İçeriğe geç
Yolcu
16. Sure · Mekke · 128 Ayet

Nahl Suresi

Sayısız ilahi nimetleri, bal arısına ilham edilen şifayı, İslam ahlakının temel anayasası olan adalet ve ihsanı, güzel hayat müjdesini ve hikmetle tebliğ metodunu anlatan sure.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

16:1

أَتَىٰٓ أَمْرُ ٱللَّهِ فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُ ۚ سُبْحَـٰنَهُۥ وَتَعَـٰلَىٰ عَمَّا يُشْرِكُونَ

Etâ emrullâhi felâ testa'cilûh, sübhânehu ve te'âlâ 'ammâ yüşrikûn.

Allah'ın emri mutlaka gelecektir; öyleyse onun çabucak gelmesini istemeyin. Allah, onların koştukları her türlü ortaklıktan uzaktır ve çok yücedir.

İlahi adaletin hükmü gecikmiş gibi görünse de zamanı geldiğinde kaçınılmaz olarak gerçekleşir.

İnkarcıların 'azap hani nerede?' diyerek meydan okumaları boş bir gaflettir; ilahi takdir aceleye gelmez. Müşriklerin aciz putları Allah'a denk tutma çabaları tenzih ilkesiyle reddedilir. Yüce Yaratıcı, her türlü noksanlıktan ve mahlukatın uydurduğu sahte ortaklardan münezzehtir.

16:2

يُنَزِّلُ ٱلْمَلَـٰٓئِكَةَ بِٱلرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِۦ عَلَىٰ مَن يَشَآءُ مِنْ عِبَادِهِۦٓ أَنْ أَنذِرُوٓا۟ أَنَّهُۥ لَآ إِلَـٰهَ إِلَّآ أَنَا۠ فَٱتَّقُونِ

Yünezzilül-melâikete bir-rûhi min emrihî 'alâ men yeşâü min 'ibâdihî en enzirû ennehû lâ ilâhe illâ ene fettekûn.

Allah kendi emrinden olan vahiyle melekleri, kullarından dilediğine indirip şöyle buyurur: "İnsanları uyarın; benden başka hiçbir ilah yoktur, öyleyse yalnız bana karşı gelmekten sakının."

Vahiy, manevi hayata can veren ilahi bir ruhtur; insanlığı cehalet ve şirkin ölümcül karanlığından diriltir.

Ayette vahyin 'ruh' olarak adlandırılması, tıpkı bedenin ruhla hayat bulması gibi kalplerin de ilahi mesajla dirilmesindendir. Bütün peygamberlerin ortak gayesi tevhidi ilan etmek ve insanları batıl güçlerden arındırıp yalnızca Rablerine saygıyla bağlanmaya davet etmektir.

16:3

خَلَقَ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ بِٱلْحَقِّ ۚ تَعَـٰلَىٰ عَمَّا يُشْرِكُونَ

Halakas-semâvâti vel-arda bil-hakk, te'âlâ 'ammâ yüşrikûn.

O, gökleri ve yeri hak ve hikmetle yarattı. O, onların koştukları ortaklardan çok yücedir.

Kainat tesadüfün değil, kusursuz bir hakikatin ve ilahi nizamın eseridir.

Göklerin ve yerin 'hak ile' yaratılması, her varlığın amaçsız bir rastlantı değil, yüce bir gaye ve hassas ölçülerle var edildiğini gösterir. Bu muazzam düzeni kuran ve işleten tek bir Yaratıcı varken, hiçbir şeye güç yetiremeyen aciz varlıkları O'na ortak koşmak akıl ve vicdanla bağdaşmayan büyük bir cehalettir.

16:4

خَلَقَ ٱلْإِنسَـٰنَ مِن نُّطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُّبِينٌ

Halakal-insâne min nutfetin fe-izâ hüve hasîmün mübîn.

O, insanı bir damla sudan yarattı; bir de bakarsın ki o, Rabbine karşı apaçık bir hasım kesilivermiştir.

İnsanın kendi aciz başlangıcını unutup Rabbine kafa tutması, nankörlüğün ve körleşmenin en açık örneğidir.

Bir damla nutfeden hayat bulan ve sayısız nimetle donatılan varlık, akıl ve konuşma yeteneğini kendisini var edene karşı düşmanlık ve kibir aracı yapar. Kur'an, insanın yaratılışındaki zaafı hatırlatarak onu böbürlenmekten vazgeçmeye ve hakikatin önünde boyun eğmeye çağırır.

16:5

وَٱلْأَنْعَـٰمَ خَلَقَهَا ۗ لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ وَمَنَـٰفِعُ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ

Vel-en'âme halekahâ, leküm fîhâ dif'un ve menâfi'u ve minhâ te'külûn.

Hayvanları da O yarattı; onlarda sizin için ısıtıcı giysiler ve birçok fayda vardır, ayrıca onlardan beslenirsiniz.

Canlılar alemi, insanın yaşamını kolaylaştırmak ve temel ihtiyaçlarını karşılamak üzere ilahi bir şefkatle donatılmıştır.

'En'am' kavramıyla deve, sığır, koyun ve keçi gibi evcil hayvanlar kastedilir. Onların yününden giysi yapma, süt ve etlerinden yararlanma gibi somut nimetler, insanı sadece tüketmeye değil, derin derin düşünmeye ve şükretmeye yöneltir.

16:6

وَلَكُمْ فِيهَا جَمَالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ

Ve leküm fîhâ cemâlün hîne türîhûne ve hîne tesrahûn.

Akşamleyin onları otlaktan getirirken de sabahleyin salıverirken de sizin için onlarda ayrı bir güzellik ve zevk vardır.

İslam düşüncesinde tabiat sadece bir tüketim aracı değil, kalbe ferahlık ve estetik zevk veren ilahi bir tablodur.

Hayvan sürülerinin sabah seherinde meraya çıkışı ve akşam gün batımında neşeyle dönüşü, insanda derin bir huzur ve doyum uyandırır. Yüce Allah, rızık temininin ötesinde hayatın estetik boyutuna ve insanın ruhen dinlenmesine sunduğu katkıya da dikkat çeker.

16:7

وَتَحْمِلُ أَثْقَالَكُمْ إِلَىٰ بَلَدٍ لَّمْ تَكُونُوا۟ بَـٰلِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ ٱلْأَنفُسِ ۚ إِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَّحِيمٌ

Ve tahmilü eskâleküm ilâ beledin lem tekûnû bâligîhi illâ bi-şikkil-enfüs, inne rabbeküm le-raûfün rahîm.

Bu hayvanlar, kendi başınıza ancak canınızı dişinize takarak varabileceğiniz uzak beldelere ağırlıklarınızı taşırlar. Şüphesiz Rabbiniz çok şefkatlidir, çok merhametlidir.

Yaratılıştaki her kolaylık, Allah'ın insan zaafına karşı sonsuz merhamet ve iyiliğinin bir göstergesidir.

İnsanın tek başına katlanamayacağı mesafeler ve ağır yükler, uysallaştırılmış canlıların sırtında hafifletilmiştir. Ayet sonundaki 'Rauf' ve 'Rahim' isimleri, insanın zorluk çekmemesi için yerleştirilen bu ilahi kolaylaştırmaların kaynağının sonsuz şefkat olduğunu hatırlatır.

16:8

وَٱلْخَيْلَ وَٱلْبِغَالَ وَٱلْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً ۚ وَيَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ

Vel-hayle vel-bigâle vel-hamîra li-terkebûhâ ve zîneh, ve yahluku mâ lâ ta'lemûn.

Atları, katırları ve merkepleri binesiniz ve süs edinesiniz diye yarattı. O, daha sizin bilmediğiniz nice şeyleri de yaratır.

Ulaşım imkanları ve teknolojik gelişmeler, Allah'ın yarattığı kanunların ve insana bahşettiği kabiliyetlerin birer meyvesidir.

'Bilmediğiniz daha nice şeyleri yaratır' ifadesi, sadece geçmişin bineklerini değil, çağlar boyu ortaya çıkacak bütün taşıtları, keşifleri ve henüz aklın kavrayamadığı evrensel hakikatleri kapsayan muazzam bir gelecek ufkudur.

16:9

وَعَلَى ٱللَّهِ قَصْدُ ٱلسَّبِيلِ وَمِنْهَا جَآئِرٌ ۚ وَلَوْ شَآءَ لَهَدَىٰكُمْ أَجْمَعِينَ

Ve 'alallâhi kasdüs-sebîli ve minhâ câir, ve lev şâe lehedâküm ecme'în.

Doğru yolu göstermek Allah'a aittir; yolların eğri olanı da vardır. Eğer O dileseydi, hepinizi birden doğru yola iletirdi.

İnsana bahşedilen irade, doğru yolu seçerek ahlaki ve manevi sorumluluk üstlenme imkanıdır.

Yüce Allah peygamberler ve vahiy yoluyla dosdoğru istikameti açıkça göstermiştir. Şayet insanı zorla itaate mecbur bıraksaydı imtihanın sırrı kaybolurdu. Eğri yollardan sakınıp ilahi rehberliğe gönüllü olarak uymak, kulun yaratılış amacına uygun hareket etmesinin yegane yoludur.

16:10

هُوَ ٱلَّذِىٓ أَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءً ۖ لَّكُم مِّنْهُ شَرَابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ

Hüvellezî enzele mines-semâi mâen leküm minhü şerâbün ve minhü şecerun fîhi tüsîmûn.

Gökten size su indiren O'dur. İçtiğiniz su ondandır; hayvanlarınızı otlattığınız bitkiler de onunla biter.

Yaşamın temel direği olan su, gökten inen bir rahmet olarak hem insanı doyurur hem de canlılar dünyasını besler.

Bulutların sevk edilmesi ve tatlı suyun yere indirilmesi, hayat zincirinin devamı için vazgeçilmez bir nimettir. Suyun hem doğrudan içecek hem de meraları yeşerten bir vasıta olması, tabiatın tüm unsurlarının birbiriyle uyumlu ve insana hizmet eden bir bütün olduğunu gösterir.

16:11

يُنۢبِتُ لَكُم بِهِ ٱلزَّرْعَ وَٱلزَّيْتُونَ وَٱلنَّخِيلَ وَٱلْأَعْنَـٰبَ وَمِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِ ۗ إِنَّ فِى ذَٰلِكَ لَـَٔايَةً لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

Yünbitü leküm bihez-zer'a vez-zeytûne ven-nahîle vel-a'nâbe ve min küllis-semerât, inne fî zâlike le-âyeten li-kavmin yetefekkerûn.

O suyla sizin için ekinler, zeytinler, hurmalıklar, üzüm bağları ve her türlü meyveden yetiştirir. Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için büyük bir delil vardır.

Aynı topraktan ve aynı sudan binbir çeşit tat, renk ve kokuda ürünlerin çıkması ilahi kudretin apaçık mührüdür.

Ekinler, zeytin, hurma ve üzüm gibi en besleyici gıdaların art arda zikredilmesi, insanın bedenine ve sıhhatine verilen değeri simgeler. Düşünen akıl, cansız çamurun içinden bu zenginliği fışkırtan eşsiz yaratma sanatını görüp tevhit hakikatine ulaşır.

16:12

وَسَخَّرَ لَكُمُ ٱلَّيْلَ وَٱلنَّهَارَ وَٱلشَّمْسَ وَٱلْقَمَرَ ۖ وَٱلنُّجُومُ مُسَخَّرَٰتٌۢ بِأَمْرِهِۦٓ ۗ إِنَّ فِى ذَٰلِكَ لَـَٔايَـٰتٍ لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

Ve sahhara lekümül-leyle ven-nehâra veş-şemse vel-kamer, ven-nücûmü musahharâtün bi-emrih, inne fî zâlike le-âyâtin li-kavmin ya'kılûn.

Geceyi, gündüzü, güneşi ve ayı sizin hizmetinize verdi. Yıldızlar da O'nun emriyle boyun eğdirilmiştir. Şüphesiz bunda aklını kullanan bir topluluk için birçok ibret vardır.

Kozmik nizam ve gök cisimlerinin ahengi, aklını kullanan insanı başıboşluktan kurtarıp yaratılışın gayesine ulaştırır.

Gece ve gündüzün birbirini izlemesi, güneş ve ayın yörüngeleri ve yıldızların düzeni, tesadüfe yer bırakmayan bir kanunun yürürlükte olduğunu gösterir. Bu muhteşem gökyüzü tablosu, aklı selim sahiplerine şirkin batıllığını ve mutlak hükümranlığı hatırlatır.

16:13

وَمَا ذَرَأَ لَكُمْ فِى ٱلْأَرْضِ مُخْتَلِفًا أَلْوَٰنُهُۥٓ ۗ إِنَّ فِى ذَٰلِكَ لَـَٔايَةً لِّقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ

Ve mâ zerae leküm fîl-ardı muhtelifen elvânuh, inne fî zâlike le-âyeten li-kavmin yezzekkerûn.

Yeryüzünde sizin için rengarenk yarattığı şeyleri de hizmetinize verdi. Şüphesiz bunda öğüt alıp düşünen bir topluluk için büyük bir delil vardır.

Yeryüzündeki akıllara durgunluk veren çeşitlilik ve renk cümbüşü, Yaratıcı'nın sonsuz sanatını ve zenginliğini yansıtır.

Minerallerden bitkilere, hayvan türlerinden coğrafi güzelliklere kadar her varlık farklı renk, biçim ve niteliklerle donatılmıştır. Bu zengin çeşitlilik sadece göze hitap eden bir süs değil, insanın gaflet perdesini aralayıp ibret alması için sergilenen bir hikmettir.

16:14

وَهُوَ ٱلَّذِى سَخَّرَ ٱلْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا۟ مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُوا۟ مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى ٱلْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا۟ مِن فَضْلِهِۦ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Ve hüvellezî sahharal-bahra li-te'külû minhü lahmen tariyyen ve testahricû minhü hilyeten telbesûnehâ, ve teral-fülke mevâhira fîhi ve li-tebtegû min fadlihî ve le'alleküm teşkürûn.

Denizi de hizmetinize veren O'dur; ondan taze et yersiniz ve takınacağınız süs eşyalarını çıkarırsınız. Gemilerin denizi yara yara gittiğini görürsün. Bütün bunlar, O'nun iyiliğinden aramanız ve şükretmeniz içindir.

Okyanuslar ve denizler, hem tükenmez bir gıda ve zenginlik ambarı hem de insanları birleştiren küresel bir ticaret yoludur.

Taze balık eti, inci ve mercan gibi süsler ve devasa gemilerin suyun kaldırma kuvvetiyle yüzmesi ilahi rahmetin eseridir. Denizlerin bu şekilde istifadeye sunulması, insanın ekonomik refah ararken rızkın asıl sahibini hatırlayıp şükretmesini hedefler.

16:15

وَأَلْقَىٰ فِى ٱلْأَرْضِ رَوَٰسِىَ أَن تَمِيدَ بِكُمْ وَأَنْهَـٰرًا وَسُبُلًا لَّعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ

Ve elkâ fîl-ardı ravâsiye en temîde biküm ve enhâran ve sübülen le'alleküm tehtedûn.

Yeryüzü sizi sarsmasın diye oraya sapasağlam dağlar yerleştirdi; yolunuzu bulasınız diye de nehirler ve yollar var etti.

Yerkürenin dengesi ve coğrafi yapısı, insan hayatının güvenle sürebilmesi için hassas bir dengeyle kurulmuştur.

Jeolojik olarak dağların yer kabuğunu sabitleyen ağırlıklar gibi vazife görmesi ve akarsular ile vadilerin ulaşımı kolaylaştırması büyük bir ilahi nimettir. Maddi yolların varlığı, insanın hem dünyevi hedefine hem de manevi hidayet ufkuna güvenle erişmesini temin eder.

16:16

وَعَلَـٰمَـٰتٍ ۚ وَبِٱلنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ

Ve 'alâmât, ve bin-necmi hüm yehtedûn.

Daha nice işaretler de koydu; insanlar yıldızlarla da yollarını bulurlar.

Yeryüzündeki işaretler ve gökteki yıldızlar, insana sadece fiziki rotasını değil hakikat ufkunu da gösterir.

Dağlar, tepeler ve vadiler gündüz birer yol gösterici kılındığı gibi, geceleyin kutup yıldızı ve takımyıldızları da karanlıkta rehber yapılmıştır. Bu işaretler, insanın hem dünyada kaybolmadan hedefine varmasını sağlar hem de her adımda ilahi bir kılavuza muhtaç olduğunu fısıldar.

16:17

أَفَمَن يَخْلُقُ كَمَن لَّا يَخْلُقُ ۗ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ

Efemen yahlüku ke-men lâ yahluk, efelâ tezekkerûn.

Hiç yaratan, yaratamayan gibi olur mu? Hâlâ düşünüp ibret almaz mısınız?

Kainatı yoktan var eden mutlak Kudret ile hiçbir şey yaratamayan aciz varlıkları bir tutmak akıl tutulmasıdır.

Ayet, insan aklına ve fıtratına seslenerek tevhidin mantıki delilini en berrak şekilde ortaya koyar. Bütün varlıkları sıfırdan ve eşsiz bir sanatla vareden Allah ile insanların elleriyle şekillendirdiği veya tapındığı cansız heykeller asla mukayese edilemez; şirk fıtrata aykırıdır.

16:18

وَإِن تَعُدُّوا۟ نِعْمَةَ ٱللَّهِ لَا تُحْصُوهَآ ۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ

Ve in te'uddû ni'metallâhi lâ tuhsûhâ, innallâhe le-gafûrur-rahîm.

Eğer Allah'ın nimetlerini tek tek saymaya kalksanız sayıp bitiremezsiniz. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.

İlahi nimetler insanın kavrayış ve sayma sınırlarının çok ötesindedir; hayatın kendisi kesintisiz bir bağıştır.

Soluduğumuz havadan organlarımızın uyumuna, kainatın dengesinden manevi huzura kadar her an nimet yağmuru altındayız. Kul bu ikramların hakkını tam ödeyemese de Cenab-ı Hak kusurları bağışlar ve sınırsız merhametiyle insanı affıyla kuşatır.

16:19

وَٱللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَمَا تُعْلِنُونَ

Vallâhu ya'lemü mâ tüsirrûne ve mâ tu'linûn.

Allah, gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da çok iyi bilir.

İlahi ilimden hiçbir niyet, düşünce ve eylem gizli kalamaz; samimiyet hayatın özüdür.

İnsan toplumdan bazı kusurlarını veya iç niyetlerini gizleyebilse de kalplerin en mahrem fısıltıları dahi Yüce Allah'a apaçıktır. Bu şuur, mümine her an denetlendiği hissini kazandırarak riyadan uzak, içi dışı bir, ahlaklı ve dürüst bir hayat sürme sorumluluğu yükler.

16:20

وَٱلَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ لَا يَخْلُقُونَ شَيْـًٔا وَهُمْ يُخْلَقُونَ

Vellezîne yed'ûne min dûnillâhi lâ yahlükûne şey'en ve hüm yuhlekûn.

Allah'tan başka yalvarıp yakardıkları sahte ilahlar hiçbir şey yaratamazlar; aksine kendileri yaratılmış varlıklardır.

Kendi varlığını bile sürdürmekten aciz şeylere bel bağlamak, insan onurunu ayaklar altına almaktır.

Müşriklerin medet umduğu putlar veya ilahlaştırılan fani varlıklar, bir sineğin kanadını dahi halk edemezler; bilakis bizzat maddeleri ve yapıları yaratılmaya muhtaçtır. Yaratılana değil, her şeyin yaratıcısına kulluk etmek aklın ve haysiyetin en temel gereğidir.

16:21

أَمْوَٰتٌ غَيْرُ أَحْيَآءٍ ۖ وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ

Emvâtün gayru ahyâ', ve mâ yeş'urûne eyyâne yüb'asûn.

Onlar dirilikten nasibi olmayan ölülerdir ve ne zaman diriltileceklerinin bile farkında değillerdir.

Cansız ve şuursuz nesnelerden medet ummak, manevi körlüğün ve basiretsizliğin zirvesidir.

Tapınılan varlıklar ne duyar ne görür ne de yarının neler getireceğinden haberdardır. Kendilerini korumaktan aciz, kıyametin ne zaman kopacağını ve insanların ne zaman mahşere çıkacağını bilmeyen güçsüz şeylere ilahlık isnat etmek, aklı bütünüyle devre dışı bırakmaktır.

16:22

إِلَـٰهُكُمْ إِلَـٰهٌ وَٰحِدٌ ۚ فَٱلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِٱلْـَٔاخِرَةِ قُلُوبُهُم مُّنكِرَةٌ وَهُم مُّسْتَكْبِرُونَ

İlâhüküm ilâhün vâhid, fellezîne lâ yü'minûne bil-âhirati kulûbühüm münkiratün ve hüm müstekbirûn.

Sizin ilahınız tek bir ilahtır. Ahirete inanmayanların kalpleri ise hakikati inkara şartlanmıştır ve onlar büyüklük taslayan kimselerdir.

Tevhidi kabul etmenin önündeki en büyük engel delil yetersizliği değil, kibir ve hesapsız yaşama arzusudur.

Tek İlah inancı nefsi dizginlemeyi ve ahirette hesap vermeyi gerektirdiği için kibre kapılan kimselere ağır gelir. Kalplerini hakka kapatan bu insanlar, büyüklük taslayarak kendilerini sorumsuz sanır; ancak bu gurur onları ebedi hüsrana sürükler.

16:23

لَا جَرَمَ أَنَّ ٱللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ ۚ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلْمُسْتَكْبِرِينَ

Lâ cerame ennallâhe ya'lemü mâ yüsirrûne ve mâ tu'linûn, innehû lâ yühibbül-müstekbirîn.

Şüphe yok ki Allah, onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da kesinlikle bilir. O, büyüklük taslayanları asla sevmez.

Kibir ve böbürlenme, ilahi sevgiden mahrum kalmanın ve manevi iflasın en belirgin işaretidir.

İnsanların gizli kibirleri, içten içe besledikleri gurur ve açıktan işledikleri haksızlıklar Allah katında tam olarak kayıt altındadır. Yüce Yaratıcı, haddini aşarak kullara ve hakikate tepeden bakan mütekebbir kimseleri asla hoşnutluğuyla mükafatlandırmaz.

16:24

وَإِذَا قِيلَ لَهُم مَّاذَآ أَنزَلَ رَبُّكُمْ ۙ قَالُوٓا۟ أَسَـٰطِيرُ ٱلْأَوَّلِينَ

Ve izâ kîle lehüm mâzâ enzele rabbüküm kâlû esâtîrul-evvelîn.

Onlara: "Rabbiniz ne indirdi?" denildiği zaman: "Geçmiştekilerin uydurma masalları!" derler.

Vahyin çağları aşan diriltici mesajına 'eskilerin masalları' yaftası vurmak, peşin hükümlü cehaletin klasik savunmasıdır.

İnkarcılar, ilahi hakikatlerle yüzleşip hayatlarını değiştirmek yerine, peygamberlerin tebliğini eskimiş efsaneler diye küçümseyerek vicdanlarını susturmaya çalışırlar. Oysa Kur'an, insanı her çağda yeniden inşa eden taptaze bir rehberdir.

16:25

لِيَحْمِلُوٓا۟ أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ ٱلْقِيَـٰمَةِ ۙ وَمِنْ أَوْزَارِ ٱلَّذِينَ يُضِلُّونَهُم بِغَيْرِ عِلْمٍ ۗ أَلَا سَآءَ مَا يَزِرُونَ

Li-yahmilû evzârahüm kâmileten yevmel-kıyâmeti ve min evzârillezîne yudillûnehüm bi-gayri 'ilm, elâ sâe mâ yezirûn.

Böylece kıyamet günü hem kendi günah yüklerini eksiksiz taşırlar hem de bilgisizce saptırdıkları kimselerin yüklerinden bir kısmını yüklenirler. Dikkat edin, yüklendikleri şey ne kadar kötüdür!

Kötülüğe öncülük eden ve insanları saptıranlar, sadece kendi cürümlerinin değil başlattıkları sapkınlığın da vebalini çekerler.

Bilgisiz kitleleri kışkırtıp doğrudan uzaklaştıran sahte önderler, saptırdıkları insanların günahlarından hiçbir şey eksilmeksizin aynı günahın ortak yükünü sırtlarlar. Topluma ifsat tohumu ekenler, mahşer günü ezici bir vebal altında ezileceklerdir.

16:26

قَدْ مَكَرَ ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ فَأَتَى ٱللَّهُ بُنْيَـٰنَهُم مِّنَ ٱلْقَوَاعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ ٱلسَّقْفُ مِن فَوْقِهِمْ وَأَتَىٰهُمُ ٱلْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ

Kad mekarallezîne min kablihim fe-etallâhu bünyânehüm minel-kavâ'idi feharra 'aleyhimüs-sakfü min fevkıhim ve etâhümül-'azâbü min haysü lâ yeş'urûn.

Onlardan öncekiler de tuzaklar kurmuştu. Bunun üzerine Allah onların kurdukları düzeni temellerinden yıktı; tavan da tepelerine çöktü ve azap onlara hiç beklemedikleri bir yerden geldi.

Zulüm ve hile üzerine kurulan hiçbir saltanat kalıcı olamaz; ilahi adalet tuzakları temelinden sarsıp yıkar.

Hakka savaş açan zalimlerin entrikaları ve kurdukları kibir kuleleri ne kadar sağlam görünürse görünsün, ilahi takdir o temelleri bir anda çökertir. Güvende olduklarını sandıkları korunaklı sığınakları, ummadıkları bir anda kendi başlarına yıkılan bir mezara dönüşür.

16:27

ثُمَّ يَوْمَ ٱلْقِيَـٰمَةِ يُخْزِيهِمْ وَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَآءِىَ ٱلَّذِينَ كُنتُمْ تُشَـٰٓقُّونَ فِيهِمْ ۚ قَالَ ٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْعِلْمَ إِنَّ ٱلْخِزْىَ ٱلْيَوْمَ وَٱلسُّوٓءَ عَلَى ٱلْكَـٰفِرِينَ

Sümme yevmel-kıyâmeti yuhzîhim ve yekûlü eyne şürakâiyellezîne küntüm tüşâkkûne fîhim, kâlellezîne ûtül-'ilme innel-hizyel-yevme ves-sûe 'alel-kâfirîn.

Sonra kıyamet günü Allah onları rezil eder ve şöyle buyurur: "Hani uğruna müminlerle çekiştiğiniz ortaklarım nerede?" İlim sahipleri ise: "Bugün rezillik ve azap inkarcıların üzerinedir" derler.

Dünyada hakka karşı inatla savunulan sahte sığınaklar, mahşer meydanında büyük bir utanç ve hüsrana dönüşür.

Allah'a şirk koşanlara, uğruna canla başla tartıştıkları putların nerede olduğu sorularak acziyetleri yüzlerine vurulur. Gerçek ilim sahipleri ise ilahi adaletin tam olarak gerçekleşmesine şahitlik ederek hakikatin ve tevhidin zaferini ilan ederler.

16:28

ٱلَّذِينَ تَتَوَفَّىٰهُمُ ٱلْمَلَـٰٓئِكَةُ ظَالِمِىٓ أَنفُسِهِمْ ۖ فَأَلْقَوُا۟ ٱلسَّلَمَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِن سُوٓءٍۭ ۚ بَلَىٰٓ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمٌۢ بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ

Ellezîne teteveffâhümül-melâiketü zâlimî enfüsihim fe-elkavüs-seleme mâ künnâ na'melü min sû', belâ innallâhe 'alîmün bimâ küntüm ta'melûn.

Kendilerine zulmederken meleklerin canlarını aldığı kimseler: "Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk" diyerek hemen teslim olurlar. Hayır! Şüphesiz Allah, sizin neler yaptığınızı çok iyi bilmektedir.

Ölüm gerçeğiyle yüzleşildiğinde sergilenen pişmanlık veya suçsuzluk iddiaları, hakikati asla değiştiremez.

Hayatını inkarda ve zulümde tüketenler, melekleri görünce çaresizce teslim olup günahlarını inkar etmeye kalkışırlar. Ancak ilahi ilim her eylemi apaçık kaydetmiştir; can boğaza geldiğinde yapılan sahte savunmaların hiçbir geçerliliği yoktur.

16:29

فَٱدْخُلُوٓا۟ أَبْوَٰبَ جَهَنَّمَ خَـٰلِدِينَ فِيهَا ۖ فَلَبِئْسَ مَثْوَى ٱلْمُتَكَبِّرِينَ

Fedhulû ebvâbe cehenneme hâlidîne fîhâ, fe-lebi'se mesvel-mütekebbirîn.

"Öyleyse içinde ebedi kalmak üzere cehennemin kapılarından girin! Büyüklük taslayanların barınağı ne kötüdür!"

Hakka karşı direnen ve kullara tepeden bakan kibrin son durağı, onur kırıcı bir mahrumiyet ve azaptır.

Dünyada kibirle dolaşanlar, ahirette zillete bürünerek cehennemin katlarına sürülürler. Ayet, kibrin insan ruhunu zehirleyen en tehlikeli hastalık olduğunu ve tevazu göstermeyen benliklerin hak ettikleri karşılığı ebedi azapla bulacağını bildirir.

16:30

۞ وَقِيلَ لِلَّذِينَ ٱتَّقَوْا۟ مَاذَآ أَنزَلَ رَبُّكُمْ ۚ قَالُوا۟ خَيْرًا ۗ لِّلَّذِينَ أَحْسَنُوا۟ فِى هَـٰذِهِ ٱلدُّنْيَا حَسَنَةٌ ۚ وَلَدَارُ ٱلْـَٔاخِرَةِ خَيْرٌ ۚ وَلَنِعْمَ دَارُ ٱلْمُتَّقِينَ

Ve kîle lillezînettekav mâzâ enzele rabbüküm, kâlû hayrâ, lillezîne ahsenû fî hâzihid-dünyâ haseneh, ve ledârul-âhirati hayr, ve le-ni'me dârul-müttekîn.

Kötülükten sakınanlara: "Rabbiniz ne indirdi?" denildiğinde ise: "Hayır ve iyilik indirdi" derler. Bu dünyada güzel davrananlara güzel bir mükafat vardır; ahiret yurdu ise elbette daha hayırlıdır. Sakınanların yurdu ne güzeldir!

Vahyi gönülden benimseyen takva sahipleri, dünyada huzura ahirette ise ebedi saadete ulaşırlar.

İnkarcıların 'masal' dediği ilahi mesaja müminler 'hayır ve bereket' olarak bakar. İyilikte ve ihsanda yarışan kullar, hem dünya hayatında bereketli ve onurlu bir ömür sürer hem de sakınanlar için hazırlanan o muazzam ahiret yurdunun ebedi saadetine kavuşurlar.

16:31

جَنَّـٰتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا تَجْرِى مِن تَحْتِهَا ٱلْأَنْهَـٰرُ ۖ لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَآءُونَ ۚ كَذَٰلِكَ يَجْزِى ٱللَّهُ ٱلْمُتَّقِينَ

Cennâtü 'adnin yedhulûnehâ tecrî min tahtihel-enhâru lehüm fîhâ mâ yeşâûn, kezâlike yeczillâhul-müttekîn.

Onlar, altlarından ırmaklar akan Adn cennetlerine girerler. Orada diledikleri her şey onlarındır. İşte Allah, kötülükten sakınanları böyle mükafatlandırır.

Ebedi cennet, dünyadayken nefsin bencil arzularına sınır koyup erdemle yaşayanların nihai mükafatıdır.

'Adn' cennetleri, ayrılığın ve hüznün olmadığı kalıcı ikamet yurdudur. Orada inananların bütün gönül dilekleri anında karşılanır. Allah Teâlâ, dünyada kötülüklerden titizlikle sakınan ve takvayı rehber edinen kullarını bu benzersiz cömertlikle ağırlar.

16:32

ٱلَّذِينَ تَتَوَفَّىٰهُمُ ٱلْمَلَـٰٓئِكَةُ طَيِّبِينَ ۙ يَقُولُونَ سَلَـٰمٌ عَلَيْكُمُ ٱدْخُلُوا۟ ٱلْجَنَّةَ بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ

Ellezîne teteveffâhümül-melâiketü tayyibîne yekûlûne selâmün 'aleykümüdhulül-cennete bimâ küntüm ta'melûn.

Melekler onların canlarını tertemiz kimseler olarak alırken şöyle derler: "Selam olsun size! Yapıp ettiğiniz güzel amellerin karşılığı olarak haydi girin cennete!"

İman ve güzel ahlakla arınmış bir ömür, ölüm anında meleklerin esenlik ve cennet müjdesiyle taçlanır.

'Tayyibîn' ifadesi; şirkin kirinden, haksızlıktan ve günahtan uzak durarak ruhunu saf tutanları belirtir. Meleklerin tatlı bir dille selam verip cenneti müjdelemesi, inanan insan için ölümün bir yok oluş değil, ebedi huzura açılan aydınlık bir kapı olduğunu gösterir.

16:33

هَلْ يَنظُرُونَ إِلَّآ أَن تَأْتِيَهُمُ ٱلْمَلَـٰٓئِكَةُ أَوْ يَأْتِىَ أَمْرُ رَبِّكَ ۚ كَذَٰلِكَ فَعَلَ ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ ۚ وَمَا ظَلَمَهُمُ ٱللَّهُ وَلَـٰكِن كَانُوٓا۟ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

Hel yenzurûne illâ en te'tiyehümül-melâiketü ev ye'tiye emru rabbik, kezâlike fe'alellezîne min kablihim, ve mâ zalemehümüllâhu ve lâkin kânû enfüsehüm yazlimûn.

İnkarcılar kendilerine ancak can alıcı meleklerin gelmesini yahut Rabbinin azap emrinin inmesini mi bekliyorlar? Onlardan öncekiler de aynen böyle yapmıştı. Allah onlara asla zulmetmedi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı.

Hakikati erteleyip azap gelene kadar inat etmek, insanın kendi elleriyle kendi felaketini hazırlamasıdır.

Peygamberlerin açık uyarılarına kulak asmayan kavimler, ölüm veya helak emri kapılarına dayanana kadar uyanmamışlardır. Allah Teâlâ insanlara akıl, vicdan ve rehber göndererek yolu açmıştır; felakete uğrayanlar kendi saplantılarının kurbanı olurlar.

16:34

فَأَصَابَهُمْ سَيِّـَٔاتُ مَا عَمِلُوا۟ وَحَاقَ بِهِم مَّا كَانُوا۟ بِهِۦ يَسْتَهْزِءُونَ

Fe-esâbehüm seyyiâtü mâ 'amilû ve hâka bihim mâ kânû bihî yestehziûn.

Sonunda işledikleri kötülüklerin cezası kendilerine ulaştı ve alaya aldıkları hakikat onları çepeçevre kuşatıverdi.

Kötülük bumerang gibidir; hakikatle alay edenler gün gelir kendi ürettikleri günahların girdabında boğulurlar.

İnkarcıların küçümsedikleri ve hafife aldıkları ilahi tehditler ansızın karşılarına çıkmıştır. Ayet, insanın yaptığı hiçbir kötülüğün kaybolmadığını, dünyada pişmanlıkla temizlenmeyen cürümlerin ahirette sahibini saran bir azaba dönüşeceğini ifade eder.

16:35

وَقَالَ ٱلَّذِينَ أَشْرَكُوا۟ لَوْ شَآءَ ٱللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِن دُونِهِۦ مِن شَىْءٍ نَّحْنُ وَلَآ ءَابَآؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِن دُونِهِۦ مِن شَىْءٍ ۚ كَذَٰلِكَ فَعَلَ ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ ۚ فَهَلْ عَلَى ٱلرُّسُلِ إِلَّا ٱلْبَلَـٰغُ ٱلْمُبِينُ

Ve kâlellezîne eşrakû lev şâallâhu mâ 'abednâ min dûnihî min şey'in nahnü ve lâ âbâünâ ve lâ harremnâ min dûnihî min şey', kezâlike fe'alellezîne min kablihim, fe-hel 'aler-rusuli illel-belâgul-mübîn.

Allah'a ortak koşanlar dediler ki: "Eğer Allah dileseydi ne biz ne de atalarımız O'ndan başka hiçbir şeye kulluk etmezdik ve O'nun buyruğu olmadan hiçbir şeyi haram kılmazdık." Kendilerinden öncekiler de böyle yapmıştı. Elçilerin görevi apaçık bir tebliğden başka bir şey midir?

Günahları ve sapkınlığı kadere yükleyip sorumluluktan kaçmak, batıl felsefelerin en ilkel kalkanıdır.

Müşrikler kendi iradeleriyle seçtikleri putperestliği ve keyfi yasakları 'Allah böyle diledi' diyerek meşrulaştırmaya çalışmışlardır. Oysa ilahi rıza ile yaratma iradesi farklıdır; Yüce Allah kötülüğe razı olmaz, elçileri vasıtasıyla doğru yolu açıkça tebliğ eder.

16:36

وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِى كُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولًا أَنِ ٱعْبُدُوا۟ ٱللَّهَ وَٱجْتَنِبُوا۟ ٱلطَّـٰغُوتَ ۖ فَمِنْهُم مَّنْ هَدَى ٱللَّهُ وَمِنْهُم مَّنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ ٱلضَّلَـٰلَةُ ۚ فَسِيرُوا۟ فِى ٱلْأَرْضِ فَٱنظُرُوا۟ كَيْفَ كَانَ عَـٰقِبَةُ ٱلْمُكَذِّبِينَ

Ve lekad be'asnâ fî külli ümmetin rasûlen eni'büdullâhe vectenibüt-tâgût, fe-minhüm men hedallâhu ve minhüm men hakkat 'aleyhid-dalâleh, fe-sîrû fîl-ardı fenzurû keyfe kâne 'âkıbetül-mükezzibîn.

Andolsun ki biz her ümmete: "Yalnızca Allah'a kulluk edin ve tağuttan (azgın sahte güçlerden) kaçının" diyen bir peygamber gönderdik. Onlardan kimine Allah hidayet nasip etti, kiminin üzerine de sapkınlık hak oldu. Artık yeryüzünde gezip dolaşın da yalanlayanların sonunun nasıl olduğunu görün!

Bütün ilahi mesajların ortak temeli; yalnızca tek Allah'a boyun eğmek ve haddini aşan her türlü tağuti gücü reddetmektir.

'Tağut', Allah'ın koyduğu sınırları çiğneyip kulları tahakküm altına alan her türlü batıl otoritedir. Peygamberler tevhid ile hürriyeti getirmiştir. Tarih boyunca hakka kulak verenler kurtulmuş, kibre kapılanlar ise yeryüzünde ibretlik sonlara uğramıştır.

16:37

إِن تَحْرِصْ عَلَىٰ هُدَىٰهُمْ فَإِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهْدِى مَن يُضِلُّ ۖ وَمَا لَهُم مِّن نَّـٰصِرِينَ

İn tahris 'alâ hüdâhüm fe-innallâhe lâ yehdî men yudıllu ve mâ lehüm min nâsırîn.

Sen onların hidayete ermelerini ne kadar tutkuyla istesen de şüphesiz Allah, hakka karşı direndiği için saptırdığı kimseyi doğru yola iletmez; onların hiçbir yardımcısı da yoktur.

Samimi bir tebliğcinin görevi gayret göstermektir; kalpleri hidayete ulaştırmak ise kulun niyetine ve ilahi takdire bağlıdır.

Peygamberimiz insanların kurtuluşu için derin bir ızdırap çekmekteydi. Ancak bile bile küfrü ve inadı tercih edip fıtratını bozan birine hidayet zorla verilmez. İlahi kanun gereği kalbini kasten mühürleyen kişiyi kurtaracak hiçbir yardımcı bulunamaz.

16:38

وَأَقْسَمُوا۟ بِٱللَّهِ جَهْدَ أَيْمَـٰنِهِمْ ۙ لَا يَبْعَثُ ٱللَّهُ مَن يَمُوتُ ۚ بَلَىٰ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا وَلَـٰكِنَّ أَكْثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

Ve aksemû billâhi cehde eymânihim lâ yeb'asullâhu men yemût, belâ va'den 'aleyhi hakkan ve lâkinne ekseran-nâsi lâ ya'lemûn.

Onlar: "Allah ölen bir kimseyi asla diriltmez!" diye var güçleriyle Allah adına yemin ettiler. Hayır! Bu, O'nun üzerine aldığı kesin bir vaaddir; fakat insanların çoğu bunu bilmezler.

Yeniden diriliş, ilahi kudretin ve mutlak adaletin kaçınılmaz bir gereği olarak mutlaka gerçekleşecektir.

İnkarcılar sınırlı akıllarıyla ölümden sonra hayatı imkansız görerek kesin yeminler ederler. Oysa insanı yoktan var eden Yüce Kudret için onu tekrar diriltmek çok daha kolaydır. İlahi vaat kesindir; dünya imtihanının hakiki bilançosu ahirette tastamam ortaya çıkacaktır.

16:39

لِيُبَيِّنَ لَهُمُ ٱلَّذِى يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعْلَمَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓا۟ أَنَّهُمْ كَانُوا۟ كَـٰذِبِينَ

Li-yübeyyine lehümüllezî yahtelifûne fîhi ve li-ya'lemellezîne keferû ennehüm kânû kâzibîn.

Allah onları diriltecektir ki, hakkında anlaşmazlığa düştükleri gerçeği onlara açıkça göstersin ve inkarcılar da kendilerinin ne kadar yalancı olduklarını anlasınlar.

Ahiret günü, hak ile batıl arasındaki bütün perdelerin yırtıldığı ve yalancıların maskelerinin düştüğü gündür.

Dünyada hakkı inkar eden, dirilişi yok sayan ve inananlarla alay eden kimseler, hesap sabahında gerçeği apaçık göreceklerdir. Bu ilahi yüzleşme, dünyada adalete susayan masumların yüreğine su serperken inatçı inkarcıların yalancılığını tescilleyecektir.

16:40

إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَىْءٍ إِذَآ أَرَدْنَـٰهُ أَن نَّقُولَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ

İnnemâ kavlünâ li-şey'in izâ eradnâhü en nekûle lehû kün fe-yekûn.

Biz bir şeyin olmasını dilediğimiz zaman, ona söyleyeceğimiz söz sadece "Ol!" demektir; o da hemen oluverir.

İlahi iradenin tasarrufunda hiçbir zorluk ve gecikme yoktur; bütün varlık O'nun tek bir emriyle anında vuku bulur.

'Kün fe-yekûn' (Ol ve olur) kanunu, Yüce Yaratıcı'nın sınırsız kudretini temsil eden veciz bir ilkedir. İster kainatın sıfırdan yaratılışı olsun ister çürümüş bedenlerin mahşerde dirilişi, Allah'ın dilemesi karşısında hiçbir engel ve zaman aşımı söz konusu olamaz.

16:41

وَٱلَّذِينَ هَاجَرُوا۟ فِى ٱللَّهِ مِنۢ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا۟ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِى ٱلدُّنْيَا حَسَنَةً ۖ وَلَأَجْرُ ٱلْـَٔاخِرَةِ أَكْبَرُ ۚ لَوْ كَانُوا۟ يَعْلَمُونَ

Vellezîne hâcerû fillâhi min ba'di mâ zulimû le-nübevviennehüm fîd-dünyâ haseneh, ve le-ecrul-âhirati ekber, lev kânû ya'lemûn.

Zulme uğradıktan sonra Allah yolunda hicret edenleri, elbette dünyada güzel bir yurda yerleştiririz; ahiretin mükafatı ise çok daha büyüktür. Keşke bunu bilselerdi!

İnancı ve onuru uğruna fedakarlık yapıp kötülükten uzaklaşanlar, dünyada da ahirette de büyük bir izzete kavuşurlar.

Baskı ve zulüm karşısında dinini korumak için yurdunu terk eden müminler, Allah'ın vaadi gereği dünyada şerefli bir hayata kavuşturulurlar. Ancak asıl ve kalıcı kazanç, dünyevi başarıların fersah fersah ötesinde olan ebedi ahiret nimetleridir.

16:42

ٱلَّذِينَ صَبَرُوا۟ وَعَلَىٰ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ

Ellezîne saberû ve 'alâ rabbihim yetevekkelûn.

Onlar, zorluklara göğüs gerip sabreden ve yalnızca Rablerine güvenip dayanan kimselerdir.

Sabır ve tevekkül, en çetin fırtınalarda dahi müminin dik durmasını sağlayan sarsılmaz iki dayanaktır.

Sabır; pasif bir bekleyiş değil, zulme boyun eğmeyip meşru mücadeleye sebatla devam etmektir. Tevekkül ise bütün sebepleri tükettikten sonra neticeyi sadece Allah'a havale etme güvenidir. Bu iki erdemi birleştirenler hiçbir koşulda ümitsizliğe ve yeise düşmezler.

16:43

وَمَآ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُّوحِىٓ إِلَيْهِمْ ۚ فَسْـَٔلُوٓا۟ أَهْلَ ٱلذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ

Ve mâ erselnâ min kablike illâ ricâlen nûhî ileyhim, fes'elû ehlez-zikri in küntüm lâ ta'lemûn.

Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz erkeklerden başkasını elçi olarak göndermedik. Eğer bilmiyorsanız ilim ve zikir ehline sorun!

Bilgiye hürmet etmek ve bilmediğini ehline sormak, hem aklın hem de ilahi terbiyenin temel metodolojisidir.

Peygamberlerin insan oluşunu yadırgayanlara, önceki vahiy tarihini bilen ehl-i kitaba ve ilim sahiplerine başvurmaları emredilmiştir. Bu ayet, her alanda uzmanlığa başvurmayı, cehaletle hüküm vermekten kaçınmayı ve liyakatli kaynaklardan öğrenmeyi genel bir kural kılar.

16:44

بِٱلْبَيِّنَـٰتِ وَٱلزُّبُرِ ۗ وَأَنزَلْنَآ إِلَيْكَ ٱلذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ

Bil-beyyinâti vez-zübür, ve enzelnâ ileykez-zikra li-tübeyyine lin-nâsi mâ nüzzile ileyhim ve le'allehüm yetefekkerûn.

Biz o elçileri apaçık delillerle ve kutsal kitaplarla gönderdik. Sana da bu Zikr'i (Kur'an'ı) indirdik ki, insanlara kendileri için indirileni açıklayasın ve onlar da derinlemesine düşünsünler.

Sünnet, Kur'an'ın hayata taşınmasını ve doğru anlaşılmasını sağlayan vazgeçilmez ilahi beyan ve rehberliktir.

Hz. Peygamber sadece bir tebliğci değil, vahyi açıklayan ('li-tübeyyine') ve bizzat yaşayarak model olan rehberdir. Kur'an'ın indiriliş gayesi, insanın aklını ve düşünme gücünü harekete geçirerek ayetler üzerinde derinleşmesini ve hidayete ermesini sağlamaktır.

16:45

أَفَأَمِنَ ٱلَّذِينَ مَكَرُوا۟ ٱلسَّيِّـَٔاتِ أَن يَخْسِفَ ٱللَّهُ بِهِمُ ٱلْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ ٱلْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ

Efe-eminellezîne mekerus-seyyi'âti ey yahsifallâhu bihimül-arda ev ye'tiyehümül-azâbü min haysü lâ yeş'urûn.

Kötülük tuzakları kuranlar, Allah'ın kendilerini yerin dibine geçirmeyeceğinden veya hiç farkında olmadıkları bir yerden azabın kendilerine gelmeyeceğinden emin mi oldular?

Haksız planlar ve sinsi tuzaklar kuran hiçbir güç, ilahi adaletin ansızın gelebilecek kuşatmasından asla güvende değildir.

Ayet, hakka karşı gizli komplolar kuranların dokunulmazlık yanılgısını sarsar. Yerin yarılması veya beklenmedik bir felaketle helak edilme ihtimali, zulmün ve kibrin mutlak bir emniyet sunamayacağını; ilahi takdirin zamanı geldiğinde tüm hileleri yerle bir edeceğini bildirir.

16:46

أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِى تَقَلُّبِهِمْ فَمَا هُم بِمُعْجِزِينَ

Ev ye'huzehüm fî tegallubihim femâ hüm bi-mu'cizîn.

Yahut dönüp dolaşırlarken kendilerini yakalayıvermeyeceğinden emin mi oldular? Onlar Allah'ı aciz bırakacak değillerdir.

Dünyevi hareketlilik, ticari güç ve günlük meşguliyetler insanı ilahi hesaptan koruyamaz.

İnsanoğlu seyahatlerinde, işinde gücünde veya refah içinde koşuştururken ansızın gelen bir sonla yüzleşebilir. Hiçbir beşer, ne kadar kudretli görünürse görsün, ilahi yasayı atlatamaz veya Allah'ın iradesini engelleyemez; kaçış alanı yalnızca bir yanılsamadan ibarettir.

16:47

أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَىٰ تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَّحِيمٌ

Ev ye'huzehüm alâ tehavvuf, fe-inne rabbeküm le-raûfur-rahîm.

Veya onları korku ve endişe içinde yavaş yavaş eksilterek yakalamasından emin mi oldular? Şüphesiz Rabbiniz çok şefkatlidir, çok merhametlidir.

İlahi ikazlar ve adım adım gelen zorluklar, insanın kibrini kırıp tövbeye yönelmesi için açılmış birer rahmet kapısıdır.

'Tehavvuf' kavramı, toplumların ya korku psikolojisi içinde ya da mal, can ve nüfuz kaybıyla tedricen yıpratılmasını ifade eder. Cezanın hemen toptan kesilmeyip mühlet tanınması ise Allah'ın kullarına yönelik engin şefkat ve merhametinin açık bir göstergesidir.

16:48

أَوَلَمْ يَرَوْا۟ إِلَىٰ مَا خَلَقَ ٱللَّهُ مِن شَىْءٍ يَتَفَيَّؤُا۟ ظِلَـٰلُهُۥ عَنِ ٱلْيَمِينِ وَٱلشَّمَآئِلِ سُجَّدًا لِّلَّهِ وَهُمْ دَٰخِرُونَ

E-ve-lem yerav ilâ mâ halekallâhu min şey'iy yetefeyye'u zılâlühû anil-yemîni veş-şemâili süccedel lillâhi ve hüm dâhirûn.

Allah'ın yarattığı şeylerin gölgelerinin, boyun bükerek sağa ve sola eğilip Allah'a secde ettiğini görmezler mi?

Kozmik varoluştaki her bir nesne, gölgesinin yön değiştirişiyle bile Yaratıcısına boyun eğen fıtri bir secde halindedir.

Ayet, insanın kibirlendiği evrende en basit cisimlerin dahi fizik yasaları üzerinden ilahi iradeye ram oluşunu nazara verir. Gölgenin eğilişi, kainatın mutlak itaatini simgelerken; akıl ve irade sahibi insanın başkaldırısındaki acizliği ve çelişkiyi yüzüne çarpar.

16:49

وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِى ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَمَا فِى ٱلْأَرْضِ مِن دَآبَّةٍ وَٱلْمَلَـٰٓئِكَةُ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ

Ve lillâhi yescüdü mâ fis-semâvâti ve mâ fil-ardı min dâbbetiv vel-melâiketü ve hüm lâ yestekbirûn.

Göklerde ve yerde bulunan tüm canlılar ve melekler, asla büyüklük taslamadan Allah'a secde ederler.

Göklerdeki ve yerdeki bütün varlıklar ile kibre kapılmayan melekler, Allah'ın mutlak egemenliğine secde ile teslim olur.

Canlılar dünyasının fıtri teslimiyeti ve meleklerin tevazu dolu kulluğu, insanın yeryüzünde sergilediği kibir ve isyanın ne kadar yersiz olduğunu kanıtlar. Kainatın tamamı secde bilinciyle hareket ederken insanın itaatten kaçınması büyük bir nankörlüktür.

16:50

يَخَافُونَ رَبَّهُم مِّن فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ ۩

Yehâfûne rabbehüm min fevkıhim ve yef'alûne mâ yü'merûn.

Onlar, üstlerindeki Rablerinden korkarlar ve kendilerine emredilen ne ise onu yaparlar.

Gerçek kulluk ve manevi yücelik, ilahi heybeti derinden hissedip kayıtsız şartsız itaatle amel etmektir.

Meleklerin 'üstlerindeki Rablerinden korkmaları', mekânsal bir yükseklik değil; Allah'ın kahredici kudret ve yücelik mertebesini (fevkiyyet) ifade eder. Bu ayet, ibadet ve sorumluluk şuurunun temelinde ilahi makama duyulan derin saygı, haşyet ve emirleri eksiksiz ifa azminin bulunması gerektiğini öğretir.

16:51

۞ وَقَالَ ٱللَّهُ لَا تَتَّخِذُوٓا۟ إِلَـٰهَيْنِ ٱثْنَيْنِ ۖ إِنَّمَا هُوَ إِلَـٰهٌ وَٰحِدٌ ۖ فَإِيَّـٰىَ فَٱرْهَبُونِ

Ve kâlellâhu lâ tettehızû ilâheynisneyn, innemâ hüve ilâhüv-vâhid, fe-iyyâye ferhebûn.

Allah buyurdu ki: 'İki ilah edinmeyin! O, ancak tek bir ilahtır. Yalnızca benden korkun!'

Varlık aleminde ikiliğe yer yoktur; kainatın tek bir Sahibi vardır ve gerçek saygı yalnızca O'na duyulmalıdır.

Ayet, eski dinlerdeki düalizmi (iyilik-kötülük, nur-zulmet tanrıları) ve hayatı farklı güç odaklarına bölüştüren gizli şirk anlayışlarını kesin bir dille reddeder. Otoriteyi ve sığınılacak merciyi parçalamayan tevhîd akidesi, müminin kalbinde yalnızca tek olan Allah'a karşı derin bir haşyet inşa eder.

16:52

وَلَهُۥ مَا فِى ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ وَلَهُ ٱلدِّينُ وَاصِبًا ۚ أَفَغَيْرَ ٱللَّهِ تَتَّقُونَ

Ve lehû mâ fis-semâvâti vel-ardı ve lehüd-dînü vâsıbâ, e-fe-gayrallâhi tettekûn.

Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur. Din ve mutlak itaat de sürekli olarak yalnızca O'na aittir. Hal böyleyken Allah'tan başkasından mı sakınıyorsunuz?

Evrenin mülkiyeti O'na ait olduğu gibi, hayatı düzenleyen ilahi nizam ve kulluk borcu da kesintisiz biçimde yalnızca O'nadır.

'Vâsıb' kelimesi, itaatin sürekliliğini, lüzumunu ve kaçınılmazlığını belirtir. Bütün mülk ve nizam Allah'ın elindeyken fani varlıklardan veya sahte güçlerden korkup çekinmek, tevhid inancıyla bağdaşmayan derin bir akıl ve irade zaafıdır.

16:53

وَمَا بِكُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ ٱللَّهِ ۖ ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ ٱلضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْـَٔرُونَ

Ve mâ biküm min ni'metin fe-minallâh, sümme izâ messekümud-durru fe-ileyhi tec'erûn.

Sahip olduğunuz her nimet Allah'tandır. Sonra size bir darlık ve sıkıntı dokunduğu zaman da yalnızca O'na yalvarıp yakarırsınız.

Hayatınızdaki bütün nimetler ve güzellikler Allah'ın ikramıdır; çaresizlik anında feryat ederek sığınılan tek kapı da yine O'dur.

Ayet, insanın kriz anlarında sahte dayanakları unutup fıtraten tek Yaratıcı'ya yöneldiğini vurgular. İnsan darlık ve acı karşısında samimiyetle tevhide dönerken, refah zamanında bu hakikati unutup şükürden uzaklaşmak büyük bir vefasızlık ve nankörlüktür.

16:54

ثُمَّ إِذَا كَشَفَ ٱلضُّرَّ عَنكُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِّنكُم بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ

Sümme izâ keşefed-durra anküm izâ ferîkum minküm bi-rabbihim yüşrikûn.

Fakat O, sizden o darlığı gideriverdiği zaman, içinizden bir grup hemen Rablerine ortak koşmaya başlar.

Zorluk kalkıp rahata erince verilen sözleri unutmak ve sebebi putlaştırmak, nankör karakterin tipik özelliğidir.

İnsan, tehlike geçip selamete ulaştığında kurtuluşu kendi zekasına, şansına veya beşeri vesilelere bağlayarak şirke sapar. Bu tutum, yalnızca sıkışınca hatırlanan pragmatik bir inanç anlayışının sahteliğini ve samimiyetsizliğini gözler önüne serer.

16:55

لِيَكْفُرُوا۟ بِمَآ ءَاتَيْنَـٰهُمْ ۚ فَتَمَتَّعُوا۟ ۖ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

Li-yekfürû bimâ âteynâhüm, fe-temette'û, fe-sevfe ta'lemûn.

Kendilerine verdiğimiz nimetlere nankörlük etsinler bakalım! Biraz daha yararlanın, yakında gerçeği öğreneceksiniz!

Nankörlükle geçirilen bir hayatın geçici refahı, kaçınılmaz ilahi hesapla son bulacaktır.

Ayetteki 'yararlanın' emri bir ruhsat değil, şiddetli bir tehdit ve ilahi uyarıdır. Verilen nimetleri inkâr ve nankörlük yolunda tüketenler, dünya hayatının aldatıcı zevkleri bittiğinde ebedi hakikat ve yaptıklarının vebaliyle yüzleşmek zorunda kalacaklardır.

16:56

وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا مِّمَّا رَزَقْنَـٰهُمْ ۗ تَٱللَّهِ لَتُسْـَٔلُنَّ عَمَّا كُنتُمْ تَفْتَرُونَ

Ve yec'alûne limâ lâ ya'lemûne nasîbem mimmâ rezaknâhüm, tallâhi le-tüs'elünne ammâ küntüm tefterûn.

Kendilerine rızık olarak verdiklerimizden mahiyetini bilmedikleri şeylere pay ayırıyorlar. Allah'a andolsun ki, uydurduğunuz bu iftiralardan mutlaka hesaba çekileceksiniz!

Rızkı bahşeden Allah iken, sahte putlara ve batıl mercilere adaklar adamak apaçık bir iftira ve sapkınlıktır.

Müşrikler ürün ve hayvanlarından putlarına pay ayırarak hem nimete nankörlük eder hem de dini kendi hevalarına göre çarpıtırlar. Ayet, mülkün sahibini unutup batıl kurumlara veya batıl inançlara adanan her türlü payın ağır bir uhrevi sorgusu olacağını haber verir.

16:57

وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ ٱلْبَنَـٰتِ سُبْحَـٰنَهُۥ ۙ وَلَهُم مَّا يَشْتَهُونَ

Ve yec'alûne lillâhil-benâti sübhânehû ve lehüm mâ yeştehûn.

Kendileri hoşlandıkları erkek çocukları isterken, kız çocuklarını Allah'a yakıştırıyorlar. O, bundan münezzehtir!

Yaratıcı'ya eksiklik izafe edip kendilerine en iyiyi layık görmek, ahlaki çürümenin ve çifte standardın zirvesidir.

Cahiliye zihniyeti melekleri 'Allah'ın kızları' sayarak hem şirke düşüyor hem de kendilerinin hor gördüğü kız evlatları Yaratıcı'ya isnat ediyordu. Allah, bu tür antromorfik ve cinsiyetçi hezeyanlardan mutlak anlamda yüce ve münezzehtir.

16:58

وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُم بِٱلْأُنثَىٰ ظَلَّ وَجْهُهُۥ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ

Ve izâ büşşira ehadühüm bil-ünsâ zalle vechühû müsveddev ve hüve kezîm.

Onlardan birine bir kız çocuğu müjdelendiği zaman, öfkeden yutkunarak yüzü simsiyah kesilir.

Kız çocuğunun doğumundan rahatsızlık duymak, ilahi takdire isyan eden ilkel ve zalim bir zihniyetin ürünüdür.

Kur'an, kız evladını utanç vesilesi sayan cahiliye psikolojisini, yüzün kararması ve öfkenin boğucu kasvetiyle tasvir eder. Bu tasvir, hayat hakkına ve cinsiyet adaletine yönelen her türlü ayrımcı ve bağnaz önyargıyı en sarsıcı şekilde mahkûm eder.

16:59

يَتَوَٰرَىٰ مِنَ ٱلْقَوْمِ مِن سُوٓءِ مَا بُشِّرَ بِهِۦٓ ۚ أَيُمْسِكُهُۥ عَلَىٰ هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُۥ فِى ٱلتُّرَابِ ۗ أَلَا سَآءَ مَا يَحْكُمُونَ

Yetevârâ minel-kavmi min sûi mâ büşşira bih, e-yümsikühû alâ hûnin em yedüssühû fit-turâb, elâ sâe mâ yahkümûn.

Kendisine verilen kötü müjdenin utancıyla kavminden gizlenir. Onu aşağılanmaya katlanarak yanında mı tutsun, yoksa toprağa mı gömsün? Bakın, verdikleri hüküm ne kadar da kötüdür!

Masum bir canı aşağılama veya yok etme konusu yapmak, fıtrattan kopmuş vicdansız bir sapıklıktır.

Cahiliye insanının kız çocuğunu diri diri toprağa gömme vahşeti ile toplum baskısından kaçma kaygısı arasındaki alçakça tereddüdü ifşa edilir. Kur'an, insan hayatını ve bilhassa kadının onurunu hedef alan bu barbarca yargıyı kesin bir dille lanetler.

16:60

لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِٱلْـَٔاخِرَةِ مَثَلُ ٱلسَّوْءِ ۖ وَلِلَّهِ ٱلْمَثَلُ ٱلْأَعْلَىٰ ۚ وَهُوَ ٱلْعَزِيزُ ٱلْحَكِيمُ

Lillêzîne lâ yü'minûne bil-âhirati meselüs-sev', ve lillâhil-meselül-a'lâ, ve hüvel-azîzül-hakîm.

Ahirete inanmayanlar için en kötü sıfatlar vardır. En yüce sıfatlar ise Allah'a aittir. O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.

Ahiret bilincinden yoksunluk insanı ahlaki sefalete sürükler; mutlak kemal ve yücelik ise yalnızca Allah'a aittir.

Âhiret inancı zayıflayan toplumlar merhametsizlik, adaletsizlik ve aşağılık adetlere teslim olurlar. 'Meselü'l-a'lâ' sahibi olan Allah ise her türlü eksiklikten yücedir; O, izzet ve hikmetiyle koyduğu yasalarla insanlığı yüce erdemlere davet eder.

16:61

وَلَوْ يُؤَاخِذُ ٱللَّهُ ٱلنَّاسَ بِظُلْمِهِم مَّا تَرَكَ عَلَيْهَا مِن دَآبَّةٍ وَلَـٰكِن يُؤَخِّرُهُمْ إِلَىٰٓ أَجَلٍ مُّسَمًّى ۖ فَإِذَا جَآءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَـْٔخِرُونَ سَاعَةً ۖ وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ

Ve lev yüâhizullâhun-nâse bi-zulmihim mâ terake aleyhâ min dâbbeh, ve lâkiy yü'ahhıruhüm ilâ ecelim müsemmâ, fe-izâ câe ecelühüm lâ yeste'hırûne sâatev ve lâ yestakdimûn.

Eğer Allah insanları zulümleri yüzünden hemen cezalandırsaydı, yeryüzünde hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler. Ecelleri geldiğinde ise ne bir an geri bırakılabilirler ne de öne alınabilirler.

İlahi mühlet bir ihmal değil, merhamet ve imtihan gereği tanınmış hikmetli bir fırsattır.

İnsanların işlediği haksızlıklar derhal cezalandırılsaydı yeryüzünde canlı kalmazdı. Ancak Allah, her fert ve topluma tövbe edip kendini düzeltmesi için bir ecel belirlemiştir; bu ecel vakti dolduğunda ise hak edilen karşılık kaçınılmaz olarak gerçekleşir.

16:62

وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ ٱلْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ ٱلْحُسْنَىٰ ۖ لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ ٱلنَّارَ وَأَنَّهُم مُّفْرَطُونَ

Ve yec'alûne lillâhi mâ yekrahûn, ve tesıfü elsinetühümül-kezibe enne lehümül-hüsnâ, lâ cerame enne lehümün-nâra ve ennehüm müfratûn.

Kendilerinin hoşlanmadığı şeyleri Allah'a yakıştırırlar; dilleri de en güzel sonucun kendilerinin olacağı yalanını söyler. Hiç şüphe yok ki onlar için ateş vardır ve onlar oraya ilk itilecek olanlardır.

Hem haksızlığa batıp hem de ilahi mükâfatı kendi tekeline almak, dillerin ürettiği büyük bir avuntudur.

Müşriklerin kendilerinin istemediğini Allah'a mal ederken bir yandan da cennet veya üstünlük iddia etmeleri psikolojik bir çelişkidir. Kur'an, amelsiz ve samimiyetsiz kuruntuların kişiyi yalnızca ateşe sürükleyeceğini kesin bir dille ilan eder.

16:63

تَٱللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنَآ إِلَىٰٓ أُمَمٍ مِّن قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ ٱلشَّيْطَـٰنُ أَعْمَـٰلَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ ٱلْيَوْمَ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Tallâhi lekad erselnâ ilâ ümemim min kablike fe-zeyyene lehümüş-şeytânü a'mâlehüm fe-hüve veliyyühümül-yevme ve lehüm azâbün elîm.

Allah'a andolsun ki, senden önceki ümmetlere de elçiler gönderdik; fakat şeytan onlara yaptıklarını süslü gösterdi. O, bugün de onların dostudur ve onlar için acı veren bir azap vardır.

Batılı hak, çirkinliği erdem gibi gösteren yanılsama, insanlığı saptıran kadim şeytani tuzaktır.

Şeytanın 'amelleri süslemesi', kötülükleri meşrulaştıran ideolojiler ve nefsi kandıran bahaneler üretmesidir. Şeytanı rehber edinenler dünyada geçici bir avuntu bulsalar da ahirette yapayalnız kalacak ve ebedi bir hüsranla karşılaşacaklardır.

16:64

وَمَآ أَنزَلْنَا عَلَيْكَ ٱلْكِتَـٰبَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ ٱلَّذِى ٱخْتَلَفُوا۟ فِيهِ ۙ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

Ve mâ enzelnâ aleykel-kitâbe illâ li-tübeyyine lehümüllezıhtelefû fîhi ve hüdev ve rahmetel li-kavmiy yü'minûn.

Biz bu Kitab'ı sana ancak hakkında ayrılığa düştükleri şeyleri onlara açıklayasın ve inanan bir topluma hidayet ve rahmet olsun diye indirdik.

İlahi vahiy, insanlığın hakikat konusundaki ihtilaflarını çözen nihai hakem, hidayet ve rahmet kaynağıdır.

Felsefi ve itikadi kargaşalarda savrulan beşeriyet, vahyin rehberliği olmadan mutlak doğruya ulaşamaz. Kur'an, ihtilafları berraklaştıran açıklamalarıyla inananlara adalet, basiret ve içsel bir esenlik sunan tükenmez bir rehberdir.

16:65

وَٱللَّهُ أَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءً فَأَحْيَا بِهِ ٱلْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَآ ۚ إِنَّ فِى ذَٰلِكَ لَـَٔايَةً لِّقَوْمٍ يَسْمَعُونَ

Vallâhu enzele mines-semâi mâen fe-ahyâ bihil-arda ba'de mevtihâ, inne fî zâlike le-âyetel li-kavmiy yesme'ûn.

Allah gökten su indirip onunla ölümünün ardından yeryüzüne can verdi. Şüphesiz bunda can kulağıyla dinleyen bir topluluk için kesin bir delil vardır.

Kurumuş toprağın su ile yeniden dirilişi, kalplerin vahiy ile ve ölülerin ahirette yeniden dirilişinin apaçık kanıtıdır.

Tabiatın baharda hayat bulması gibi manevi ölümler de ilahi rahmetle aşılır. 'Yesme'ûn' (dinleyenler) ifadesi, bu diriliş kanununa sadece kulak vermekle yetinmeyip ibret nazarıyla kulak kesilen basiretli kalplere işaret eder.

16:66

وَإِنَّ لَكُمْ فِى ٱلْأَنْعَـٰمِ لَعِبْرَةً ۖ نُّسْقِيكُم مِّمَّا فِى بُطُونِهِۦ مِنۢ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَّبَنًا خَالِصًا سَآئِغًا لِّلشَّـٰرِبِينَ

Ve inne leküm fil-en'âmi le-ıbrah, nüskîküm mimmâ fî bütûnihî mim beyni fersiv ve demin lebenen hâlisan sâiğal liş-şâribîn.

Kuşkusuz sağmal hayvanlarda da sizin için büyük bir ibret vardır. Onların karınlarındaki fışkı ile kan arasından çıkan, içenlerin boğazından kolayca geçen tertemiz, halis bir süt içiriyoruz.

Kirli ve zıt unsurların ortasından tertemiz ve besleyici bir nimet var etmek, ilahi kudretin muhteşem sanatıdır.

Sindirim atıkları (fers) ile kan damarları arasında hiçbir koku ve leke bulaşmadan süzülen süt, biyokimyasal bir mucizedir. Bu arılık, Allah'ın en karmaşık ve kirli ortamlarda bile hakikati ve tertemiz rızıkları var etmeye muktedir olduğunu kanıtlar.

16:67

وَمِن ثَمَرَٰتِ ٱلنَّخِيلِ وَٱلْأَعْنَـٰبِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا ۗ إِنَّ فِى ذَٰلِكَ لَـَٔايَةً لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

Ve min semerâtin-nehîli vel-a'nâbi tettehızûne minhü sekerav ve rızkan hasenâ, inne fî zâlike le-âyetel li-kavmiy ya'kılûn.

Hurma ağaçlarının meyvelerinden ve üzümlerden de hem sarhoşluk veren bir içecek hem de güzel bir rızık elde edersiniz. Şüphesiz bunda aklını kullanan bir topluluk için bir delil vardır.

Nimetlerin nasıl kullanılacağı insanın akıl ve irade imtihanıdır; helal rızık ile zararlı sarhoşluk arasındaki fark tercihle belirlenir.

'Seker' ile 'rızk-ı hasen' arasındaki ayrım, içkinin haram kılınmasına yönelik ilk tenbih edici aşamadır. Ayet, aynı tabii meyveden bedene şifa da zehir de üretilebileceğini göstererek insanı aklını doğru kullanmaya çağırır.

16:68

وَأَوْحَىٰ رَبُّكَ إِلَى ٱلنَّحْلِ أَنِ ٱتَّخِذِى مِنَ ٱلْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ ٱلشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ

Ve evhâ rabbüke ilen-nahli enittehızî minel-cibâli büyûtev ve mineş-şeceri ve mimmâ ya'rişûn.

Rabbin bal arısına şöyle vahyetti: 'Dağlardan, ağaçlardan ve insanların kurdukları çardaklardan kendine evler edin!'

En küçük canlıların dahi mükemmel organizasyonu ve mühendisliği, fıtrata yerleştirilmiş ilahi ilhamın (vahiy) eseridir.

Arıya verilen 'vahiy', yaratılış programı ve sevk-i ilahidir. Geometrik kusursuzluktaki petekler, dağlarda ve ağaçlardaki yuvalar, şuursuz bir böceğin kendi aklıyla değil, Kainatın Sahibi'nin rehberliğiyle inşa edilmiş birer mucizedir.

16:69

ثُمَّ كُلِى مِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِ فَٱسْلُكِى سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا ۚ يَخْرُجُ مِنۢ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُّخْتَلِفٌ أَلْوَٰنُهُۥ فِيهِ شِفَآءٌ لِّلنَّاسِ ۗ إِنَّ فِى ذَٰلِكَ لَـَٔايَةً لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

Sümme külî min küllis-semerâti feslükî sübüle rabbiki zülülâ, yahrucü mim bütûnihâ şarâbüm muhtelifün elvânühû fîhi şifâül lin-nâs, inne fî zâlike le-âyetel li-kavmiy yetefekkerûn.

Sonra meyvelerin her birinden ye ve Rabbinin senin için kolaylaştırdığı yayılım yollarına gir! Onların karınlarından renkleri çeşit çeşit bir şerbet çıkar ki onda insanlar için şifa vardır. Şüphesiz bunda derinlemesine düşünen bir topluluk için büyük bir delil vardır.

Tabiatın sunduğu şifa kaynakları, ibret dolu bir bakışla tevhide ve ilahi merhamete ulaştıran açık delillerdir.

Arının binlerce çiçekten nektar toplayıp şifa kaynağı bala dönüştürmesi, ekolojik dengenin ardındaki Yüce Kudret'i gösterir. 'Zülülâ' ifadesi arının uçuş yollarının boyun eğdirilip kolaylaştırılmasını; balın çeşitliliği ise ilahi zenginliği simgeler.

16:70

وَٱللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّىٰكُمْ ۚ وَمِنكُم مَّن يُرَدُّ إِلَىٰٓ أَرْذَلِ ٱلْعُمُرِ لِكَىْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْـًٔا ۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ

Vallâhu halekaküm sümme yeteveffâküm, ve minküm mey yüraddü ilâ erzelil-umuri li-key lâ ya'leme ba'de ilmin şey'â, innallâhe alîmün kadîr.

Sizi Allah yarattı, sonra da vefat ettirecektir. İçinizden bazıları da ömrün en düşkün çağına ulaştırılır ki, bildikten sonra hiçbir şey bilmez olsun. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir.

İnsanın fiziksel ve zihinsel gücü geçicidir; ömrün en düşkün çağı kibirlenen beşere aczini hatırlatır.

'Erzele'l-ömür', yaşlılıkla birlikte hafızanın ve kuvvetin yitirildiği çocuksu acziyet evresidir. Bir zamanlar her şeyi bildiğini sanan insanın bildiklerini unutması, ilim ve kudretin mutlak sahibinin yalnızca Allah olduğunu kanıtlayan sarsıcı bir ibrettir.

16:71

وَٱللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ فِى ٱلرِّزْقِ ۚ فَمَا ٱلَّذِينَ فُضِّلُوا۟ بِرَآدِّى رِزْقِهِمْ عَلَىٰ مَا مَلَكَتْ أَيْمَـٰنُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَوَآءٌ ۚ أَفَبِنِعْمَةِ ٱللَّهِ يَجْحَدُونَ

Vallâhu faddale ba'daküm alâ ba'dın fir-rızk, femellezîne fuddılû bi-râddî rızkıhim alâ mâ meleket eymânühüm fe-hüm fîhi sevâ', e-fe-bi-ni'metillâhi yechadûn.

Allah rızıkta kiminizi kiminize üstün kıldı. Üstün kılınanlar, ellerinin altındakilere rızıklarını verip de onları kendileriyle eşit hale getirmezler. Hal böyleyken Allah'ın nimetini mi inkâr ediyorlar?

Kendi ellerinin altındakilerle mülklerini paylaşmaya yanaşmayanlar, Kainatın Rabbine ortak koşarak büyük bir çelişkiye düşerler.

Ayet, müşriklerin mantıksızlığını sarsıcı bir sosyo-ekonomik kıyasla çürütür: İnsan kendi kölesini kendisine denk tutmazken, Allah'ın yarattığı aciz kulları O'na ilahlıkta nasıl ortak koşabilir? Bu tutum apaçık bir nimet nankörlüğüdür.

16:72

وَٱللَّهُ جَعَلَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَٰجًا وَجَعَلَ لَكُم مِّنْ أَزْوَٰجِكُم بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُم مِّنَ ٱلطَّيِّبَـٰتِ ۚ أَفَبِٱلْبَـٰطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَتِ ٱللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ

Vallâhu ceale leküm min enfüsiküm ezvâcev ve ceale leküm min ezvâciküm benîne ve hafadatev ve rezakaküm minet-tayyibât, e-fe-bil-bâtıli yü'minûne ve bi-ni'metillâhi hüm yekfürûn.

Allah size kendi nefislerinizden eşler var etti; eşlerinizden de sizin için oğullar ve torunlar kıldı; sizi temiz ve güzel rızıklarla rızıklandırdı. Hal böyleyken batıla inanıp Allah'ın nimetine nankörlük mü ediyorlar?

Aile bağı, neslin devamı ve temiz rızıklar, kulun şükürle taçlandırması gereken en kıymetli ilahi armağanlardır.

İnsanın kendi türünden sükûnet bulacağı eşler yaratılması, evlat ve torunlarla yuvanın bereketlenmesi ilahi bir merhamettir. Bütün bu nimetleri veren Yaratıcı'yı bırakıp batıl inançlara ve putlara bel bağlamak akıl almaz bir nankörlüktür.

16:73

وَيَعْبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقًا مِّنَ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ شَيْـًٔا وَلَا يَسْتَطِيعُونَ

Ve ya'büdûne min dûnillâhi mâ lâ yemlikü lehüm rızkam mines-semâvâti vel-ardı şey'ev ve lâ yestetî'ûn.

Onlar, Allah'ı bırakıp kendileri için göklerden ve yerden hiçbir rızka sahip olmayan ve buna asla güç yetiremeyen şeylere kulluk ediyorlar.

Kendisine dahi fayda veremeyen ve tek damla rızık bahşedemeyen aciz varlıklara boyun eğmek, insan onurunu ayaklar altına almaktır.

Putlar ve sahte otoriteler ne yağmur yağdırabilir ne de topraktan bir bitki bitirebilir; ellerinde hiçbir güç yoktur. Hiçbir şeye muktedir olamayan varlıklardan medet ummak, cehaletin ve sahte kutsalların kölesi olmaktır.

16:74

فَلَا تَضْرِبُوا۟ لِلَّهِ ٱلْأَمْثَالَ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ

Fe-lâ tadribû lillâhil-emsâl, innallâhe ya'lemü ve entüm lâ ta'lemûn.

Artık Allah'a benzerler koşmaya kalkışmayın! Şüphesiz Allah bilir, siz ise bilmezsiniz.

Allah hiçbir şeye benzemez; O'nun zatı ve sıfatları fani varlıkların kıyaslarıyla kavranamaz.

İnsan aklı, hükümdarların vezirlere muhtaç olması gibi dünyevi benzetmelerle Allah ile kulu arasına aracılar koymaya kalkışmamalıdır. Müşriklerin çarpık kıyasları cehaletin ürünüdür; gaybı ve hakikati hakkıyla bilen yalnız ve ancak Yüce Allah'tır.

16:75

۞ ضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَّمْلُوكًا لَّا يَقْدِرُ عَلَىٰ شَىْءٍ وَمَن رَّزَقْنَـٰهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا فَهُوَ يُنفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْرًا ۖ هَلْ يَسْتَوُۥنَ ۚ ٱلْحَمْدُ لِلَّهِ ۚ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Daraballâhu meselen abdem memlûkel lâ yakdiru alâ şey'iv ve mer rezaknâhü minnâ rızkan hasenen fe-hüve yünfiku minhü sirrav ve cehrâ, hel yestevûn, elhamdü lillâh, bel ekseruhüm lâ ya'lemûn.

Allah bir temsil getirdi: Hiçbir şeye gücü yetmeyen, başkasının mülkü bir köle ile kendisine tarafımızdan güzel bir rızık verdiğimiz ve ondan gizli açık infak eden kimse bir olur mu? Hamd Allah'a aittir, fakat onların çoğu bilmezler.

Mülkü ve gücü olmayan bir köle ile cömertçe infak eden hür kimsenin eşit olamayışı gibi, aciz putlar da Mülkün Sahibi ile asla bir tutulamaz.

Bu temsilde hiçbir gücü olmayan köle sahte ilahları, sonsuz hazinelerinden ihsan eden hür ve zengin zat ise Allah Teâlâ'yı simgeler. Aklı olan hiç kimse bunları denk saymaz; şirk koşmak bu apaçık mantığı reddetmektir.

16:76

وَضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلًا رَّجُلَيْنِ أَحَدُهُمَآ أَبْكَمُ لَا يَقْدِرُ عَلَىٰ شَىْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلَىٰ مَوْلَىٰهُ أَيْنَمَا يُوَجِّههُّ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ ۖ هَلْ يَسْتَوِى هُوَ وَمَن يَأْمُرُ بِٱلْعَدْلِ ۙ وَهُوَ عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ

Ve daraballâhu meseler racüleyni ehadühümâ ebkemü lâ yakdiru alâ şey'iv ve hüve kellün alâ mevlâh, eynemâ yüveccihhü lâ ye'ti bi-hayr, hel yestevî hüve ve mey ye'müru bil-adli ve hüve alâ sırâtım müstakîm.

Allah şu iki adamı da temsil getirdi: Biri dilsizdir, hiçbir şeye gücü yetmez ve efendisine sadece bir yüktür; onu nereye gönderse hiçbir hayır getirmez. Bu adam ile adaleti emreden ve dosdoğru yol üzerinde bulunan kimse bir olur mu?

İletişimden ve hayır üretmekten aciz bir yük ile adaleti emredip dosdoğru yolda yürüyen bir önder asla bir olamaz.

Bu çarpıcı meselde dilsiz ve işe yaramaz adam ne duyabilen ne konuşabilen taşlaşmış putları; adaleti emreden ve sırât-ı müstakîmde olan ise hakikati tebliğ eden Allah'ı ve O'nun elçilerini temsil eder. Tevhid ile şirkin uçurumu bu kadar nettir.

16:77

وَلِلَّهِ غَيْبُ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ ۚ وَمَآ أَمْرُ ٱلسَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ ٱلْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ

Ve lillâhi gaybüs-semâvâti vel-ard, ve mâ emrus-sâati illâ kelemhıl-basari ev hüve akrab, innallâhe alâ külli şey'in kadîr.

Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir. Kıyametin kopuş emri ise ancak bir göz açıp kapama gibi, yahut ondan daha da yakındır. Şüphesiz Allah her şeye kadirdir.

Zaman ve mekanın bütün gizemleri Allah'ın ilmindedir; kainatın sonu ve diriliş bir göz kırpmasından bile daha hızlı gerçekleşecektir.

'Kelemhı'l-basar', kıyametin kopuşundaki ve dirilişteki akıl almaz sürati ve ilahi emrin tereddütsüz tahakkukunu anlatır. İnsana uzak veya imkânsız gibi gelen bu son, mutlak kudret sahibi Allah için anlık bir iradeden ibarettir.

16:78

وَٱللَّهُ أَخْرَجَكُم مِّنۢ بُطُونِ أُمَّهَـٰتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْـًٔا وَجَعَلَ لَكُمُ ٱلسَّمْعَ وَٱلْأَبْصَـٰرَ وَٱلْأَفْـِٔدَةَ ۙ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Vallâhu ahraceküm mim bütûni ümmehâtiküm lâ ta'lemûne şey'ev ve ceale lekümüs-sem'a vel-ebsâra vel-ef'idete lealleküm teşkürûn.

Allah sizi annelerinizin karnından hiçbir şey bilmez halde çıkardı; şükredesiniz diye size işitme duyusu, gözler ve gönüller verdi.

İnsan dünyaya mutlak bir acziyet ve cehaletle gelir; algı ve idrak yetenekleri şükretmesi için verilmiş ilahi emanetlerdir.

Kulak, göz ve kalp; vahyi dinlemek, kainattaki delilleri görmek ve hakikati kavramak için lütfedilmiş bilgi araçlarıdır. Bu duyuları hakka kapatmak emanete hıyanet; onları tevhid ve adalet yolunda işletmek ise asıl şükrün gereğidir.

16:79

أَلَمْ يَرَوْا۟ إِلَى ٱلطَّيْرِ مُسَخَّرَٰتٍ فِى جَوِّ ٱلسَّمَآءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا ٱللَّهُ ۗ إِنَّ فِى ذَٰلِكَ لَـَٔايَـٰتٍ لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

E-lem yerav ilet-tayri müsehharâtin fî cevvis-semâ', mâ yümsikühünne illallâh, inne fî zâlike le-âyâtil li-kavmiy yü'minûn.

Gökyüzünün boşluğunda ilahi bir düzene boyun eğmiş kuşları görmüyorlar mı? Onları havada Allah'tan başkası tutmuyor. Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için nice deliller vardır.

Kuşların gök boşluğunda yerçekimine meydan okurcasına süzülüşü, mükemmel fiziksel kanunları koyan İlahi Kudret'in tasarrufudur.

'Cevvi's-semâ'daki aerodinamik denge, tesadüflerin değil, her varlığa şekil ve nizam veren Yaratıcı'nın eseridir. Kanat çırpışlardaki bu fıtri intizam, aklını ve kalbini hakikate açan müminler için tevhidin gökyüzündeki şahididir.

16:80

وَٱللَّهُ جَعَلَ لَكُم مِّنۢ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا وَجَعَلَ لَكُم مِّن جُلُودِ ٱلْأَنْعَـٰمِ بُيُوتًا تَسْتَخِفُّونَهَا يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ ۙ وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَآ أَثَـٰثًا وَمَتَـٰعًا إِلَىٰ حِينٍ

Vallâhu ceale leküm mim büyûtiküm sekenev ve ceale leküm min cülûdil-en'âmi büyûten testehıffûnehâ yevme za'niküm ve yevme ikâmetiküm ve min esvâfihâ ve evbârihâ ve eş'ârihâ esâsev ve metâan ilâ hîn.

Allah evlerinizi sizin için bir huzur ve sükûn yeri kıldı. Hayvanların derilerinden de gerek göç gününüzde gerekse konaklama gününüzde kolayca taşıyacağınız çadırlar; yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından da belli bir süreye kadar kullanacağınız ev eşyası ve geçimlikler var etti.

Evlerin huzur yuvası oluşu ve doğanın sunduğu korunaklı malzemeler, beşeri hayatı kolaylaştıran ilahi birer şefkat armağanıdır.

Ayet, insanın yerleşik ve göçebe hayatındaki temel barınma ihtiyacına dikkat çeker. Hayvanların derisinden, yününden ve kılından faydalanarak konfor ve sığınak üretmek, insana bahşedilen nimetlerin çeşitliliğini ve şükür mükellefiyetini hatırlatır.

16:81

وَٱللَّهُ جَعَلَ لَكُم مِّمَّا خَلَقَ ظِلَـٰلًا وَجَعَلَ لَكُم مِّنَ ٱلْجِبَالِ أَكْنَـٰنًا وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَٰبِيلَ تَقِيكُمُ ٱلْحَرَّ وَسَرَٰبِيلَ تَقِيكُم بَأْسَكُمْ ۚ كَذَٰلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُۥ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ

Vallâhu ceale leküm mimmâ haleka zılâlev ve ceale leküm minel-cibâli eknânev ve ceale leküm serâbîle tekîkümül-harra ve serâbîle tekîküm be'seküm, kezâlike yütimmü ni'metehû aleyküm lealleküm tüslimûn.

Allah yarattığı şeylerden sizin için gölgeler var etti; dağlarda sizin için sığınaklar kıldı; sizi sıcaktan koruyan elbiseler ve savaşta koruyan zırhlar verdi. İşte O, boyun eğip teslim olasınız diye üzerinizdeki nimetini böylece tamamlar.

Tabiatın sunduğu gölgelerden savaş zırhlarına kadar her koruyucu vasıta, insanın teslimiyetle Allah'a sığınması içindir.

Güneşten koruyan ağaç gölgeleri, dağlardaki mağaralar, sıcağa ve savaşa karşı giyilen giysiler ilahi lütfun incelikleridir. Nimetin tamamlanmasındaki asıl gaye, insanın bu koruyucu düzen karşısında Yaratan'a minnetle boyun eğip teslim olmasıdır.

16:82

فَإِن تَوَلَّوْا۟ فَإِنَّمَا عَلَيْكَ ٱلْبَلَـٰغُ ٱلْمُبِينُ

Fe-in tevellev fe-innemâ aleykel-belâgul-mübîn.

Eğer yüz çevirirlerse, artık sana düşen yalnızca apaçık bir tebliğdir.

Hidayet zorla değil serbest iradeyledir; tebliğcinin vazifesi net bir davet sunmaktır, netice ise Allah'a aittir.

Ayet, peygamberin ve hakikat davetçilerinin sorumluluk sınırını belirler. İnsanların yüz çevirmesi davetçiyi ümitsizliğe sevk etmemelidir; çünkü vicdanlara baskı kurmak değil, hakkı berrak ve anlaşılır bir şekilde ulaştırmakla mükellef kılınmışlardır.

16:83

يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ ٱللَّهِ ثُمَّ يُنكِرُونَهَا وَأَكْثَرُهُمُ ٱلْكَـٰفِرُونَ

Ya'rifûne ni'metallâhi sümme yünkirûnehâ ve ekseruhümül-kâfirûn.

Onlar Allah'ın nimetini pek iyi bilirler, sonra da onu inkâr ederler. Onların çoğu nankör kimselerdir.

Hakikati bilip tanıdığı halde inatla sırt çevirmek, kalbi körelten ve insanı alçaltan bilinçli bir nankörlüktür.

Ayet, inkârcıların bu tavrının bilgi eksikliğinden değil, kibir, menfaat ve inattan kaynaklandığını ortaya koyar. Nimetin Sahibini içten içe bildikleri halde putlara ve sahte sebeplere yönelmeleri, ahlaki bir çöküşün ve nankörce bir reddedişin göstergesidir.

16:84

وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِن كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا۟ وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ

Ve yevme neb'asü min külli ümmetin şehîden sümme lâ yü'zenü lillezîne keferû ve lâ hüm yüsta'tebûn.

Her ümmetten bir şahit çıkaracağımız gün, artık inkâr edenlere ne konuşmaları için izin verilir ne de Allah'ı razı etmeleri istenir.

Mahşer günü her toplum kendi peygamberinin tanıklığıyla yüzleşecek; mazeret ve telafi kapıları tamamen kapanacaktır.

'Şahit', her ümmete hakkı tebliğ eden peygamberidir. O gün inkârcılara söz verilmemesi dilsizlikten değil, öne sürecekleri hiçbir geçerli mazeretin bulunmayışındandır. 'İsti'tâb' (özür dileme) imkânı artık bitmiş, mutlak adalet hükmü başlamıştır.

16:85

وَإِذَا رَءَا ٱلَّذِينَ ظَلَمُوا۟ ٱلْعَذَابَ فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلَا هُمْ يُنظَرُونَ

Ve izâ raellezîne zalemül-azâbe fe-lâ yühaffefü anhüm ve lâ hüm yünzarûn.

Zulmedenler azabı gördüklerinde, artık onlardan ne azap hafifletilir ne de kendilerine mühlet verilir.

Zulüm ve inkârda ısrar edenler için ceza vakti geldiğinde, ne bir nefeslik hafifletme ne de bir anlık erteleme vardır.

Dünyadaki imtihan sürecinde tanınan mühletler ve fırsatlar ahirette tamamen tükenir. Hakikati gözleriyle gördükleri andan itibaren azabın kesintisiz başlaması, ilahi adaletin ertelenemez ve tavizsiz kesinliğini ortaya koyar.

16:86

وَإِذَا رَءَا ٱلَّذِينَ أَشْرَكُوا۟ شُرَكَآءَهُمْ قَالُوا۟ رَبَّنَا هَـٰٓؤُلَآءِ شُرَكَآؤُنَا ٱلَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا۟ مِن دُونِكَ ۖ فَأَلْقَوْا۟ إِلَيْهِمُ ٱلْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكَـٰذِبُونَ

Ve izâ raellezîne eşrakû şürakâehüm kâlû rabbenâ hâülâi şürakâünellezîne künnâ ned'û min dûnik, fe-elkev ileyhimül-kavle inneküm le-kâzibûn.

Allah'a ortak koşanlar ortak koştukları putları gördüklerinde derler ki: 'Rabbimiz! İşte bunlar, seni bırakıp kendilerine yalvardığımız ortaklarımızdır.' Ortak koştukları varlıklar ise onlara şu sözü fırlatırlar: 'Şüphesiz siz yalancılarsınız!'

Dünyada tapınılan sahte otoriteler ve putlaştırılan güçler, ahirette kendilerine sığınanları anında satıp inkâr edeceklerdir.

Müşrikler suçlarını taptıkları putlara ve liderlere yüklemeye çalışırken, o varlıklar veya şeytani odaklar 'Siz yalancısınız, biz size zorla tapın demedik' diyerek sorumluluktan kaçacaktır. Sahte bağların mahşerdeki bu trajik kopuşu ibret vericidir.

16:87

وَأَلْقَوْا۟ إِلَى ٱللَّهِ يَوْمَئِذٍ ٱلسَّلَمَ ۖ وَضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُوا۟ يَفْتَرُونَ

Ve elkav ilallâhi yevme'izinis-seleme ve dalle anhüm mâ kânû yefterûn.

O gün Allah'a teslimiyetlerini sunarlar ve uydurageldikleri bütün yalanlar kendilerinden kaybolup gider.

Dünyada kibre kapılan nefisler, mahşerin heybeti karşısında zoraki ve çaresiz bir teslimiyetle boyun eğeceklerdir.

'Selem', hiçbir direnç göstermeden teslim olmak demektir; fakat bu zoraki teslimiyet kişiye hiçbir fayda sağlamaz. Dünyada bel bağlanan sahte şefaatçiler, putlar ve ideolojik yalanların hepsi buharlaşıp gitmiş, insan hakikatle baş başa kalmıştır.

16:88

ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ وَصَدُّوا۟ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ زِدْنَـٰهُمْ عَذَابًا فَوْقَ ٱلْعَذَابِ بِمَا كَانُوا۟ يُفْسِدُونَ

Ellezîne keferû ve saddû an sebîlillâhi zidnâhüm azâben fevkal-azâbi bimâ kânû yüfsidûn.

İnkâr eden ve insanları Allah'ın yolundan alıkoyanlara, bozgunculuk yapmalarına karşılık azap üstüne azap katlarız.

Sadece kendisi sapmakla kalmayıp başkalarının hidayetine de engel olanların cezası, fesatlarının büyüklüğünce katmerli olacaktır.

Kur'an, bireysel inkâr ile toplumsal bozgunculuk (ifsad) ve hakikatin önünü tıkama (sadd) eylemini birbirinden ayırır. Yolu kesen, insanları aldatıp adaletten uzaklaştıran odaklar, yol açtıkları tahribat nispetinde kat kat azapla cezalandırılır.

16:89

وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِى كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا عَلَيْهِم مِّنْ أَنفُسِهِمْ ۖ وَجِئْنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَىٰ هَـٰٓؤُلَآءِ ۚ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ ٱلْكِتَـٰبَ تِبْيَـٰنًا لِّكُلِّ شَىْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً وَبُشْرَىٰ لِلْمُسْلِمِينَ

Ve yevme neb'asü fî külli ümmetin şehîden aleyhim min enfüsihim ve ci'nâ bike şehîden alâ hâülâ', ve nezzelnâ aleykel-kitâbe tibyânel likülli şey'iv ve hüdev ve rahmetev ve büşrâ lil-müslimîn.

Her ümmetin içinden kendileri aleyhine bir şahit göndereceğimiz ve seni de bunların üzerine şahit getireceğimiz günü hatırla! Biz bu Kitab'ı sana her şeyi açıklayan bir rehber, bir hidayet, bir rahmet ve teslim olanlara bir müjde olarak indirdik.

Kur'an; varoluşun, ahlakın ve kurtuluşun tüm esaslarını apaçık bildiren evrensel bir hidayet, rahmet ve müjde kaynağıdır.

Hz. Peygamber'in evrensel şahitliği altında insanlığa sunulan bu Kitap ('tibyânen li-külli şey'), dinin muhtaç olduğu bütün temel ilkeleri vazeder. O'na teslim olan müminler için bu ilahi hitap, dünya hayatında rehber, ahirette ise ebedi kurtuluş müjdesidir.

16:90

۞ إِنَّ ٱللَّهَ يَأْمُرُ بِٱلْعَدْلِ وَٱلْإِحْسَـٰنِ وَإِيتَآئِ ذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَيَنْهَىٰ عَنِ ٱلْفَحْشَآءِ وَٱلْمُنكَرِ وَٱلْبَغْىِ ۚ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

İnnallâhe ye'muru bi'l-adli ve'l-ihsâni ve îtâi zi'l-kurbâ ve yenhâ ani'l-fahşâi ve'l-münkeri ve'l-bağy, yeızukum lealleküm tezekkerûn.

Şüphesiz Allah adaleti, iyilik ve ihsanda bulunmayı, akrabaya vermeyi emreder; hayasızlığı, fenalığı ve haddi aşmayı yasaklar. Düşünüp öğüt alasınız diye size böyle öğüt verir.

İslam toplumunun temeli; adalet, iyilik ve yardımlaşma üzerine kurulurken, ahlaksızlık ve zulümle kökten sarsılır.

Bu ayet, İslam ahlakının ve hukuk felsefesinin özüdür. Adalet dengedir; ihsan ise adaletin ötesine geçerek gönüllü fedakarlık yapmaktır. Bencillik ve haddi aşmak toplumsal dokuyu çürütürken, akrabayı gözetmek ve hakka riayet etmek dirliği temin eder.

16:91

وَأَوْفُوا۟ بِعَهْدِ ٱللَّهِ إِذَا عَـٰهَدتُّمْ وَلَا تَنقُضُوا۟ ٱلْأَيْمَـٰنَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا وَقَدْ جَعَلْتُمُ ٱللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا ۚ إِنَّ ٱللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ

Ve evfû bi-ahdillâhi izâ âhedtüm ve lâ tenkudû'l-eymâne ba'de tevkîdihâ ve kad cealtümullâhe aleyküm kefîlâ, innallâhe ya'lemu mâ tef'alûn.

Sözleştiğiniz zaman Allah'ın ahdine vefa gösterin. Allah'ı kendinize kefil kılarak pekiştirdiğiniz yeminleri bozmayın. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla bilir.

Verilen söze sadakat ve ahde vefa, müminin şahsiyet ve iman kalitesinin en somut göstergesidir.

Allah adına yapılan antlaşmaları ve verilen yeminleri çıkarlar değiştiğinde bozmak, ilahi huzurda mesuliyet doğurur. Ahitleri bozmamak, bireysel ahlakın olduğu kadar toplumsal güvenin, hukukun ve barışın da yegane teminatıdır.

16:92

وَلَا تَكُونُوا۟ كَٱلَّتِى نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنۢ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنكَـٰثًا تَتَّخِذُونَ أَيْمَـٰنَكُمْ دَخَلًۢا بَيْنَكُمْ أَن تَكُونَ أُمَّةٌ هِىَ أَرْبَىٰ مِنْ أُمَّةٍ ۚ إِنَّمَا يَبْلُوكُمُ ٱللَّهُ بِهِۦ ۚ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ ٱلْقِيَـٰمَةِ مَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ

Ve lâ tekûnû kelletî nekadat gazlehâ min ba'di kuvvetin enkâsâ, tettehizûne eymâneküm dehalen beyneküm en tekûne ümmetün hiye erbâ min ümmeh, innemâ yeblûkümullâhu bih, ve leyubeyyinenne leküm yevme'l-kıyâmeti mâ küntüm fîhi tahtelifûn.

İpliğini iyice eğirip katladıktan sonra söküp bozan kadın gibi olmayın. Bir topluluğun diğerinden daha kalabalık ve güçlü olmasından ötürü yeminlerinizi aranızda bir aldatma aracı yapıyorsunuz. Oysa Allah sizi bununla sınamaktadır. Hakkında ayrılığa düştüğünüz şeyleri kıyamet günü size elbette açıklayacaktır.

Güç ve çıkar dengeleri değişti diye verilen sözden dönmek, inşa edilen güven abidesini kendi eliyle yıkmaktır.

Ayetteki iplik eğiren kadın temsili, büyük emekle kurulan ahlaki ve hukuki dengeleri basit menfaatler uğruna bozanların acınası halini resmeder. Mümin, menfaat azlığı veya çokluğuna göre değil, ahde vefaya göre hareket eder.

16:93

وَلَوْ شَآءَ ٱللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَٰحِدَةً وَلَـٰكِن يُضِلُّ مَن يَشَآءُ وَيَهْدِى مَن يَشَآءُ ۚ وَلَتُسْـَٔلُنَّ عَمَّا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ

Ve lev şâallâhu lecealeküm ümmeten vâhideten ve lâkin yudillu men yeşâu ve yehdî men yeşâ', ve letüs'elünne ammâ küntüm ta'melûn.

Eğer Allah dileseydi sizi elbette tek bir ümmet yapardı. Fakat O, dileyeni ve layık olanı saptırır, dileyeni ve layık olanı da doğru yola iletir. Yaptıklarınızdan mutlaka sorguya çekileceksiniz.

İlahi irade insanı hür bırakmış, hak ile batıl arasında seçim yapma sorumluluğunu kendi iradesine yüklemiştir.

Allah insanları tek tip yaratmamış, onlara akıl ve irade vererek imtihan sahasına göndermiştir. Hidayet hak edene ilahi bir ikram, sapıklık ise kulun tercihinin sonucudur. Herkes iradesiyle yaptıklarının hesabını verecektir.

16:94

وَلَا تَتَّخِذُوٓا۟ أَيْمَـٰنَكُمْ دَخَلًۢا بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌۢ بَعْدَ ثُبُوتِهَا وَتَذُوقُوا۟ ٱلسُّوٓءَ بِمَا صَدَدتُّمْ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ ۖ وَلَكُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Ve lâ tettehizû eymâneküm dehalen beyneküm fe-tezille kademün ba'de sübûtihâ ve tezûku's-sûe bimâ sadadtüm an sebîlillâh, ve leküm azâbun azîm.

Yeminlerinizi aranızda bir aldatma ve hile aracı edinmeyin; aksi takdirde sağlamca basan bir ayak kayar ve insanları Allah yolundan alıkoymanız sebebiyle kötülüğü tadarsınız. Sizin için büyük bir azap da vardır.

Güveni kötüye kullanmak ve sözünden dönmek, hem kişinin manevi ayaklarını kaydırır hem de başkalarını dinden soğutur.

Yeminini bozan ve hileye başvuran kişi sadece kendi ahlakını zedelemekle kalmaz; İslam'ın güvenilir temsiline darbe vurarak insanları haktan uzaklaştırır. Bu ise vebali son derece ağır bir günahtır.

16:95

وَلَا تَشْتَرُوا۟ بِعَهْدِ ٱللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا ۚ إِنَّمَا عِندَ ٱللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ

Ve lâ teşterû bi-ahdillâhi semenen kalîlâ, innemâ indallâhi hüve hayrun leküm in küntüm ta'lemûn.

Allah'ın ahdini az bir karşılığa satmayın. Eğer bilirseniz, şüphesiz Allah katında olan sizin için çok daha hayırlıdır.

Geçici dünya menfaatleri uğruna hak ve hakikatten taviz vermek, ebedi saadeti ucuza feda etmektir.

Dünyanın en büyük kazancı dahi ilahi rızanın ve ahiretin yanında değersizdir. Ahdi bozarak elde edilen kazanç bereketsiz ve fanidir; Allah'a sadık kalarak elde edilen ise kalıcı ve bereketlidir.

16:96

مَا عِندَكُمْ يَنفَدُ ۖ وَمَا عِندَ ٱللَّهِ بَاقٍ ۗ وَلَنَجْزِيَنَّ ٱلَّذِينَ صَبَرُوٓا۟ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ

Mâ indeküm yenfedü ve mâ indallâhi bâk, ve leneccziyennellezîne saberû ecrehüm bi-ahsani mâ kânû ya'melûn.

Sizin yanınızdaki şeyler tükenir; Allah'ın katında olan ise kalıcıdır. Sabredenlerin mükâfatını, yaptıklarının en güzeliyle elbette vereceğiz.

Dünyanın her varlığı tükenmeye mahkumdur; kalıcı olan yalnızca Allah'ın rızası ve O'nun katındaki ecirdir.

İnsan elindeki fani imkanları Allah yolunda harcayarak ebedileştirebilir. Zorluklara ve nefsin arzularına karşı sabredenler, amellerinin en güzeli karşılığında eşsiz ilahi mükâfatlarla ödüllendirilecektir.

16:97

مَنْ عَمِلَ صَـٰلِحًا مِّن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَىٰ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُۥ حَيَوٰةً طَيِّبَةً ۖ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ

Men amile sâlihan min zekerin ev ünsâ ve hüve mü'minun fe-lenuhyiyennehû hayâten tayyibeh, ve leneccziyennehüm ecrehüm bi-ahsani mâ kânû ya'melûn.

Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih amel işlerse, ona mutlaka güzel ve huzurlu bir hayat yaşatırız ve onları yaptıklarının en güzeliyle ödüllendiririz.

Huzurlu ve temiz bir hayatın kaynağı, cinsiyet ayrımı olmaksızın sahih iman ve salih amel birlikteliğidir.

'Hayât-ı tayyibe', sadece maddi refah değil, kalbi doygunluk, kanaat ve vicdani huzurdur. İman ile amel birbirini tamamlar; bu dengeyi kuranlar hem dünyada huzur bulur hem de ahirette en güzel mükafatla taltif edilir.

16:98

فَإِذَا قَرَأْتَ ٱلْقُرْءَانَ فَٱسْتَعِذْ بِٱللَّهِ مِنَ ٱلشَّيْطَـٰنِ ٱلرَّجِيمِ

Fe-izâ kara'te'l-kur'âne festeız billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm.

Kur'an okuduğun zaman, kovulmuş şeytandan hemen Allah'a sığın.

Vahyin nurundan istifade edebilmek, zihni ve kalbi şeytani vesveselerden arındırmakla mümkündür.

İstiâze (Eûzü çekmek), Kur'an ile muhatap olurken kibri, ön yargıyı ve heva hevesi bir kenara bırakıp ilahi korumaya sığınmaktır. Kalbini arındırmayan, ilahi kelamın hidayet ve şifa verici hikmetlerini kavrayamaz.

16:99

إِنَّهُۥ لَيْسَ لَهُۥ سُلْطَـٰنٌ عَلَى ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَلَىٰ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ

İnnehû leyse lehû sültânun alellezîne âmenû ve alâ rabbihim yetevekkelûn.

Gerçek şu ki, iman edip yalnız Rablerine güvenip dayananlar üzerinde onun hiçbir zorlayıcı gücü ve hakimiyeti yoktur.

Şeytanın hile ve vesveseleri, ihlasla iman eden ve Allah'a tevekkül eden kalplerde tesir oluşturamaz.

Tevekkül, mümine manevi bir zırh kazandırır. Şeytan insanı günaha zorlayamaz; sadece fısıldar ve süsler. Kalbini Allah'a bağlayan ve iradesini hakka yönlendiren kimse üzerinde şeytanın hiçbir sultası ve yaptırımı bulunmaz.

16:100

إِنَّمَا سُلْطَـٰنُهُۥ عَلَى ٱلَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُۥ وَٱلَّذِينَ هُم بِهِۦ مُشْرِكُونَ

İnnemâ sültânuhû alellezîne yetevellevnehû vellezîne hüm bihî müşrikûn.

Onun hakimiyeti ancak onu veli edinenler ve onun kışkırtmasıyla Allah'a ortak koşanlar üzerindedir.

İnsan kendi iradesiyle şeytana alan açmadıkça, kötülüğün ruh üzerinde hiçbir egemenliği olamaz.

Şeytanın otoritesi zorlayıcı bir güçten değil, insanın gönüllü teslimiyetinden ve onu dost edinmesinden doğar. Kötülüğü rehber edinen ve hevasını putlaştıranlar, şeytanın güdümüne girerek şirke sürüklenir; iradesini hakka teslim edenler ise bu tuzaktan korunur.

16:101

وَإِذَا بَدَّلْنَآ ءَايَةً مَّكَانَ ءَايَةٍ ۙ وَٱللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوٓا۟ إِنَّمَآ أَنتَ مُفْتَرٍۭ ۚ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Ve izâ beddelnâ âyeten mekâne âyetin vallâhu a'lemu bimâ yünezzilu kâlû innemâ ente müfter, bel ekseruhüm lâ ya'lemûn.

Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman -ki Allah neyi indireceğini çok iyi bilir- 'Sen ancak bir iftiracısın!' dediler. Hayır, onların çoğu gerçeği bilmezler.

İlahi hükümlerdeki aşamalı terbiye ve hikmet dolu tasarruflar, vahyin ilahi kaynaklı olduğunun delilidir.

Nesh olgusu, kulların kabiliyet ve ihtiyaçlarına göre dinin ahkamını kemale erdiren ilahi hikmetin yansımasıdır. Vahyin mahiyetini ve Allah'ın terbiyeci vasfını kavrayamayan inkarcılar, ilahi tasarrufu beşeri bir kurgu zannederek iftira yoluna sapmışlardır.

16:102

قُلْ نَزَّلَهُۥ رُوحُ ٱلْقُدُسِ مِن رَّبِّكَ بِٱلْحَقِّ لِيُثَبِّتَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَهُدًى وَبُشْرَىٰ لِلْمُسْلِمِينَ

Kul nezzelehû rûhu'l-kudüsi min rabbike bi'l-hakkı li-yüsebbitellezîne âmenû ve hüden ve büşrâ li'l-müslimîn.

De ki: 'İman edenlerin inançlarını pekiştirmek, Müslümanlara bir hidayet rehberi ve müjde olmak üzere onu, Rabbinden hak ile Rûhu'l-Kudüs (Cebrail) indirmiştir.'

Kur'an; inananların gönlüne sebat veren, hayat yolunu aydınlatan ve ebedi kurtuluşu müjdeleyen ilahi kelamdır.

Vahiy, güvenilir melek Rûhu'l-Kudüs vasıtasıyla hiçbir beşeri müdahale olmadan indirilmiştir. Gayesi, zorluklar karşısında inananların kalbini pekiştirmek, teslim olanlara istikamet çizmek ve nihai kurtuluşun müjdesini vermektir.

16:103

وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُۥ بَشَرٌ ۗ لِّسَانُ ٱلَّذِى يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِىٌّ وَهَـٰذَا لِسَانٌ عَرَبِىٌّ مُّبِينٌ

Ve lekad na'lemu ennehüm yekûlûne innemâ yüallimuhû beşer, lisânüllezî yulhıdûne ileyhi a'cemiyyun ve hâzâ lisânun arabiyyun mübîn.

Andolsun ki onların, 'Ona kesinlikle bir insan öğretiyor!' dediklerini biliyoruz. İma ettikleri kişinin dili yabancıdır; bu Kur'an ise apaçık, fasih bir Arapçadır.

Kur'an'ın eşsiz belagatı, derin hikmeti ve üslup mucizesi, onun hiçbir beşere mal edilemeyeceğinin açık delilidir.

Müşriklerin aciz bahanelerinden biri, peygamberin vahyi yabancı bir köleden öğrendiği iddiasıdır. Oysa ima ettikleri kişinin Arapçası dahi yetersizken, edebiyat zirvesindeki Kur'an'ın beşer kaynaklı olması aklen ve mantıken imkansızdır.

16:104

إِنَّ ٱلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِـَٔايَـٰتِ ٱللَّهِ لَا يَهْدِيهِمُ ٱللَّهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

İnnellezîne lâ yü'minûne bi-âyâtillâhi lâ yehdîhimullâhu ve lehüm azâbun elîm.

Şüphesiz Allah'ın ayetlerine inanmayanları Allah doğru yola iletmez; onlar için elem verici bir azap vardır.

Kalp kapılarını hakikate kasten kapatan kimse, ilahi hidayet nurundan kendisini mahrum bırakır.

Allah, ayetlerini inatla inkar eden ve gerçeğe düşmanlık besleyenleri zorla doğru yola iletmez. İnkarda ısrar etmek basireti körleştirir; bu tercihin tabii sonucu manevi karanlıkta kaybolmak ve ahirette can yakıcı azapla yüzleşmektir.

16:105

إِنَّمَا يَفْتَرِى ٱلْكَذِبَ ٱلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِـَٔايَـٰتِ ٱللَّهِ ۖ وَأُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلْكَـٰذِبُونَ

İnnemâ yefteri'l-kezibellezîne lâ yü'minûne bi-âyâtillâh, ve ülâike hümü'l-kâzibûn.

Yalanı ancak ve ancak Allah'ın ayetlerine inanmayanlar uydurur. İşte asıl yalancılar onların ta kendileridir.

Hakiki iman ile kasıtlı yalan ve iftira asla aynı kalpte bir arada barınamaz.

Allah'tan korkan ve ahiret gününe inanan bir kimse din adına yalan söyleyemez. Peygamber'e iftira atan inkarcılar, aslında kendi ahlaki zaaflarını yansıtmaktadırlar. En büyük yalan, ilahi ayetleri inkar etmek ve hakikatin üzerini örtmeye çalışmaktır.

16:106

مَن كَفَرَ بِٱللَّهِ مِنۢ بَعْدِ إِيمَـٰنِهِۦٓ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُۥ مُطْمَئِنٌّۢ بِٱلْإِيمَـٰنِ وَلَـٰكِن مَّن شَرَحَ بِٱلْكُفْرِ صَدْرًا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِّنَ ٱللَّهِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Men kefera billâhi min ba'di îmânihî illâ men ükrihe ve kalbühû mutmeinnun bi'l-îmâni ve lâkin men şereha bi'l-küfri sadran fe-aleyhim gadabun minallâh, ve lehüm azâbun azîm.

Kalbi iman ile dopdolu ve mutmain olduğu halde baskı altında zorlanan kimse hariç, kim iman ettikten sonra Allah'ı inkar eder ve gönlünü küfre açarsa, Allah'ın gazabı onların üzerinedir ve onlar için çok büyük bir azap vardır.

İman öncelikle kalbin tasdiki ve teslimiyetidir; zorlama karşısında canı korumak için zahiren verilen taviz imana zarar vermez.

Ammâr b. Yâsir hadisesinde somutlaşan bu ilahi ruhsat, İslam'ın insana verdiği değeri ve fıkıhtaki 'ikrah' ilkesini ortaya koyar. Kınanan ve cezalandırılan, baskı altında diliyle konuşan değil; kalbini isteyerek inkara açan ve küfrü benimseyendir.

16:107

ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمُ ٱسْتَحَبُّوا۟ ٱلْحَيَوٰةَ ٱلدُّنْيَا عَلَى ٱلْـَٔاخِرَةِ وَأَنَّ ٱللَّهَ لَا يَهْدِى ٱلْقَوْمَ ٱلْكَـٰفِرِينَ

Zâlike bi-ennehümüstehabbu'l-hayâte'd-dünyâ ale'l-âhirati ve ennallâhe lâ yehdî'l-kavme'l-kâfirîn.

Bu, onların dünya hayatını ahirete seve seve tercih etmelerinden ve Allah'ın da inkarcı bir topluluğu doğru yola iletmemesinden dolayıdır.

Ahireti unutup geçici dünyalıkları nihai hedef haline getirmek, kalbin manevi körleşmesine yol açar.

İnkarcıların küfürde direnmesinin temel sebebi bilgi eksikliği değil, dünya hırsı ve nefsi menfaat tutkusudur. Faniyi bakiye yeğleyenler manevi idrak kabiliyetlerini yitirir; ilahi rızayı hiçe sayanlar hidayet nimetinden mahrum kalır.

16:108

أُو۟لَـٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ طَبَعَ ٱللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصَـٰرِهِمْ ۖ وَأُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلْغَـٰفِلُونَ

Ülâikellezîne tabaallâhu alâ kulûbihim ve sem'ihim ve ebsârihim, ve ülâike hümü'l-gâfilûn.

İşte onlar; Allah'ın kalplerini, kulaklarını ve gözlerini mühürlediği kimselerdir. Ve onlar, gafillerin ta kendileridir.

Sürekli günah ve inatla hakkı reddetmek, insanın anlama, duyma ve görme duyularını manen işlevsiz kılar.

Kalbin mühürlenmesi, insanın ısrarlı inkar ve kötülük tercihinin bir sonucudur. Ayetleri duymayan, hakikati görmeyen ve vicdanının sesini bastıran insan, derin bir gaflet çukuruna düşerek kendini hüsrana mahkum eder.

16:109

لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِى ٱلْـَٔاخِرَةِ هُمُ ٱلْخَـٰسِرُونَ

Lâ cerame ennehüm fi'l-âhirati hümü'l-hâsirûn.

Şüphe yok ki onlar, ahirette de hüsrana ve en büyük kayba uğrayacak olanlardır.

Dünyada hakikatten yüz çevirenlerin ahiretteki kaçınılmaz akıbeti, telafisi olmayan tam bir iflastır.

Ayetteki kesinlik ifadesi, inkarcıların ebedi alemde hiçbir kurtuluş ümidinin kalmayacağını beyan eder. Dünyayı kazanma uğruna ebedi saadetini feda eden kişi, hakiki anlamda her şeyini kaybetmiş ve en derin hüsrana düşmüştür.

16:110

ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا۟ مِنۢ بَعْدِ مَا فُتِنُوا۟ ثُمَّ جَـٰهَدُوا۟ وَصَبَرُوٓا۟ إِنَّ رَبَّكَ مِنۢ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ

Sümme inne rabbeke lillezîne hâcerû min ba'di mâ fütinû sümme câhedû ve saberû inne rabbeke min ba'dihâ le-gafûrun rahîm.

Sonra şüphesiz Rabbin, baskı ve işkenceye maruz kaldıktan sonra hicret eden, ardından cihat edip sabredenlerin yanındadır. Rabbin, bütün bunlardan sonra elbette çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.

Hak dava uğrunda çekilen çileler, fedakarlık ve sabır, ilahi mağfiret ve rahmetin kapılarını aralar.

Mekke'de ağır işkencelere uğrayıp dinini korumak için yurdunu terk eden ve mücadeleden vazgeçmeyen ilk inananların şahsında, hakikatte sebat eden herkese ilahi af ve merhamet müjdelenir. Zorluklara karşı gösterilen sabır, geçmiş kusurları siler ve kul ile Rabbi arasındaki bağı muhkem kılar.

16:111

۞ يَوْمَ تَأْتِى كُلُّ نَفْسٍ تُجَـٰدِلُ عَن نَّفْسِهَا وَتُوَفَّىٰ كُلُّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ

Yevme te'tî küllü nefsin tücâdilu an nefsihâ ve tüveffâ küllü nefsin mâ amilet ve hüm lâ yuzlemûn.

O gün herkes kendi nefsinin derdine düşüp kendini savunmaya çalışır ve herkese yaptığının karşılığı tam olarak ödenir; onlara asla haksızlık edilmez.

Kıyamet günü bütün dünyevi bağlar ve suni sığınaklar çöker; her insan kendi ameliyle baş başa kalır.

Hesap gününde kimse bir başkasının sorumluluğunu yüklenemez ve kimse kayırılmaz. İlahi adaletin kusursuz biçimde yerini bulmasıyla herkes hayır ve şer ne üretmişse eksiksiz karşılığını alır. Bireysel sorumluluk şuuru, ahirete ciddiyetle hazırlanmayı gerektirir.

16:112

وَضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ ءَامِنَةً مُّطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِّن كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ ٱللَّهِ فَأَذَٰقَهَا ٱللَّهُ لِبَاسَ ٱلْجُوعِ وَٱلْخَوْفِ بِمَا كَانُوا۟ يَصْنَعُونَ

Ve daraballâhu meselen karyeten kânet âmineten mutmeinneten ye'tîhâ rızkuhâ ragaden min külli mekânin fe-keferat bi-en'umillâhi fe-ezâkahallâhu libâse'l-cûı ve'l-havfi bimâ kânû yasna'ûn.

Allah, güven ve huzur içinde olan bir şehri örnek verir: Oraya rızkı her taraftan bol bol geliyordu. Fakat onlar Allah'ın nimetlerine nankörlük ettiler; bunun üzerine Allah da yapıp ettikleri yüzünden onlara açlık ve korku elbisesini tattırdı.

Huzur, güvenlik ve refahın kalıcılığı şükre bağlıdır; nankörlük ve azgınlık toplumsal çöküşü getirir.

Ayetteki belde temsili, refaha erdikten sonra ilahi sınırları çiğneyen Mekke ve benzeri tüm toplumlar için evrensel bir ibrettir. Açlık ve korkunun 'elbise' gibi bedeni ve ruhu bütünüyle kuşatması, nimetin kadrini bilmeyip adaletten sapan medeniyetlerin kaçınılmaz akıbetidir.

16:113

وَلَقَدْ جَآءَهُمْ رَسُولٌ مِّنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ ٱلْعَذَابُ وَهُمْ ظَـٰلِمُونَ

Ve lekad câehüm rasûlün minhüm fe-kezzebûhü fe-ehazehümü'l-azâbu ve hüm zâlimûn.

Andolsun ki onlara içlerinden bir peygamber geldi de onu yalanladılar. Zulmedip dururlarken azap onları yakalayıverdi.

Toplumların helakine yol açan asıl felaket, içlerinden çıkan hak uyarıcıyı inatla reddetmektir.

Peygamberler yabancı birer unsur değil, toplumun tanıdığı, dürüstlüğünü bildiği rehberlerdir. Bu açık rehberliği kibirle yalanlayan ve zulmü hayat tarzı edinenler, kendi elleriyle ilahi cezayı davet etmiş olurlar.

16:114

فَكُلُوا۟ مِمَّا رَزَقَكُمُ ٱللَّهُ حَلَـٰلًا طَيِّبًا وَٱشْكُرُوا۟ نِعْمَتَ ٱللَّهِ إِن كُنتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ

Fe-külû mimmâ razekakümullâhu halâlen tayyiben veşkurû ni'metallâhi in küntüm iyyâhu ta'büdûn.

Öyleyse Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden helal ve temiz olanları yiyin; eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız Allah'ın nimetine şükredin.

Helal ve temiz rızık tüketmek, bedeni ve ruhi sıhhatin temeli olduğu gibi hakiki kulluğun da şartıdır.

'Halâl ve tayyib' ölçüsü; hem meşru yoldan kazanmayı hem de fıtrata, sağlığa ve ahlaka uygun olanı seçmeyi kapsar. Nimeti vereni tanımak ve O'na şükretmek, tüketimi sadece biyolojik bir eylem olmaktan çıkarıp ibadete dönüştürür.

16:115

إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ ٱلْمَيْتَةَ وَٱلدَّمَ وَلَحْمَ ٱلْخِنزِيرِ وَمَآ أُهِلَّ لِغَيْرِ ٱللَّهِ بِهِۦ ۖ فَمَنِ ٱضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ

İnnemâ harrame aleykümü'l-meytete ve'd-deme ve lahme'l-hınzîri ve mâ ühille li-gayrillâhi bih, fe-meni'dturra gayra bâgın ve lâ âdin fe-innallâhe gafûrun rahîm.

Allah size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesilenleri haram kıldı. Kim çaresiz kalırsa, başkasının hakkına saldırmamak ve sınırı aşmamak şartıyla bunlardan yiyebilir. Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.

İslam'da haramlar fıtratı, sağlığı ve tevhidi korumak içindir; zaruret hallerinde ise hayatı korumak esastır.

Dört temel haram gıda; necis olmaları ve putperestlik tortularını barındırmaları sebebiyle yasaklanmıştır. Ancak can tehlikesi durumunda, taşkınlık yapmadan yetecek kadar tüketmeye izin verilmesi, İslam hukukunun insan hayatını önceleyen rahmet ilkesini gösterir.

16:116

وَلَا تَقُولُوا۟ لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ ٱلْكَذِبَ هَـٰذَا حَلَـٰلٌ وَهَـٰذَا حَرَامٌ لِّتَفْتَرُوا۟ عَلَى ٱللَّهِ ٱلْكَذِبَ ۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى ٱللَّهِ ٱلْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ

Ve lâ tekûlû limâ tesıfu elsinetükümü'l-kezibe hâzâ halâlun ve hâzâ harâmun li-tefterû alallâhi'l-kezib, innellezîne yefterûne alallâhi'l-kezibe lâ yüflihûn.

Dillerinizin uydurduğu yalana dayanarak, 'Şu helaldir, bu haramdır' demeyin; aksi takdirde Allah'a karşı yalan uydurmuş olursunuz. Allah'a karşı yalan uyduranlar kesinlikle kurtuluşa eremezler.

Helal ve haram kılma yetkisi yalnızca Allah'a aittir; dinde keyfi sınırlar koymak iftiradır.

Müşriklerin heva ve geleneklerine göre bazı hayvanları kendilerine yasaklamaları gibi, vahye dayanmadan dini hüküm icat etmek ilahi otoriteye saygısızlıktır. Dinde haddi aşarak keyfi helal-haram çizgileri çizenler, dünyada ve ahirette felaha ulaşamaz.

16:117

مَتَـٰعٌ قَلِيلٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Metâun kalîlün ve lehüm azâbun elîm.

Onlar için dünyada pek az bir geçim ve menfaat vardır; ahirette ise kendilerine elem verici bir azap olacaktır.

Dini tahrif ederek elde edilen menfaatler son derece kıt ve geçicidir; sonu ise ağır hüsrandır.

Yalan ve saptırmalarla dünyalık makam veya kazanç sağlayanlar, çok kısa süren bir aldanış içindedirler. Hakkı gizleyip tahrifata sapanların bu dünyadaki kırıntı kabilinden kazançları, ahirette görecekleri elem verici azap karşısında hiçbir değer taşımaz.

16:118

وَعَلَى ٱلَّذِينَ هَادُوا۟ حَرَّمْنَا مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِن قَبْلُ ۖ وَمَا ظَلَمْنَـٰهُمْ وَلَـٰكِن كَانُوٓا۟ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

Ve alellezîne hâdû harramnâ mâ kasasnâ aleyke min kabl, ve mâ zalemnâhüm ve lâkin kânû enfüsehüm yazlimûn.

Daha önce sana anlattıklarımızı Yahudilere de haram kılmıştık. Biz onlara zulmetmedik; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı.

Toplumlara getirilen ilave dini kısıtlamalar bir haksızlık değil, kendi isyan ve taşkınlıklarının sonucudur.

Yahudilere daha önce En'âm Suresi'nde zikredilen bazı temiz nimetlerin haram kılınması, onların azgınlıkları ve haksızlıkları sebebiyle bir ceza idi. Allah kullarına zulmetmez; insanlar haddi aşarak ilahi mahrumiyetlere kendileri zemin hazırlar.

16:119

ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا۟ ٱلسُّوٓءَ بِجَهَـٰلَةٍ ثُمَّ تَابُوا۟ مِنۢ بَعْدِ ذَٰلِكَ وَأَصْلَحُوٓا۟ إِنَّ رَبَّكَ مِنۢ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ

Sümme inne rabbeke lillezîne amilû's-sûe bi-cehâletin sümme tâbû min ba'di zâlike ve aslehû inne rabbeke min ba'dihâ le-gafûrun rahîm.

Sonra şüphesiz Rabbin, cehaletle bir kötülük işleyip ardından tövbe eden ve durumunu düzeltenlerin yanındadır. Rabbin, bundan sonra elbette çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.

İlahi rahmet, günahını fark edip içtenlikle tövbe eden ve hayatını ıslah eden her kula daima açıktır.

Cehalet, sadece bilgisizlik değil, anlık heva ve öfkeye yenik düşmektir. Samimi bir pişmanlıkla hatadan dönen ve amelini düzelten kimse, Allah'ın engin bağışlaması ve merhametiyle kucaklanır; tövbe geçmiş günahları siler.

16:120

إِنَّ إِبْرَٰهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِّلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ ٱلْمُشْرِكِينَ

İnne ibrâhîme kâne ümmeten kâniten lillâhi hanîfen ve lem yeku mine'l-müşrikîn.

Gerçek şu ki İbrahim, tek başına bir ümmetti; Allah'a gönülden boyun eğen, dosdoğru bir hanîfti ve hiçbir zaman müşriklerden olmadı.

Hakikati temsil etmek sayı çokluğuna değil, tek başına da kalsa ihlas ve sadakatle hakka bağlı olmaya bağlıdır.

Hz. İbrahim, bütün bir toplum şirke batmışken tek başına tevhidi omuzlamış ve bir ümmetin taşıyacağı faziletleri şahsında toplamıştır. 'Hanîf' oluşu, batılın her türlüsünden yüz çevirip katıksız bir tevhid ile sadece Allah'a yönelmenin adıdır.

16:121

شَاكِرًا لِّأَنْعُمِهِ ۚ ٱجْتَبَىٰهُ وَهَدَىٰهُ إِلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ

Şâkiran li-en'umih, ictebâhu ve hedâhu ilâ sırâtın müstakîm.

O, Allah'ın nimetlerine gönülden şükrederdi. Allah da onu seçkin kıldı ve dosdoğru bir yola iletti.

Şükür, kula bahşedilen ilahi nimetlerin manevi bereketi ve ilahi seçilmişliğin kapısıdır.

Hz. İbrahim'in öne çıkan en büyük hasletlerinden biri, az veya çok her nimeti minnetle karşılayıp şükrünü eda etmesidir. Allah'a şükürle yönelen kul, ilahi ikramlarla donatılır; hidayet ve istikamet üzere dosdoğru bir yola eriştirilir.

16:122

وَءَاتَيْنَـٰهُ فِى ٱلدُّنْيَا حَسَنَةً ۖ وَإِنَّهُۥ فِى ٱلْـَٔاخِرَةِ لَمِنَ ٱلصَّـٰلِحِينَ

Ve âteynâhu fi'd-dünyâ haseneh, ve innehû fi'l-âhirati lemine's-sâlihîn.

Biz ona dünyada güzellik verdik. Şüphesiz o, ahirette de salihler arasındadır.

İhlasla yaşanan bir ömür, hem dünyada güzel bir miras ve hayırla anılmayı hem de ahirette yüksek makamları kazandırır.

Hz. İbrahim'e dünyada verilen güzellik; temiz bir nesil, peygamberlik silsilesi, geniş rızık ve bütün dinlerce hayırla anılan bir isimdir. Ahirette ise salihlerin en yüce derecelerine nail kılınacaktır.

16:123

ثُمَّ أَوْحَيْنَآ إِلَيْكَ أَنِ ٱتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَٰهِيمَ حَنِيفًا ۖ وَمَا كَانَ مِنَ ٱلْمُشْرِكِينَ

Sümme evhaynâ ileyke enittebi' millete ibrâhîme hanîfâ, ve mâ kâne mine'l-müşrikîn.

Sonra sana, 'Bütün batıllardan yüz çeviren ve asla müşriklerden olmayan İbrahim'in dinine uy!' diye vahyettik.

İslam daveti, insanlığın ortak tevhid mirası olan İbrahimî hanîflik çizgisinin kemale ermiş halidir.

Hz. Peygamber'e Hz. İbrahim'in milletine uyma emri, vahyin tarihsel sürekliliğini ve tevhid akidesinin evrensel köklerini vurgular. Şirkten bütünüyle arınmış, arı ve duru bir tevhid inancı, bütün peygamberlerin ortak mirasıdır.

16:124

إِنَّمَا جُعِلَ ٱلسَّبْتُ عَلَى ٱلَّذِينَ ٱخْتَلَفُوا۟ فِيهِ ۚ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ ٱلْقِيَـٰمَةِ فِيمَا كَانُوا۟ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ

İnnemâ cuile's-sebtü alellezînahtelefû fîh, ve inne rabbeke leyahkumu beynehüm yevme'l-kıyâmeti fîmâ kânû fîhi yahtelifûn.

Cumartesi yasağı ancak onda ayrılığa düşenlere konuldu. Şüphesiz Rabbin, ayrılığa düştükleri şeyler hakkında kıyamet günü aralarında kesin hükmünü verecektir.

Dinde gereksiz ihtilaflar ve kural tanımazlıklar, toplumlara ağır yük ve mükellefiyetler getirir.

Cumartesi ibadeti ve kısıtlamaları Hz. İbrahim'in hanif dininde olmayıp, Yahudilerin kendi aralarındaki tartışma ve itaatsizlikleri sebebiyle onlara özel kılınmıştır. Ayrılığa düşülen her hususun nihai hakikati kıyamet gününde ilahi adaletle açığa çıkacaktır.

16:125

ٱدْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِٱلْحِكْمَةِ وَٱلْمَوْعِظَةِ ٱلْحَسَنَةِ ۖ وَجَـٰدِلْهُم بِٱلَّتِى هِىَ أَحْسَنُ ۚ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِۦ ۖ وَهُوَ أَعْلَمُ بِٱلْمُهْتَدِينَ

Üd'u ilâ sebîli rabbike bi'l-hikmeti ve'l-mev'ızati'l-haseneti ve câdilhüm billetî hiye ahsen, inne rabbeke hüve a'lemu bi-men dalle an sebîlihî ve hüve a'lemu bi'l-mühtedîn.

Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et; onlarla en güzel şekilde mücadele et. Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanları da en iyi bilir, doğru yolda olanları da en iyi O bilir.

Tebliğ ve irşadın esası; muhatabın aklına hikmetle, gönlüne samimi ve zarif öğütle hitap etmektir.

Tartışma ve diyalogda nezaket, incelik ve delil üstünlüğü esastır; kaba, kırıcı ve dayatmacı üslup davete zarar verir. Davetçinin vazifesi sadece güzellikle tebliğ etmektir; hidayeti veren de kalpleri bilen de yalnızca Allah'tır.

16:126

وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا۟ بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُم بِهِۦ ۖ وَلَئِن صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِّلصَّـٰبِرِينَ

Ve in âkabtüm fe-âkıbû bi-misli mâ ûkıbtüm bih, ve le-in sabartüm le-hüve hayrun li's-sâbirîn.

Eğer ceza verecekseniz, size yapılanın misliyle ceza verin. Fakat sabrederseniz, andolsun ki bu, sabredenler için çok daha hayırlıdır.

Adalet hakkı aşmamayı ve misliyle mukabeleyi gerektirirken; sabır, affetmek ve erdemli duruş çok daha üstündür.

İslam hukuku haksızlığa uğrayana adil bir kısas hakkı tanıyarak intikam cinnetini önler. Ancak ahlaki ve manevi olgunluk açısından affetmeyi ve sabretmeyi teşvik eder; sabır, nefsi terbiye eden ve ecri katlayan en yüce mertebedir.

16:127

وَٱصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إِلَّا بِٱللَّهِ ۚ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلَا تَكُ فِى ضَيْقٍ مِّمَّا يَمْكُرُونَ

Vasbir ve mâ sabruke illâ billâhi ve lâ tahzen aleyhim ve lâ teku fî daykın mimmâ yemkürûn.

Sabret; senin sabrın da ancak Allah'ın yardımıyladır. Onlar için üzülme ve kurdukları tuzaklardan ötürü asla sıkıntıya düşme.

Zorluklar karşısında direnme gücü nefisten değil, ancak Allah'ın yardımı ve inayetinden alınır.

Peygamber'in şahsında tüm inananlara hitap eden bu ferman, tebliğ ve hayat yolunda karşılaşılan engellerde sabrı emreder. İnkarcıların hile ve tuzakları kimsede yeise yol açmamalıdır; zira ilahi gücün himayesinde olan bir hak dava asla yenilmez.

16:128

إِنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلَّذِينَ ٱتَّقَوا۟ وَّٱلَّذِينَ هُم مُّحْسِنُونَ

İnnallâhe meallezînettekav vellezîne hüm muhsinûn.

Şüphesiz Allah, kötülükten sakınan takva sahipleriyle ve iyilik yapan, ihsan ehli kimselerle beraberdir.

İlahi yardım, inayet ve başarı; kalbinde takva taşıyan ve hayatını ihsan şuuruyla yaşayanların yanındadır.

Nahl Suresi'nin ve 14. cüzün bu muazzam kapanış ayeti, iki temel şartı belirler: Günahtan ve haddi aşmaktan titizlikle sakınmak (takva) ve her işi en güzel, en faydalı biçimde yapmak (ihsan). Bu iki vasfı kuşanan mümin, Allah'ın daimi desteğine mazhar olur.