. Ancak insanoğlu refah anında şımararak nimeti kendi mahareti sanır; sıkıntı anında ise isyana kapılarak şükür bilincini yitirir.

25:51

وَلَوْ شِئْنَا لَبَعَثْنَا فِى كُلِّ قَرْيَةٍۢ نَّذِيرًۭا

Velev şi'nâ lebe'asnâ fî külli karyetin nezîrâ.

Eğer dileseydik, her kente kendi içinden ayrı bir uyarıcı elçi gönderirdik.

Son Peygamber'in tebliği lokal sınırlarla daraltılmamış, tüm insanlığı kucaklayan evrensel bir davettir.

Allah dileseydi her şehre müstakil bir peygamber gönderip yükü paylaştırabilirdi. Ancak Hz. Muhammed'in bütün insanlığa tek bir ortak rehber olarak gönderilmesi, vahyin cihanşümul karakterini ve inananların tek bir ümmet bilinci altında kenetlenmesi gerektiğini ilan eder.

25:52

فَلَا تُطِعِ ٱلْكَٰفِرِينَ وَجَٰهِدْهُم بِهِۦ جِهَادًۭا كَبِيرًۭا

Felâ tüti'i-lkâfirîne vecâhidhüm bihî cihâden kebîrâ.

Öyleyse inkârcılara asla boyun eğme ve bu Kur'an ile onlara karşı olanca gücünle büyük bir cihat yürüt!

En büyük ve kalıcı mücadele; vahyin hikmet ve ahlakıyla batıl zihniyetlere karşı yürütülen fikir cihadıdır.

'Cihâden kebîrâ' emri; kılıçla değil Kur'an'ın sarsılmaz hakikatleri, delilleri ve ahlaki ilkeleriyle yapılan fikri, manevi ve ilmi gayreti hedefler. Zorbaların baskılarına boyun eğmeden hakkı cesaretle savunmak, inananların en temel kulluk ve şahsiyet görevidir.

25:53

وَهُوَ ٱلَّذِى مَرَجَ ٱلْبَحْرَيْنِ هَٰذَا عَذْبٌۭ فُرَاتٌۭ وَهَٰذَا مِلْحٌ أُجَاجٌۭ وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًۭا وَحِجْرًۭا مَّحْجُورًۭا

Vehüve-llezî merace-lbahrayni hâzâ 'azbün fürâtüv vehâzâ milhun ücâc. vece'ale beynehümâ berzehav vehicram mahcûrâ.

Biri tatlı ve susuzluğu giderici, diğeri tuzlu ve acı iki denizi birbirine salıveren; aralarına da karışmalarını önleyen bir engel ve aşılmaz bir sınır koyan O'dur.

Farklı özelliklerdeki suların bir arada bulunup karışmaması, ilahi kudretin hassas fizik kanunlarına koyduğu mühürdür.

'Berzah' ve 'hicran mahcûrâ' kavramları; su kütlelerinin yoğunluk, sıcaklık ve tuzluluk farkları sebebiyle kendi kimliklerini muhafaza etmesini ifade eder. Bu muazzam doğa olayı, canlıların yaşamını sürdürmesi için Yaratıcı'nın koyduğu mükemmel koruma perdesidir.

25:54

وَهُوَ ٱلَّذِى خَلَقَ مِنَ ٱلْمَآءِ بَشَرًۭا فَجَعَلَهُۥ نَسَبًۭا وَصِهْرًۭا ۗ وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرًۭا

Vehüve-llezî haleka mine-lmâi beşeran fece'alehû nesebev vesihrâ. vekâne rabbüke kadîrâ.

Sudan bir insan yaratarak onu soy ve evlilik bağlarıyla birbirine hısım kılan O'dur. Senin Rabbin her şeye hakkıyla güç yetirendir.

İnsanın basit bir damla sudan yaratılıp zengin akrabalık bağlarıyla donatılması, Yaratıcı'nın sınırsız kudretini kanıtlar.

'Nesep' kan bağını, 'sıhr' ise evlilik yoluyla kurulan sıhriyet bağlarını simgeler. Biyolojik bir damladan düşünen, konuşan ve sevgiyle kenetlenen toplumsal aile yapılarının inşa edilmesi, insanın kendi varoluş mucizesini derinden kavramasını gerektirir.

25:55

وَيَعْبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَنفَعُهُمْ وَلَا يَضُرُّهُمْ ۗ وَكَانَ ٱلْكَافِرُ عَلَىٰ رَبِّهِۦ ظَهِيرًۭا

Veya'büdûne min dûni-llâhi mâ lâ yenfe'uhüm velâ yedurruhüm. vekâne-lkâfiru 'alâ rabbihî zahîrâ.

Onlar, Allah'ı bırakıp kendilerine ne bir fayda sağlayabilen ne de bir zarar verebilen şeylere tapıyorlar. İnkârcı kimse, Rabbine karşı daima batılın yanında yer alan bir yardımcıdır.

Fayda ve zarar vermekten aciz varlıklara boyun eğmek, insanın kendi onurunu ve aklını ayaklar altına almasıdır.

Sahte otoriteler veya cansız putlar insanın hiçbir temel ihtiyacına karşılık veremezler. Yaratıcısına sırt çeviren inkârcı kimse, haksızlığın ve şirkin safında yer alarak fıtratına ihanet eder; hakikate karşı batıl güç odaklarının gönüllü destekçisi haline gelir.

25:56

وَمَآ أَرْسَلْنَٰكَ إِلَّا مُبَشِّرًۭا وَنَذِيرًۭا

Vemâ erselnâke illâ mübeşşirav venezîrâ.

Biz seni sadece bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik.

Peygamberlik vazifesi zorbalıkla kabul ettirmek değil, hakkı şefkatle müjdeleyip samimiyetle uyarmaktır.

Elçinin görevi sınırları çizilmiş kutlu bir elçiliktir; kimseyi zorla inandırma yetkisi ve sorumluluğu yoktur. Güzel ameller işleyenlere ebedi kurtuluşu müjdelerken, zulüm ve inkârda direnenleri acı sonuçlara karşı ikaz eder; hür iradesiyle seçmek insana aittir.

25:57

قُلْ مَآ أَسْـَٔلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلَّا مَن شَآءَ أَن يَتَّخِذَ إِلَىٰ رَبِّهِۦ سَبِيلًۭا

Kul mâ es'elüküm 'aleyhi min ecrin illâ men şâe ey yettehize ilâ rabbihî sebîlâ.

De ki: 'Buna karşılık ben sizden hiçbir ücret istemiyorum; tek dileğim, dileyen kimsenin Rabbine giden dosdoğru bir yol tutmasıdır!'

Hakiki tebliğcinin en büyük nişanesi; davasını her türlü maddi menfaat, şan ve makam beklentisinden arındırmış olmasıdır.

Hz. Peygamber insanlardan ne bir servet ne de dünyevi bir itibar talep etmiştir. Onun yegâne arzusu, insanların kendi hür iradeleriyle doğru yolu bulmaları ve Yaratıcıları ile barışık, erdemli bir hayat sürerek kurtuluşa ermeleridir.

25:58

وَتَوَكَّلْ عَلَى ٱلْحَىِّ ٱلَّذِى لَا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِۦ ۚ وَكَفَىٰ بِهِۦ بِذُنُوبِ عِبَادِهِۦ خَبِيرًا

Vetevekkel 'ale-lhayyi-llezî lâ yemûtü vesebbih bihamdih. vekefâ bihî bizünûbi 'ibâdihî habîrâ.

Asla ölmeyecek olan, daima diri olan Hayy'a güvenip dayan ve O'nu hamd ile tesbih et! Kullarının günahlarından haberdar olma konusunda O tek başına yeterlidir.

Fani varlıklara bel bağlamak hayal kırıklığı üretir; gerçek dayanak ebedi hayat sahibi olan Yüce Allah'tır.

'Tevekkül' kavramı; insanın üzerine düşen sorumlulukları yerine getirdikten sonra mutlak güvenle Allah'a teslim olmasıdır. Ölümlü güçler yok olmaya mahkûmdur; ancak Hayy ve Kayyûm olan Allah'a dayanan bir kalp sarsılmaz bir iç huzura ve tükenmez bir güce kavuşur.

25:59

ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِى سِتَّةِ أَيَّامٍۢ ثُمَّ ٱسْتَوَىٰ عَلَى ٱلْعَرْشِ ۚ ٱلرَّحْمَٰنُ فَسْـَٔلْ بِهِۦ خَبِيرًۭا

Ellezî haleka-ssemâvâti vel'arda vemâ beynehümâ fî sitteti eyyâmin sümme-stevâ 'ale-l'arş. errahmânü fes'el bihî habîrâ.

Gökleri, yeri ve ikisinin arasında bulunan her şeyi altı evrede yaratan, sonra da arşa hükmeden Rahmân'dır. Sen O'nu, her şeyden hakkıyla haberdar olan bir bilene sor!

Evrenin aşamalı yaratılışı ve mutlak ilahi egemenlik, varlığın sahipsiz ve gayesiz olmadığını kanıtlar.

Kainatın altı evrede inşa edilmesi, ilahi işlerdeki hikmetli tedriciliği ve nizamı gösterir. Arşa istiva ise mülkün mutlak hakimiyetinin ve idaresinin Allah'ta olduğunu ifade eder; O'nun yüce sıfatlarını ve kudretini ancak vahyin rehberliğiyle donanmış derin basiret sahipleri kavrayabilir.

25:60

وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ٱسْجُدُوا۟ لِلرَّحْمَٰنِ قَالُوا۟ وَمَا ٱلرَّحْمَٰنُ أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا وَزَادَهُمْ نُفُورًۭا ۩

Veizâ kîle lehümü-scüdû lirrahmâni kâlû veme-rrahmân. enescüdü limâ te'mürunâ vezâdehüm nüfûrâ.

Onlara: 'Rahmân'a secde edin!' denildiği zaman: 'Rahmân da neymiş? Senin bize emrettiğin şeye hiç secde eder miyiz?' dediler ve bu çağrı onların nefret ve kaçışını daha da artırdı.

Kibirli bir inat, insanı en kuşatıcı merhamet çağrısına bile öfkeyle sırt dönmeye sürükler.

Müşrikler Rahmân isminin ihtiva ettiği sonsuz şefkat ve sevgiyi idrak etmekten kaçınmış, cahiliye taassubuyla peygamberin çağrısını reddetmişlerdir. Bu secde ayeti, inanan insanı Yaratıcı'nın sonsuz merhametine hürmetle boyun eğmeye ve kibirlilerin tavrına inat teslimiyet göstermeye davet eder.

25:61

تَبَارَكَ ٱلَّذِى جَعَلَ فِى ٱلسَّمَآءِ بُرُوجًۭا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَٰجًۭا وَقَمَرًۭا مُّنِيرًۭا

Tebârake-llezî ce'ale fi-ssemâi bürûcev vece'ale fîhâ sirâcev vekameram münîrâ.

Gökte burçlar var eden, orada bir ışık ve ısı kaynağı olan güneşi ve aydınlatan ayı yaratan Allah yüceler yücesidir, bereketi pek boldur.

Gökyüzünün ahenkli kandilleri ve kozmik burçlar, Yaratıcı'nın sınırsız azametini ve sanatını sergiler.

Burçlar gök cisimlerinin yörüngelerini ve gök kubbedeki muazzam nizamı ifade eder. Işık ve enerji saçan 'sirâc' (güneş) ile geceyi aydınlatan nurlu ay, yeryüzündeki hayatın devamı için kusursuz bir hassasiyetle yerleştirilmiştir; her biri ilahi kudretin görkemli birer şahididir.

25:62

وَهُوَ ٱلَّذِى جَعَلَ ٱلَّيْلَ وَٱلنَّهَارَ خِلْفَةًۭ لِّمَنْ أَرَادَ أَن يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًۭا

Vehüve-llezî ce'ale-lleyle vennehâra hilfetel limen erâde ey yezzekkera ev erâde şükûrâ.

Öğüt alıp düşünmek isteyen yahut içtenlikle şükretmeyi dileyen kimseler için gece ile gündüzü birbiri ardınca getiren O'dur.

Zamanın kesintisiz akışı ve aydınlıkla karanlığın nöbetleşe gelişi, derin bir uyanış ve şükür çağrısıdır.

Gece ile gündüzün peş peşe gelişi tesadüfi bir devinim değildir. İnsana geçmiş hatalarını telafi etme, ömrün hızla tükenişini fark etme ve sahip olduğu nefes için Yaratıcı'ya samimiyetle hamd etme fırsatı sunan hikmet dolu ilahi bir terbiyedir.

25:63

وَعِبَادُ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى ٱلْأَرْضِ هَوْنًۭا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ ٱلْجَٰهِلُونَ قَالُوا۟ سَلَٰمًۭا

Ve'ibâdü-rrahmâni-llezîne yemşûne 'ale-l'ardi hevnev veizâ hâtabehümü-lcâhilûne kâlû selâmâ.

Rahmân'ın has kulları öyle kimselerdir ki; yeryüzünde vakar ve tevazuyla yürürler; cahiller kendilerine laf attığı zaman da 'Selametle!' deyip geçerler.

Manevi olgunluk; kibre kapılmadan alçakgönüllü yaşamak ve kaba sataşmalara asaletle karşılık vermektir.

'Havn' vakar ve nezaket dolu tabiî bir tevazudur. Rahmân'a kul olanlar, yeryüzünde böbürlenerek yürümezler; cahil ve terbiyesiz insanların kışkırtmalarına kapılmadan, onlara barış, sükûnet ve esenlik dileyerek tartışma ortamından vakarla uzaklaşırlar.

25:64

وَٱلَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًۭا وَقِيَٰمًۭا

Vellezîne yebîtûne lirabbihim süccedev vekiyâmâ.

Onlar, gecelerini Rablerinin huzurunda secdeye vararak ve kıyama durarak geçirirler.

Gecenin ıssızlığında Yaratıcı'ya yönelmek, ruhu arındıran ve ihlası pekiştiren en derin kulluk göstergesidir.

İbadu'r-Rahmân olan erdemli insanlar, herkesin derin uykuda olduğu veya dünyevi heveslerle savrulduğu gece vakitlerinde seccadelerine çekilirler. Riyanın karışamayacağı bu mahrem anlarda yapılan secdeler ve kıyamlar, kulun Rabbiyle olan samimi bağını zirveye taşır.

25:65

وَٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا ٱصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ ۖ إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا

Vellezîne yekûlûne rabbene-srif 'annâ 'azâbe cehennem. inne 'azâbehâ kâne garâmâ.

Onlar şöyle dua ederler: 'Rabbimiz! Cehennem azabını bizden uzaklaştır; doğrusu onun azabı yakayı bırakmayan, sürekli ve yıkıcı bir felakettir!'

Salih amellere güvenmeyip daima havf ve reca dengesi içinde ilahi adaletten sakınmak, hakiki takvanın gereğidir.

Rahmân'ın kulları gece gündüz ibadet etmelerine rağmen kendilerini hiçbir zaman emniyette görmezler. 'Garâm' kavramı; insanın peşini bırakmayan, boynuna sarılıp kurtulması imkânsız hale gelen yakıcı azabı ifade eder; onlar daima tevazuyla sığınırlar.

25:66

إِنَّهَا سَآءَتْ مُسْتَقَرًّۭا وَمُقَامًۭا

Innehâ sâet müstekarrav vemükâmâ.

'Şüphesiz orası kalacak yer olarak da konaklanacak yurt olarak da ne kadar kötüdür!'

Cehennem, insanın fıtri huzur ve barınma ihtiyacını tamamen yok eden en dehşetli azap mekanıdır.

Ayet, cehennemin hem geçici bir uğrak yeri hem de ebedi bir karargâh olarak insanın başına gelebilecek en büyük hüsran olduğunu beyan eder. Bu dehşetin bilincinde olan samimi inananlar, hayatlarını günahlardan sakınarak ve ilahi rahmete sığınarak şekillendirirler.

25:67

وَٱلَّذِينَ إِذَآ أَنفَقُوا۟ لَمْ يُسْرِفُوا۟ وَلَمْ يَقْتُرُوا۟ وَكَانَ بَيْنَ ذَٰلِكَ قَوَامًۭا

Vellezîne izâ enfekû lem yüsrifû velem yaktürû vekâne beyne zâlike kavâmâ.

Onlar harcadıkları zaman ne israf ederler ne de cimrilik yaparlar; onların harcamaları bu ikisi arasında dengeli ve ölçülü bir yoldur.

İktisadi ahlakın temeli; serveti ne saçıp savurmak ne de hırsla kısmak, ikisi arasında mutedil olmaktır.

'Kavâm' kavramı; ekonomik hayatta adaleti, dengeyi ve ölçülü harcamayı temsil eder. Rahmân'ın kulları, meşru ihtiyaçların ötesine geçip gösterişe kaçmazlar; ancak cimrilik edip infaktan ve hayır yollarından da geri durmazlar; hayatın her alanında dengeyi korurlar.

25:68

وَٱلَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ ٱلنَّفْسَ ٱلَّتِى حَرَّمَ ٱللَّهُ إِلَّا بِٱلْحَقِّ وَلَا يَزْنُونَ ۚ وَمَن يَفْعَلْ ذَٰلِكَ يَلْقَ أَثَامًۭا

Vellezîne lâ yed'ûne me'a-llâhi ilâhen âhara velâ yaktülûne-nnefse-lletî harrame-llâhü illâ bilhakki velâ yeznûn. vemey yef'al zâlike yelka esâmâ.

Onlar, Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarıp yakarmazlar; Allah'ın haram kıldığı cana haklı bir sebep olmadıkça kıymazlar ve asla zina etmezler. Kim bunları yaparsa ağır bir cezayla karşılaşır.

Toplumun ve inancın üç temel direği; tevhidi korumak, can emniyetini savunmak ve ırzı muhafaza etmektir.

Ayet, şirk koşmayı, haksız yere insan öldürmeyi ve zinayı büyük günahların zirvesi olarak yan yana zikreder. Bu üç çirkin eylem; inanç birliğini, toplum barışını ve ailenin temiz nesil emniyetini kökten yıkar; failleri için ağır bir dünyevi ve uhrevi yaptırım doğurur.

25:69

يُضَٰعَفْ لَهُ ٱلْعَذَابُ يَوْمَ ٱلْقِيَٰمَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِۦ مُهَانًا

Yüdâ'af lehü-l'azâbü yevme-lkiyâmeti veyahlüd fîhî mühânâ.

Kıyamet gününde onun azabı kat kat artırılır ve o azabın içinde alçaltılmış ve hor görülmüş olarak ebediyen kalır.

Temel hakları çiğneyip hakikate başkaldıranlar, sadece can yakıcı değil aynı zamanda onur kırıcı bir azaba çarptırılırlar.

Zulüm ve fuhşiyatta ısrar edenler, dünyada işledikleri her cürmün bedelini katmerli cezalarla öderler. 'Mühânen' kavramı; azabın sadece fiziki olmadığını, kibre kapılan suçluların derin bir zillet, aşağılanma ve rüsvaylık içinde bırakılacağını anlatır.

25:70

إِلَّا مَن تَابَ وَءَامَنَ وَعَمِلَ عَمَلًۭا صَٰلِحًۭا فَأُو۟لَٰٓئِكَ يُبَدِّلُ ٱللَّهُ سَيِّـَٔاتِهِمْ حَسَنَٰتٍۢ ۗ وَكَانَ ٱللَّهُ غَفُورًۭا رَّحِيمًۭا

Illâ men tâbe veâmene ve'amile 'amelen sâlihan feülâike yübeddilü-llâhü seyyiâtihim hasenât. vekâne-llâhü gafûrar rahîmâ.

Ancak tövbe eden, iman edip salih ameller işleyenler müstesnadır. İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir. Zira Allah çok bağışlayandır, sonsuz merhamet sahibidir.

Samimi bir dönüş ve salih eylemler, insanın karanlık geçmişini aydınlık bir geleceğe tebdil eder.

'Tebdil' müjdesi; samimiyetle günahından dönen kulun kötü huylarının yerini güzel ahlakın alması ve bağışlanan günahlarının sevaba dönüştürülmesidir. İlahi rahmet ümitsizliğe yer bırakmaz; kalbi ve eylemleri ıslah eden her kul için ilahi affın kapıları ardına kadar açıktır.

25:71

وَمَن تَابَ وَعَمِلَ صَٰلِحًۭا فَإِنَّهُۥ يَتُوبُ إِلَى ٱللَّهِ مَتَابًۭا

Vemen tâbe ve'amile sâlihan feinnehû yetûbü ile-llâhi metâbâ.

Kim tövbe edip salih amel işlerse, şüphesiz o, tövbesi tam olarak kabul edilmiş halde Allah'a yönelmiş olur.

Gerçek tövbe, sadece dille söylenen bir pişmanlık değil, hayatı erdemli eylemlerle baştan inşa etmektir.

'Metâb' kelimesi; insanın bütün varlığıyla Yaratıcısına dönmesini ve bu dönüşün sağlam salih amellerle ispatlanmasını açıklar. Hatalardan dönüp hayatını hakikat ekseninde ıslah eden kişi, Yaratıcı'nın rızasına ve ebedi esenliğe yakışır bir kulluk makamına kavuşur.

25:72

وَٱلَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ ٱلزُّورَ وَإِذَا مَرُّوا۟ بِٱللَّغْوِ مَرُّوا۟ كِرَامًۭا

Vellezîne lâ yeşhedûne-zzûra veizâ merrû billagvi merrû kirâmâ.

Onlar yalan yere şahitlik etmezler; faydasız, boş ve günah dolu şeylerin yanından geçtiklerinde vakarla, asaletle geçip giderler.

Karakter sahibi bir duruş; yalana ortak olmamak ve çirkinlikler karşısında asaletle geri durmaktır.

'Zûr' yalan şahitliği ve sahtekarlığı, 'lağv' ise boş, seviyesiz ve erdemden uzak meşgaleleri anlatır. İbadu'r-Rahmân, hakkı çiğneyen yalanların yanında yer almaz; çirkin sözlerin ve ahlaksız ortamların yanından kendi izzet ve vakarını koruyarak lekesizce geçer.

25:73

وَٱلَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا۟ بِـَٔايَٰتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا۟ عَلَيْهَا صُمًّۭا وَعُمْيَانًۭا

Vellezîne izâ zükkirû biâyâti rabbihim lem yehirrû 'aleyhâ summev ve'umyânâ.

Kendilerine Rablerinin ayetleri hatırlatıldığı zaman, onlara karşı körler ve sağırlar gibi kayıtsızca yere kapanmazlar.

Vahye muhatap olan kalp; ayetleri şuursuzca değil, akıl, dikkat ve basiretle idrak etmelidir.

Rahmân'ın seçkin kulları, ilahi uyarılara karşı şekilsel ve körü körüne bir teslimiyet değil, şuurlu bir kavrayış sergilerler. Ayetler okunduğunda kalpleri ürperir, zihinleri aydınlanır; hakikati duymamış gibi davranmak veya anlamadan geçiştirmek onların ahlakına tamamen zıttır.

25:74

وَٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَٰجِنَا وَذُرِّيَّٰتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍۢ وَٱجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا

Vellezîne yekûlûne rabbenâ heb lenâ min ezvâcinâ vezürriyyâtinâ kurrate a'yüniv vec'alnâ lilmüttekîne imâmâ.

Onlar şöyle dua ederler: 'Rabbimiz! Bize eşlerimizden ve nesillerimizden göz aydınlığı olacak kimseler bağışla ve bizi takva sahiplerine önder kıl!'

İnanan bir insanın en büyük aile gayesi; huzur veren tertemiz nesiller yetiştirmek ve erdemde topluma numune olmaktır.

'Kurratu a'yün' (göz aydınlığı) tabiri; iffetli eşler ve salih evlatlar sayesinde kalbin sükûnet bulmasıdır. Takvada önder olmayı istemek ise kibirli bir liderlik arzusu değil, hayırda ve takvada öncü olarak toplumu iyiliğe yönlendirme idealidir.

25:75

أُو۟لَٰٓئِكَ يُجْزَوْنَ ٱلْغُرْفَةَ بِمَا صَبَرُوا۟ وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةًۭ وَسَلَٰمًا

Ülâike yüczevne-lgurfete bimâ saberû veyülekkavne fîhâ tehiyyetev veselâmâ.

İşte onlar, sabretmelerine karşılık cennetin yüksek saraylarıyla ödüllendirilecekler ve orada esenlik dileğiyle, selamla karşılanacaklardır.

Zorluklara karşı gösterilen sebat ve ahlaki direnç, ebedi alemde saraylar ve meleklerin selamıyla taçlanır.

'Gurfe' kavramı; cennetin en mutena, yüksek ve ferah köşklerini simgeler. Dünyanın ayartıcı zevklerine ve zahmetlerine karşı hak yolda sabır gösteren kullar, meleklerin hürmet dolu selamet dilekleriyle karşılanarak hak ettikleri ebedi şerefe erdirilirler.

25:76

خَٰلِدِينَ فِيهَا ۚ حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّۭا وَمُقَامًۭا

Hâlidîne fîhâ. hasünet müstekarrav vemükâmâ.

Orada ebediyen kalacaklardır. Orası kalacak yer olarak da konaklanacak makam olarak da ne kadar güzeldir!

Ebedi cennet yurdu; insanın kalbine korku salan ölüm ve ayrılık hüznünün bütünüyle yok olduğu nihai mutluluk konağıdır.

Cehennemin korkunç tasvirine karşılık cennetin eşsiz güzelliği 'hasünet müstekarren ve mükâmâ' ifadesiyle övülür. Nimetlerin kesintisizliği ve ebedilik müjdesi, inanan gönüller için dünyadaki bütün zahmetleri unutturan en büyük mükâfattır.

25:77

قُلْ مَا يَعْبَؤُا۟ بِكُمْ رَبِّى لَوْلَا دُعَآؤُكُمْ ۖ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًۢا

Kul mâ ya'beü biküm rabbî levlâ dü'âüküm. fekad kezzebtüm fesevfe yekûnü lizâmâ.

De ki: 'Kulluğunuz ve duanız olmasa Rabbim size ne diye değer versin? Mademki siz yalanladınız, artık bu azap yakanızı asla bırakmayacaktır!'

İnsanın Yaratıcı katındaki yegâne değeri ve varoluş anlamı; O'na yönelttiği samimi dua ve kulluk bilincidir.

Surenin bu muazzam kapanış manifestosu, insanın kainattaki hakiki konumunu ilan eder. Kulun acziyetini itiraf edip Rabbine yakarması onun en yüksek haysiyetidir. Bu bağı koparıp hakkı yalanlayanlar ise ilahi rahmetten mahrum kalarak kaçınılmaz azaba mahkûm olurlar.