İçeriğe geç
Yolcu
38. Sure · Mekke · 88 Ayet

Sâd Suresi

Hz. Dâvûd, Hz. Süleyman ve Hz. Eyyûb kıssalarıyla tövbe, adalet ve sabır dersleri verirken kibrin tehlikesine dikkat çeken sure.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

38:1

صٓ ۚ وَٱلْقُرْءَانِ ذِى ٱلذِّكْرِ

Sâd. Velkur'âni zi-zzikr.

Sâd. Şeref dolu ve gerçeği hatırlatan Kur'an'a andolsun.

Vahiy, insana yaratılış gayesini ve fıtratında saklı hakikatleri hatırlatan şerefli bir öğüttür.

'Sâd' hurûf-ı mukattaası ilahi hitabın eşsizliğini ve taklit edilemezliğini gösterir. 'Zü'z-zikr' vasfı ise Kur'an'ın hem şeref ve itibar kaynağı olduğunu hem de kalplere unuttukları ilahi sözleşmeyi ve kulluk sorumluluğunu hatırlatan bir uyarıcı olduğunu ifade eder.

38:2

بَلِ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ فِى عِزَّةٍۢ وَشِقَاقٍۢ

Beli-llezîne keferû fî 'izzetiv veşikâk.

Aksine, gerçeği inkâr edenler kuru bir gurur ve derin bir ayrılık içindedirler.

Hakkı kabule engel olan asıl perde, kişinin benliğini saran sahte üstünlük duygusu ve inatçı muhalefetidir.

Ayette geçen 'izzet' sahte gurur ve kibri, 'şikak' ise haktan bilinçli olarak kopup derin bir düşmanlığa saplanmayı belirtir. İnkarcıların vahiyle yüzleşememesi delil yetersizliğinden değil, kibirlerinin hakikate boyun eğmelerine engel olmasındandır.

38:3

كَمْ أَهْلَكْنَا مِن قَبْلِهِم مِّن قَرْنٍۢ فَنَادَوا۟ وَّلَاتَ حِينَ مَنَاصٍۢ

Kem ehleknâ min kablihim min karnin fenâdev velâte hîne menâs.

Onlardan önce nice nesilleri helak ettik; çığlıklarla feryat ettiler ama artık kurtulma vakti geçmişti.

Vakit varken uyanmayan insan, ilahi yasa işleyip hesap vakti geldiğinde çaresizce pişmanlık duyar.

'Menâs' kaçacak sığınak ve kurtuluş yeri anlamına gelir. İlahi adaletin tehir edilmesi mühlet tanımak içindir; sınır aşıldığında ise ne feryatlar ne de son andaki sığınma çabaları sonucu değiştirir. Tarih, bu hakikatin ibret sahneleriyle doludur.

38:4

وَعَجِبُوٓا۟ أَن جَآءَهُم مُّنذِرٌۭ مِّنْهُمْ ۖ وَقَالَ ٱلْكَٰفِرُونَ هَٰذَا سَٰحِرٌۭ كَذَّابٌ

Ve'acibû en câehüm münzirum minhüm. Vekâle-lkâfirûne hâzâ sâhirun kezzâb.

Aralarından kendilerine bir uyarıcının gelmesine şaştılar ve inkârcılar: 'Bu, çok yalancı bir büyücüdür!' dediler.

Kişi alışkanlıklarını ve bâtıl düzenini sarsan doğruyu duyduğunda, mesajı anlamak yerine elçiyi karalamayı seçer.

Müşrikler içlerinden çıkan güvenilir bir insanın peygamberliğini hazmedememiş, getirdiği hakikat karşısında aciz kalınca 'büyücü ve yalancı' yaftasına sarılmışlardır. Bu tavır, delilsiz muhalefetin kadim psikolojik savunma biçimidir.

38:5

أَجَعَلَ ٱلْءَالِهَةَ إِلَٰهًۭا وَٰحِدًا ۖ إِنَّ هَٰذَا لَشَىْءٌ عُجَابٌۭ

Ece'ale-l'âlihete ilâhev vâhidâ. Inne hâzâ leşey'ün 'ucâb.

'İlahları tek bir ilah mı yaptı? Doğrusu bu çok şaşılacak bir şey!' dediler.

Çoklu otoritelere ve sahte putlara teslim olan zihinler, tevhidin saf ve hürriyet veren sadeliğini kavrayamaz.

Müşrik kabile zihniyeti, çıkarlarına göre ürettiği sahte otoriteleri korumak için tevhide direnmiştir. Kainatın tek bir Yaratıcı tarafından yönetildiği gerçeği, şirk batağında bocalayanlara kendi kurdukları düzeni yıktığı için tuhaf gelmiştir.

38:6

وَٱنطَلَقَ ٱلْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ ٱمْشُوا۟ وَٱصْبِرُوٓا۟ عَلَىٰٓ ءَالِهَتِكُمْ ۖ إِنَّ هَٰذَا لَشَىْءٌۭ يُرَادُ

Ventaleka-lmeleü minhüm eni-mşû vasbirû 'alâ âlihetiküm. Inne hâzâ leşey'üy yürâd.

İleri gelenleri: 'Yürüyün, ilahlarınıza bağlılıkta direnin! Şüphesiz sizden istenen asıl şey budur!' diyerek harekete geçtiler.

Kendi imtiyazlarını korumak isteyen güç odakları, halkı cehalette tutarak bâtılı savunmaya teşvik eder.

'Mele' yani toplumun yönlendirici seçkinleri, tevhid davetinin kendi sömürü mekanizmalarını yok edeceğini anlayınca halkı putperest gelenekte direnmeye çağırmıştır. Bâtılda sebatı bir erdem gibi sunarak kitleleri hakikatten uzaklaştırmışlardır.

38:7

مَا سَمِعْنَا بِهَٰذَا فِى ٱلْمِلَّةِ ٱلْءَاخِرَةِ إِنْ هَٰذَآ إِلَّا ٱخْتِلَٰقٌ

Mâ semi'nâ bihâzâ fi-lmilleti-l'âhirah. In hâzâ ille-htilâk.

'Biz bunu son din ve atalarımızın inancında da işitmedik; bu ancak bir uydurmadır!' dediler.

Hakikati mevcut kabullerine göre ölçen sığ bakış, alışkanlıklarına uymayan evrensel gerçeği hemen yalanlar.

Müşrikler Hristiyanlıkta gördükleri teslis inancını veya atalarından devraldıkları gelenekleri ölçü alarak saf tevhidi reddetmişlerdir. Bir bilginin yeni ya da alışılmadık olması onun bâtıl olduğunu göstermez; asıl ölçü delil ve sağlam vahiydir.

38:8

أَءُنزِلَ عَلَيْهِ ٱلذِّكْرُ مِنۢ بَيْنِنَا ۚ بَلْ هُمْ فِى شَكٍّۢ مِّن ذِكْرِى ۖ بَل لَّمَّا يَذُوقُوا۟ عَذَابِ

Eünzile 'aleyhi-zzikru mim beyninâ. Bel hüm fî şekkim min zikrî. Bel lemmâ yezûkû 'azâb.

'Aramızdan öğüt ve vahiy ona mı indirildi?' dediler. Hayır, onlar vahyimden şüphe içindedirler; doğrusu azabımı henüz tatmadılar.

Kıskançlık ve kibir, liyakati görmezden gelerek ilahi tercihlere karşı haksız bir itiraza sürükler.

Müşrik elebaşları, peygamberliğin zenginlik ve kabilevi üstünlükle gelmesi gerektiğini sanarak Peygamberimizin seçilmesini hazmedememişlerdir. Kur'an, onların itirazlarının bilgiye değil, kalplerindeki şüpheye ve henüz cezayla karşılaşmamış olmalarına dayandığını bildirir.

38:9

أَمْ عِندَهُمْ خَزَآئِنُ رَحْمَةِ رَبِّكَ ٱلْعَزِيزِ ٱلْوَهَّابِ

Em 'indehüm hazâinü rahmeti rabbike-l'azîzi-lvehhâb.

Yoksa o mutlak galip ve karşılıksız bolca bağışlayan Rabbinin rahmet hazineleri onların yanında mıdır?

İlahi bağış ve seçimi kendi dar zihinleriyle sınırlandırmaya kalkanlar, mülkün gerçek sahibini tanıyamazlar.

'El-Vehhâb' ismi, Allah'ın dilediği kuluna karşılıksız ve sınırsız ihsanda bulunabileceğini gösterir. Nübüvvet ve vahiy, insanların şahsi ölçülerine veya dünyevi statülerine göre değil, Yüce Yaratıcının mutlak hikmeti ve iradesiyle verilir.

38:10

أَمْ لَهُم مُّلْكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا ۖ فَلْيَرْتَقُوا۟ فِى ٱلْأَسْبَٰبِ

Em lehüm mülkü-ssemâvâti vel'ardi vemâ beynehümâ. Felyertekû fi-l'esbâb.

Yoksa göklerin, yerin ve aralarındakilerin egemenliği onların mıdır? Öyleyse vasıtalara binip göklere yükselsinler!

İnsanın evren üzerindeki acizliği, ilahi takdire karışma cüretini kökünden çürüten kesin bir hakikattir.

Ayetteki meydan okuma, inkarcıların küstahça tasarruf iddialarını alaya alır. Kainatı idare edemeyen, göklerin kapılarına ve sebepler zincirine hükmedemeyen aciz varlıkların, Allah'ın kimi peygamber seçeceğine müdahale etmeye kalkışması büyük bir hadsizliktir.

38:11

جُندٌۭ مَّا هُنَالِكَ مَهْزُومٌۭ مِّنَ ٱلْأَحْزَابِ

Cündüm mâ hünâlike mehzûmüm mine-l'ahzâb.

Onlar, geçmişte birleşmiş topluluklar gibi burada da bozguna uğratılacak derme çatma bir ordudur.

Bâtıl üzere bir araya gelen güç odakları ne kadar kalabalık görünürse görünsün, ilahi hakikat karşısında yenilmeye mahkumdur.

Bu ayet Mekke müşriklerinin yakın gelecekte (Bedir ve Hendek'te) uğrayacağı hezimeti önceden haber veren açık bir mucizedir. Hakikate karşı birleşen 'ahzâb' (bâtıl hizipler), ilahi kudret karşısında dağılıp gitmeye mahkum derme çatma yığınlardır.

38:12

كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍۢ وَعَادٌۭ وَفِرْعَوْنُ ذُو ٱلْأَوْتَادِ

Kezzebet kablehüm kavmü nûhiv ve'âdüv vefir'avnü zü-l'evtâd.

Onlardan önce Nuh kavmi, Âd ve sağlam kazıklar, köklü ordular sahibi Firavun da yalanlamıştı.

Kişiyi şımartan muazzam askeri ve siyasi güçler, haktan yüz çevirmenin getireceği akıbeti engelleyemez.

'Zü'l-evtâd' ifadesi, Firavun'un sahip olduğu sağlam saltanatı, ordularını, köklü yapılarını veya insanlara uyguladığı acımasız işkenceleri temsil eder. Ne kadar muhkem görünürse görünsün zulme dayalı hiçbir nizam ayakta kalamaz.

38:13

وَثَمُودُ وَقَوْمُ لُوطٍۢ وَأَصْحَٰبُ لْـَٔيْكَةِ ۚ أُو۟لَٰٓئِكَ ٱلْأَحْزَابُ

Vesemûdü vekavmü lûtiv veashâbü-l'eykeh. Ülâike-l'ahzâb.

Semûd, Lût kavmi ve Eyke halkı da yalanladı; işte onlar hakka karşı birleşen o hiziplerdi.

Tarih boyunca peygamberlere cephe alan topluluklar, aynı kibir ve ahlaksızlık paydasında birleşerek helake sürüklenmiştir.

Eyke halkı Hz. Şuayb'ın kavmidir; ormanlık ve bereketli yurtlarında refah içinde yaşayıp haktan saptılar. Ayet, farklı zamanlarda yaşamış olsalar da hakka düşmanlıkta aynı zihniyeti paylaşanların ortak kaderini gözler önüne serer.

38:14

إِن كُلٌّ إِلَّا كَذَّبَ ٱلرُّسُلَ فَحَقَّ عِقَابِ

In küllün illâ kezzebe-rrusüle fehakka 'ikâb.

Onların hepsi elçileri yalanladı; böylece verdiğim ceza üzerlerine hak oldu.

Uyarıları dikkate almayıp hakikati reddeden her toplum, kendi elleriyle hazırladığı cezayı tatmaya mecbur kalır.

İlahi adalet, hiçbir kavmi elçi ve açık uyarıcı göndermeden cezalandırmaz. Bu topluluklar peygamberleri ısrarla yalanlayıp zulümde sınır tanımayınca, ilahi sünnet gereği cezalandırılmayı kendileri kaçınılmaz kılmışlardır.

38:15

وَمَا يَنظُرُ هَٰٓؤُلَآءِ إِلَّا صَيْحَةًۭ وَٰحِدَةًۭ مَّا لَهَا مِن فَوَاقٍۢ

Vemâ yenzuru hâülâi illâ sayhatev vâhidetem mâ lehâ min fevâk.

Bunlar da ancak, asla geri dönüşü ve gecikmesi olmayan tek bir korkunç sesi beklemektedirler.

Gaflet içinde oyalanan insan, ansızın kopacak nihai çığlıkla bütün planlarının son bulacağını unutmamalıdır.

'Fevâk' süt sağılırken iki sağım arasındaki kısa dinlenme vaktidir. Ayet, kıyametin veya ansızın inecek helak sesinin göz açıp kapayıncaya kadar hızlı olacağını ve durdurulması ya da ertelenmesi mümkün olmayan kesin bir darbe indireceğini bildirir.

38:16

وَقَالُوا۟ رَبَّنَا عَجِّل لَّنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ ٱلْحِسَابِ

Vekâlû rabbenâ 'accil lenâ kittanâ kable yevmi-lhisâb.

Alayla dediler ki: 'Rabbimiz! Hesap gününden önce bizim azap payımızı hemen veriver!'

Kibir ve inat, insanı uyarılara karşı küstahlaşmaya ve kendi yıkımını alay konusu yapmaya kadar götürür.

'Kıt' pay ve nasip demektir; inkarcılar ahiret azabını hafife alarak dünyadayken paylarına düşen cezanın acele gelmesini istemişlerdir. Bu alaycı meydan okuma, aklın ve basiretin hakikate karşı nasıl tamamen kapandığının göstergesidir.

38:17

ٱصْبِرْ عَلَىٰ مَا يَقُولُونَ وَٱذْكُرْ عَبْدَنَا دَاوُۥدَ ذَا ٱلْأَيْدِ ۖ إِنَّهُۥٓ أَوَّابٌ

Isbir 'alâ mâ yekûlûne vezkür 'abdenâ dâvûde ze-l'eyd. Innehû evvâb.

Onların söylediklerine sabret; güçlü ve daima Allah'a yönelen kulumuz Davud'u hatırla!

Gerçek güç, sahip olunan imkanları Allah'a samimiyetle yönelerek ve kulluk disiplini içinde kullanarak ortaya çıkar.

'Zü'l-eyd', Hz. Davud'un hem ibadetteki gayretini hem de adil yönetimindeki manevi ve fiziki kudretini ifade eder. 'Evvâb' ise her hal ve kârda pişmanlıkla Rabbine dönen, tövbeyi hayatının merkezine koyan örnek kul demektir.

38:18

إِنَّا سَخَّرْنَا ٱلْجِبَالَ مَعَهُۥ يُسَبِّحْنَ بِٱلْعَشِىِّ وَٱلْإِشْرَاقِ

Innâ sehharne-lcibâle me'ahû yüsebbihne bil'aşiyyi vel'işrâk.

Doğrusu Biz dağları onun hizmetine verdik; akşam sabah onunla birlikte tesbih ederlerdi.

İçten bir kullukla Yaratıcıya yönelen gönül, tabiatın sessiz zikrini kendi sesine ortak edecek bir ahenge ulaşır.

Hz. Davud'un yanık ve etkileyici sesiyle yaptığı zikirler, dağların fıtri tesbihiyle bütünleşmiştir. 'Aşiyy' akşam vaktini, 'işrâk' ise güneşin doğup etrafı aydınlattığı sabah saatlerini temsil ederek vaktin zikirle dirilişini anlatır.

38:19

وَٱلطَّيْرَ مَحْشُورَةًۭ ۖ كُلٌّۭ لَّهُۥٓ أَوَّابٌۭ

Vettayra mahşûrah. Küllül lehû evvâb.

Toplanıp gelen kuşları da boyun eğdirdik; hepsi de onunla birlikte Allah'a yönelirdi.

Kainattaki her varlık, bilinçli bir teslimiyet gösteren rehber kulun etrafında ilahi nizamın birer parçası haline gelir.

Kuşların havada bölük bölük toplanarak Hz. Davud'un tesbihine katılması, tabiatın peygamberlik bereketine nasıl boyun eğdiğini gösterir. Canlı cansız bütün varlıklar Yaratıcıyı tesbih etme fıtratına sahiptir.

38:20

وَشَدَدْنَا مُلْكَهُۥ وَءَاتَيْنَٰهُ ٱلْحِكْمَةَ وَفَصْلَ ٱلْخِطَابِ

Veşedednâ mülkehû veâteynâhü-lhikmete vefasle-lhitâb.

Onun hükümranlığını güçlendirdik; ona hikmet ve açık, kesin hüküm verme yeteneği verdik.

Adil bir yönetim, sağlam bir otorite ile derin bir hikmet ve hakikati netleştiren hitabet gücünün birleşimiyle kurulur.

'Faslü'l-hitâb', davalarda hakkı batıldan kesin çizgilerle ayıran isabetli yargı yeteneği ve açık, etkili konuşma gücüdür. Allah, Hz. Davud'un krallığını salt askeri güçle değil, derin ilim, hikmet ve adalet anlayışıyla tahkim etmiştir.

38:21

وَهَلْ أَتَىٰكَ نَبَؤُا۟ ٱلْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا۟ ٱلْمِحْرَابَ

Vehel etâke nebeü-lhasm. Iz tesevveru-lmihrâb.

Sana o davacıların haberi ulaştı mı? Hani mabedin duvarına tırmanıp ibadet yerine girmişlerdi.

Yönetici ve liderler, ibadete veya özel alana çekildiklerinde bile mazlumun ve adaletin çağrısına kapılarını kapatamaz.

'Mihrâb', Hz. Davud'un ibadet ve derin düşünceye ayrıldığı özel bölmedir. İki davacının alışılmadık bir şekilde duvarı aşarak huzura çıkması, adaletin ötelenemez aciliyetini ve yöneticiye yönelik ilahi bir sınavın başladığını gösterir.

38:22

إِذْ دَخَلُوا۟ عَلَىٰ دَاوُۥدَ فَفَزِعَ مِنْهُمْ ۖ قَالُوا۟ لَا تَخَفْ ۖ خَصْمَانِ بَغَىٰ بَعْضُنَا عَلَىٰ بَعْضٍۢ فَٱحْكُم بَيْنَنَا بِٱلْحَقِّ وَلَا تُشْطِطْ وَٱهْدِنَآ إِلَىٰ سَوَآءِ ٱلصِّرَٰطِ

Iz dehalû 'alâ dâvûde fefezi'a minhüm kâlû lâ tehaf. Hasmâni begâ ba'dunâ 'alâ ba'din fahküm beynenâ bilhakki velâ tüştit vehdinâ ilâ sevâi-ssirât.

Davud'un yanına girdiklerinde o telaşlandı. 'Korkma!' dediler, 'Biz birbirine haksızlık etmiş iki davacıyız; aramızda adaletle hükmet, haktan sapma ve bizi doğru yola ulaştır.'

Yetki sahibi, beklenmedik anlarda gelen talepler karşısında sükunetini koruyup adaletten zerre kadar sapmamalıdır.

'Lâ tüştit', aşırıya kaçmama, taraflardan birine meyletmeme uyarısıdır. İki davacının adil bir hüküm talebi, hakimin kişisel duygularını, korku ve endişelerini bir kenara bırakarak sadece hak ve adaleti merkeze alması gerektiğini vurgular.

38:23

إِنَّ هَٰذَآ أَخِى لَهُۥ تِسْعٌۭ وَتِسْعُونَ نَعْجَةًۭ وَلِىَ نَعْجَةٌۭ وَٰحِدَةٌۭ فَقَالَ أَكْفِلْنِيهَا وَعَزَّنِى فِى ٱلْخِطَابِ

Inne hâzâ ehî lehû tis'uv vetis'ûne na'cetev veliye na'cetüv vâhidetün fekâle ekfilnîhâ ve'azzenî fi-lhitâb.

Biri dedi ki: 'Şu adam benim kardeşimdir. Onun doksan dokuz koyunu var, benimse tek bir koyunum var. Buna rağmen 'Onu da bana ver' dedi ve tartışmada beni bastırdı.'

Güçlü olanın elindeki çokluğa doymayıp zayıfın elindeki tek varlığa göz dikmesi, toplumsal adaleti zedeleyen açık bir hırs sömürüsüdür.

'Ve azzenî fi'l-hitâb', söz düellosunda ve ikna gücünde baskın çıkmak demektir. Kıssa, güçlülerin retorik ve nüfuz yoluyla zayıfların haklarını nasıl ellerinden aldığını somut bir örnekle gözler önüne sermektedir.

38:24

قَالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤَالِ نَعْجَتِكَ إِلَىٰ نِعَاجِهِۦ ۖ وَإِنَّ كَثِيرًۭا مِّنَ ٱلْخُلَطَآءِ لَيَبْغِى بَعْضُهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَقَلِيلٌۭ مَّا هُمْ ۗ وَظَنَّ دَاوُۥدُ أَنَّمَا فَتَنَّٰهُ فَٱسْتَغْفَرَ رَبَّهُۥ وَخَرَّ رَاكِعًۭا وَأَنَابَ ۩

Kâle lekad zalemeke bisüâli na'cetike ilâ ni'âcih. Veinne kesîram mine-lhuletâi leyebgî ba'duhüm 'alâ ba'din ille-llezîne âmenû ve'amilu-ssâlihâti vekalîlüm mâ hüm. Vezanne dâvûdü ennemâ fetennâhü festagfera rabbehû veharra râki'av veenâb.

Davud: 'Senin koyununu kendi koyunlarına katmak istemekle sana haksızlık etmiştir. Zaten ortakların çoğu birbirine haksızlık eder; ancak inanıp erdemli davrananlar müstesnadır, onlar da ne kadar azdır!' dedi. Davud kendisini sınadığımızı anladı, hemen Rabbinden bağışlanma diledi, eğilerek secdeye kapandı ve tövbe ile O'na yöneldi.

Yetkili bir hakim her iki tarafı dinlemeden acele hüküm vermemeli; eksikliğini fark edince de hemen istiğfar ile Rabbine sığınmalıdır.

Hz. Davud, davacıların temsili bir imtihan olduğunu kavramış, acele hüküm veya içsel bir zaaf sebebiyle hemen rüku ve secdeye kapanmıştır. Güç ve yetki sahiplerinin nefis muhasebesi yapması hakkaniyetin en büyük şartıdır.

38:25

فَغَفَرْنَا لَهُۥ ذَٰلِكَ ۖ وَإِنَّ لَهُۥ عِندَنَا لَزُلْفَىٰ وَحُسْنَ مَـَٔابٍۢ

Fegafernâ lehû zâlik. Veinne lehû 'indenâ lezülfâ vehusne meâb.

Biz de onu bağışladık. Şüphesiz katımızda onun için yüksek bir yakınlık ve güzel bir gelecek vardır.

İçtenlikle yapılan tövbe ve kusuru kabulleniş, insanı ilahi yakınlığa ve ebedi kurtuluş mertebesine yükseltir.

'Zülfâ', Allah katındaki seçkin manevi yakınlık ve yüksek makamdır. 'Hüsne meâb' ise varılacak en güzel akıbet olan cennettir. Kusurunu itiraf edip pişman olan kul, ilahi mağfiretle arınarak eskisinden daha yüce bir derece kazanır.

38:26

يَٰدَاوُۥدُ إِنَّا جَعَلْنَٰكَ خَلِيفَةًۭ فِى ٱلْأَرْضِ فَٱحْكُم بَيْنَ ٱلنَّاسِ بِٱلْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ ٱلْهَوَىٰ فَيُضِلَّكَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ ۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَضِلُّونَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌۭ شَدِيدٌۢ بِمَا نَسُوا۟ يَوْمَ ٱلْحِسَابِ

Yâ dâvûdü innâ ce'alnâke halîfeten fi-l'ardi fahküm beyne-nnâsi bilhakki velâ tettebi'i-lhevâ feyüdilleke 'an sebîli-llâh. Inne-llezîne yedillûne 'an sebîli-llâhi lehüm 'azâbün şedîdüm bimâ nesû yevme-lhisâb.

'Ey Davud! Biz seni yeryüzünde yönetici kıldık; öyleyse insanlar arasında adaletle hükmet, heva ve hevese uyma; yoksa bu seni Allah yolundan saptırır. Şüphesiz Allah yolundan sapanlara, hesap gününü unuttukları için şiddetli bir azap vardır.'

Yönetim yetkisi bir imtiyaz değil, kişisel arzulardan arınarak sadece hak ve adaletle hükmetmeyi gerektiren ağır bir emanettir.

Ayet, iktidar ve yöneticilik sorumluluğunu heva ve hevese kapılmama şartına bağlar. Adaletten sapmanın temel sebebi hesap gününün unutulmasıdır; ilahi sorumluluk bilinci kaybolduğunda yönetim kişisel çıkarların aracına dönüşür.

38:27

وَمَا خَلَقْنَا ٱلسَّمَآءَ وَٱلْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَٰطِلًۭا ۚ ذَٰلِكَ ظَنُّ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ ۚ فَوَيْلٌۭ لِّلَّذِينَ كَفَرُوا۟ مِنَ ٱلنَّارِ

Vemâ halakne-ssemâe vel'arda vemâ beynehümâ bâtilâ. Zâlike zannü-llezîne keferû. Feveylül lillezîne keferû mine-nnâr.

Biz göğü, yeri ve aralarındakileri boş yere yaratmadık. Bu, inkâr edenlerin zannıdır. Vay o ateşe girecek inkârcıların haline!

Kainat anlamsız bir tesadüf yığını değil, hakikat ve ahlaki sorumluluk temeline oturtulmuş amaçlı bir varlık alanıdır.

Varlığı gayesiz ve başıboş görmek, inkarcı dünya görüşünün ürünüdür. Eğer bir hesap ve ahiret olmasaydı yaratılış abes olurdu. Kur'an, evrenin her zerresindeki kusursuz gayeliliğin ilahi adaleti ve hesap gününü zorunlu kıldığını ilan eder.

38:28

أَمْ نَجْعَلُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّٰلِحَٰتِ كَٱلْمُفْسِدِينَ فِى ٱلْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ ٱلْمُتَّقِينَ كَٱلْفُجَّارِ

Em nec'alü-llezîne âmenû ve'amilu-ssâlihâti kelmüfsidîne fi-l'ard. Em nec'alü-lmüttekîne kelfüccâr.

Yoksa Biz inanıp iyi işler yapanları yeryüzündeki bozguncularla bir mi tutacağız? Yahut sorumluluk bilinci taşıyanları günaha batan azgınlar gibi mi sayacağız?

İlahi adalet, iyilik üreten erdemli kimselerle kötülük yayan bozguncuların aynı kefeye konulmasını kesinlikle reddeder.

İyilikle kötülüğün farksız sayılması ilahi hikmetle bağdaşmaz. Yeryüzünde fesat çıkaranlarla takva sahiplerinin dünyadaki eşit olmayan akıbetleri, mutlaka her birinin hak ettiğini tam olarak göreceği nihai bir mahkemenin varlığını kanıtlar.

38:29

كِتَٰبٌ أَنزَلْنَٰهُ إِلَيْكَ مُبَٰرَكٌۭ لِّيَدَّبَّرُوٓا۟ ءَايَٰتِهِۦ وَلِيَتَذَكَّرَ أُو۟لُوا۟ ٱلْأَلْبَٰبِ

Kitâbün enzelnâhü ileyke mübârakül liyeddebberû âyâtihî veliyetezekkera ülü-l'elbâb.

Ayetlerini derin derin düşünsünler ve sağduyu sahipleri öğüt alsınlar diye sana indirdiğimiz feyiz ve bereket dolu bir Kitaptır.

Vahyin bereketi, sadece lafzını okumakla değil, manasını kavrayıp hayatı onun rehberliğinde inşa etmekle açığa çıkar.

'Tedebbür', ayetlerin ardındaki hikmetleri, emir ve yasakların maksadını derinlemesine incelemektir. 'Ülü'l-elbâb' ise önyargılardan arınmış, temiz akıl sahipleridir. Kur'an, bilinci dirilten ve amele dönüşen dinamik bir anlama sürecini hedefler.

38:30

وَوَهَبْنَا لِدَاوُۥدَ سُلَيْمَٰنَ ۚ نِعْمَ ٱلْعَبْدُ ۖ إِنَّهُۥٓ أَوَّابٌ

Vevehebnâ lidâvûde süleymân. Ni'me-l'abd. Innehû evvâb.

Davud'a Süleyman'ı armağan ettik. O ne güzel bir kuldu! Doğrusu o, daima Allah'a yönelirdi.

Büyük maddi imkanlara ve saltanata sahip olmak, kalbin sürekli Allah'a bağlı kalmasına ve güzel kulluğa engel değildir.

Hz. Süleyman, babası Davud gibi üstün nimetlerle donatılmış bir hükümdar peygamberdir. Kur'an'ın onu 'ne güzel kul' ve 'evvâb' olarak nitelemesi, zenginlik ve ihtişam içinde bile kalbini dünyevileşmekten koruyup Rabbine bağlayan kulluk ahlakını över.

38:31

إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِٱلْعَشِىِّ ٱلصَّٰفِنَٰتُ ٱلْجِيَادُ

Iz 'urida 'aleyhi bil'aşiyyi-ssâfinâtü-lciyâd.

Ona bir akşam vakti, üç ayağı üzerinde durup bir ayağının tırnağını yere basan soylu ve süratli koşu atları sunulmuştu.

Dünyevi güzelliklerin ve gücün seyri, insana meşru bir neşe verse de kulluk sorumluluğunu unutturacak bir araca dönüşmemelidir.

'Sâfinât', dururken bile asaletini ve zarafetini belli eden duruşlu cins atları; 'ciyâd' ise rüzgar gibi koşan soylu küheylanları anlatır. Devletin savunması ve cihat hazırlığı için teftiş edilen bu atlar, Süleyman'ın imtihan sahnesini oluşturur.

38:32

فَقَالَ إِنِّىٓ أَحْبَبْتُ حُبَّ ٱلْخَيْرِ عَن ذِكْرِ رَبِّى حَتَّىٰ تَوَارَتْ بِٱلْحِجَابِ

Fekâle innî ahbebtü hubbe-lhayri 'an zikri rabbî hattâ tevârat bilhicâb.

Dedi ki: 'Doğrusu ben bu mal ve at sevgisini, Rabbimi anmaktan ötürü benimsedim.' Nihayet atlar perdenin ardında gözden kayboldu.

Maddi nimetler kendi nefsi için değil, Allah yolunda hizmete vesile olduğu ölçüde gerçek ve meşru bir değer kazanır.

Hz. Süleyman atları dünyalık bir gösteriş için değil, ilahi rızayı kazanma ve dini koruma niyetiyle sevdiğini açıklamıştır. 'Hicâb', atların uzaklaşıp gözden kaybolmasını veya güneşin batıp akşam vaktinin girdiğini gösteren bir sınırdır.

38:33

رُدُّوهَا عَلَىَّ ۖ فَطَفِقَ مَسْحًۢا بِٱلسُّوقِ وَٱلْأَعْنَاقِ

Ruddûhâ 'aleyy. Fetafika meshâm bi-ssûki vel'a'nâk.

'Onları bana geri getirin!' dedi; ardından bacaklarını ve boyunlarını sıvazlamaya başladı.

Hizmete adanmış varlıklara şefkatle yaklaşmak ve onları bizzat özenle tımar etmek peygamberi bir tevazu göstergesidir.

Ehl-i Sünnet müfessirlerinin sahih kabul ettiği görüşe göre Hz. Süleyman atları katletmemiş, Allah yoluna adadığı bu seçkin bineklerin bacak ve boyunlarını sevgiyle okşayarak onlara olan ilgisini ve şefkatini ortaya koymuştur.

38:34

وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَٰنَ وَأَلْقَيْنَا عَلَىٰ كُرْسِيِّهِۦ جَسَدًۭا ثُمَّ أَنَابَ

Velekad fetennâ süleymâne veelkaynâ 'alâ kürsiyyihî ceseden sümme enâb.

Andolsun Biz Süleyman'ı sınadık; tahtının üstüne cansız bir ceset bıraktık. Sonra o yine tövbe edip Rabbine yöneldi.

Hükümranlığın ve bedeni sağlığın geçiciliği, kula tek sığınağın ve mutlak kudret sahibinin Allah olduğunu hatırlatır.

Tahtın üzerine bırakılan ceset, Hz. Süleyman'ın geçirdiği ağır bir hastalığı, tahtında dermansız kalışını veya vefat eden oğlunun cansız bedenini simgeler. Hükümdar dahi olsa insanın acizliğini fark edip Rabbine sığınması kulluğun özüdür.

38:35

قَالَ رَبِّ ٱغْفِرْ لِى وَهَبْ لِى مُلْكًۭا لَّا يَنۢبَغِى لِأَحَدٍۢ مِّنۢ بَعْدِىٓ ۖ إِنَّكَ أَنتَ ٱلْوَهَّابُ

Kâle rabbi-gfir lî veheb lî mülkel lâ yenbegî liahidim mim ba'dî. Inneke ente-lvehhâb.

'Rabbim! Beni bağışla ve bana benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir hükümranlık bağışla! Şüphesiz Sen, karşılıksız bolca verensin' dedi.

Taleplerin büyüklüğü Allah'ın sınırsız iyiliğine duyulan güvenden kaynaklanır; ancak önce bağışlanma dilemek kulluk edebidir.

Hz. Süleyman duasına mağfiret talebiyle başlayarak tevazusunu göstermiştir. İstediği eşsiz mülk, dünyevi bir kibir için değil, peygamberlik davasını destekleyen mucizevi bir ilahi delil olması gayesiyle talep edilmiştir.

38:36

فَسَخَّرْنَا لَهُ ٱلرِّيحَ تَجْرِى بِأَمْرِهِۦ رُخَآءً حَيْثُ أَصَابَ

Fesehharnâ lehü-rrîha tecrî bi-emrihî ruhâen haysü esâb.

Bunun üzerine rüzgârı onun emrine verdik; onun buyruğuyla dilediği yöne yumuşakça esip akardı.

Tabiatın en ele avuca sığmaz güçleri bile, Allah'ın izniyle hakka hizmet eden salih bir iradenin emrine girebilir.

'Ruhâen', tahrip etmeyen, dengeli, huzur verici ve kolayca yol aldıran tatlı bir esintiyi ifade eder. Allah, duasını kabul ettiği elçisine tabiat kuvvetlerini boyun eğdirerek mesafeleri kısaltan eşsiz bir ulaşım ve kudret vasıtası ihsan etmiştir.

38:37

وَٱلشَّيَٰطِينَ كُلَّ بَنَّآءٍۢ وَغَوَّاصٍۢ

Veşşeyâtîne külle bennâiv vegavvâs.

Her türlü usta yapıcı ve derinlere dalan dalgıç şeytanları da onun emrine verdik.

Yıkıcı ve zararlı potansiyeller, doğru bir idare ve ilahi destek sayesinde medeniyet inşa eden hayırlı işlerde kullanılabilir.

Şeytani güçlerin ve cinlerin mimari eserler, kaleler, havuzlar inşa eden ustalara ve deniz diplerinden inciler çıkaran dalgıçlara dönüştürülmesi, meşru otoritenin şer odaklarını hayra kanalize etme kudretini simgeler.

38:38

وَءَاخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِى ٱلْأَصْفَادِ

Veâharîne mukarranîne fi-l'asfâd.

Ve zincirlere vurularak bağlanmış diğer azgınları da onun buyruğu altına verdik.

Toplum düzenini bozan ve ıslah kabul etmeyen fesat odakları, adil bir devlet otoritesiyle etkisiz hale getirilmelidir.

'Asfâd', azgınlık yapıp toplumsal nizama saldıran şer odaklarının zincire vurulup hapsedilmesini ifade eder. Bu durum, adaletin sadece iyiyi mükâfatlandırmakla değil, bozguncuyu da caydırıcı biçimde engellemekle ayakta duracağını gösterir.

38:39

هَٰذَا عَطَآؤُنَا فَٱمْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسَابٍ

Hâzâ 'atâünâ femnün ev emsik bigayri hisâb.

'İşte bu Bizim bağışımızdır; artık ister hesapsızca dağıt, ister elinde tut!' dedik.

Kendisine emanet verilen imkanları hak ve adaletle yöneten güvenilir öndere, geniş bir inisiyatif ve yetki tanınır.

Bu hitap Hz. Süleyman'a duyulan ilahi güveni ve onun emaneti kötüye kullanmayacak olgunlukta olduğunu ilan eder. İffetli ve ahlaklı bir yönetici, sahip olduğu imkanları nefsi için değil, kamu yararı ve ilahi adalet doğrultusunda özgürce sarf eder.

38:40

وَإِنَّ لَهُۥ عِندَنَا لَزُلْفَىٰ وَحُسْنَ مَـَٔابٍۢ

Veinne lehû 'indenâ lezülfâ vehusne meâb.

Şüphesiz katımızda onun için yüksek bir yakınlık derecesi ve varılacak güzel bir yer vardır.

Dünyada büyük saltanat sürmek, kalbini koruyan salih bir kulun ahiretteki yüce makamından hiçbir şey eksiltmez.

Hz. Süleyman'ın krallığı onun züht ve takvasına zarar vermemiştir. Ayet, dünyevi ihtişamın doğru idare edildiğinde ahirette yüksek bir yakınlığa ('zülfâ') ve ebedi kurtuluş yurduna ('hüsne meâb') engel teşkil etmeyeceğini gösterir.

38:41

وَٱذْكُرْ عَبْدَنَآ أَيُّوبَ إِذْ نَادَىٰ رَبَّهُۥٓ أَنِّى مَسَّنِىَ ٱلشَّيْطَٰنُ بِنُصْبٍۢ وَعَذَابٍ

Vezkür 'abdenâ eyyûbe iz nâdâ rabbehû ennî messeniye-şşeytânü binusbiv ve'azâb.

Kulumuz Eyyûb'u da hatırla! Hani o Rabbine: 'Şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu!' diye yalvarmıştı.

Ağır sıkıntılar ve hastalıklar karşısında edebi koruyarak, şikayeti insanlara değil sadece Allah'a arz etmek gerekir.

Hz. Eyyûb, hastalığın getirdiği bedeni ıstırabı ve şeytanın kalbe fısıldamak istediği ümitsizlik vesvesesini edebinden ötürü şeytana nispet etmiştir. Acısını isyana dönüştürmeden doğrudan Yaratıcısına yakararak sabrın zirvesini sergilemiştir.

38:42

ٱرْكُضْ بِرِجْلِكَ ۖ هَٰذَا مُغْتَسَلٌۢ بَارِدٌۭ وَشَرَابٌۭ

Irkud biriclik. Hâzâ mugteselüm bâridüv veşerâb.

'Ayağını yere vur! İşte hem yıkanacak hem de içilecek soğuk ve şifalı bir su!' dedik.

İlahi yardım kapıları ardına kadar açıldığında, kuldan beklenen şey meşru sebeplere yapışıp gayret göstermesidir.

Ayağın yere vurulması fiili bir çabayı simgeler. Yerden fışkıran soğuk kaynak suyu hem bedenin dışındaki yaraları temizleyen bir banyo hem de iç organları onaran şifalı bir içecek olarak mucizevi bir tedavi sağlamıştır.

38:43

وَوَهَبْنَا لَهُۥٓ أَهْلَهُۥ وَمِثْلَهُم مَّعَهُمْ رَحْمَةًۭ مِّنَّا وَذِكْرَىٰ لِأُو۟لِى ٱلْأَلْبَٰبِ

Vevehebnâ lehû ehlehû vemislehüm me'ahüm rahmetem minnâ vezikrâ liüli-l'elbâb.

Katımızdan bir rahmet ve sağduyu sahiplerine bir ders ve ibret olmak üzere ona ailesini ve bir mislini daha bağışladık.

Sabırla karşılanan her kayıp, zamanı geldiğinde ilahi merhametle kat kat fazlasıyla telafi edilir.

Hz. Eyyûb kaybettiği çocuklarına, sağlığına ve servetine fazlasıyla yeniden kavuşturulmuştur. Bu hadise, darlık zamanında isyan etmeyip sebat eden akıl sahipleri için tükenmez bir umut kaynağı ve ilahi adaletin açık bir kanıtıdır.

38:44

وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًۭا فَٱضْرِب بِّهِۦ وَلَا تَحْنَثْ ۗ إِنَّا وَجَدْنَٰهُ صَابِرًۭا ۚ نِعْمَ ٱلْعَبْدُ ۖ إِنَّهُۥٓ أَوَّابٌ

Vehuz biyedike dıgsen fadrib bihî velâ tahnes. Innâ vecednâhü sâbirâ. Ni'me-l'abd. Innehû evvâb.

'Eline bir demet ince sap al, onunla vur da yeminini bozmuş olma!' dedik. Doğrusu Biz onu çok sabırlı bulduk; o ne güzel bir kuldu! Çünkü o daima Allah'a yönelirdi.

İslam hukuku, yeminlerin ciddiyetini korurken merhamet ve adaleti zedelemeyecek meşru çıkış yolları gösterir.

Hz. Eyyûb'un eşine yönelik yemini, bir demet ot ile sembolik bir vuruşla yerine getirtilerek hem yemine sadakat korunmuş hem de vefakar eşe zarar verilmesi engellenmiştir. Onun en büyük vasfı sabrı ve sürekli tövbe ile Hakk'a yönelişidir.

38:45

وَٱذْكُرْ عِبَٰدَنَآ إِبْرَٰهِيمَ وَإِسْحَٰقَ وَيَعْقُوبَ أُو۟لِى ٱلْأَيْدِى وَٱلْأَبْصَٰرِ

Vezkür 'ibâdenâ ibrâhîme veishâka veya'kûbe üli-l'eydî vel'ebsâr.

Kuvvetli ve keskin basiret sahibi olan kullarımız İbrahim'i, İshak'ı ve Yakub'u da hatırla!

Kamil bir kişilik, hak yolda güçlü bir irade ile hakikati kavrayan derin bir basiretin dengeli birleşimidir.

'Üli'l-eydî' ibadet ve hayırlarda yorulmak bilmez gücü ve azmi; 'el-ebsâr' ise dinin inceliklerini ve hakikatleri gören keskin basireti ifade eder. Bu büyük peygamberler hem eylemde hem de derin kavrayışta insanlığa rehber kılınmıştır.

38:46

إِنَّآ أَخْلَصْنَٰهُم بِخَالِصَةٍۢ ذِكْرَى ٱلدَّارِ

Innâ ahlasnâhüm bihâlisatin zikre-ddâr.

Biz onları, ebedi ahiret yurdunu sürekli hatırlama gibi katıksız ve üstün bir hasletle seçkin kıldık.

Dünyanın geçici cazibesinden kurtulmanın yolu, zihni ve kalbi ahiret yurdunun ebedi sorumluluğuna bağlamaktır.

'Hâlisa', içine hiçbir riya ve dünyevi çıkar karışmamış katıksız ihlası gösterir. Bu seçkin peygamberler, bütün varlıklarını ahireti hatırlamaya ve insanlara ebedi hayatı duyurmaya adadıkları için ilahi övgüye mazhar olmuşlardır.

38:47

وَإِنَّهُمْ عِندَنَا لَمِنَ ٱلْمُصْطَفَيْنَ ٱلْأَخْيَارِ

Veinnehüm 'indenâ lemine-lmustafeyne-l'ahyâr.

Şüphesiz onlar katımızda seçilmiş, en hayırlı kimselerdendir.

Gerçek üstünlük ve değer, insanların dünyevi takdirinde değil, Allah katında seçkin ve hayırlı olabilmektedir.

'Mustafeyn', süzülüp arındırılmış, özel olarak seçilmiş kimseler demektir. 'Ahyâr' ise ahlakta ve hayırlı işlerde zirveye ulaşmış kulları anlatır. Peygamberler, ilahi emaneti taşımak üzere yaratılmış en faziletli önderlerdir.

38:48

وَٱذْكُرْ إِسْمَٰعِيلَ وَٱلْيَسَعَ وَذَا ٱلْكِفْلِ ۖ وَكُلٌّۭ مِّنَ ٱلْأَخْيَارِ

Vezkür ismâ'île vel-yese'a vezel-kifl. Veküllüm mine-l'ahyâr.

İsmail'i, Elyesa'ı ve Zülkifl'i de hatırla! Hepsi de en hayırlı kimselerdendir.

Zorluklara karşı sebat gösteren ve adaletle emanete sahip çıkan her kul, hayır kervanının şerefli bir ferdidir.

Hz. İsmail teslimiyeti, Hz. Elyesa davete bağlılığı, Hz. Zülkifl ise üstlendiği zor görevleri hakkıyla yerine getirmesi ve sabrıyla bilinir. Kur'an, onların her birini erdem ve ahlak bakımından insanlığa örnek olarak takdim eder.

38:49

هَٰذَا ذِكْرٌۭ ۚ وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَـَٔابٍۢ

Hâzâ zikr. Veinne lilmüttekîne lehusne meâb.

İşte bu bir şeref ve öğüttür. Doğrusu sorumluluk bilinci taşıyanlar için çok güzel bir gelecek vardır.

İlahi vahyin rehberliğini benimseyenler, hem dünyada güzel bir iz bırakır hem de ahirette eşsiz bir saadete erer.

'Hüsne meâb', varılacak en güzel ve huzur dolu durağı, yani cenneti niteler. Allah'a karşı saygı ve sorumluluk bilinciyle yaşayan takva sahipleri, dünyevi zahmetlerin ardından nihai bir huzur ve onur yurduna kavuşacaktır.

38:50

جَنَّٰتِ عَدْنٍۢ مُّفَتَّحَةًۭ لَّهُمُ ٱلْأَبْوَٰبُ

Cennâti 'adnim müfettehatel lehümü-l'ebvâb.

Kapıları sadece kendilerine ardına kadar açılmış Adn cennetleri vardır.

Erdemli bir hayat sürenler, ahirette kendilerini hürmet ve sevgiyle karşılayan bir özgürlük yurduna girerler.

'Adn', ebedi ikamet ve huzur yeridir. Kapıların ardına kadar açık olması, cennet ehlinin orada hiçbir engelle karşılaşmayacağını, tam bir emniyet, saygınlık ve serbestiyet içinde ağırlanacaklarını simgeler.

38:51

مُتَّكِـِٔينَ فِيهَا يَدْعُونَ فِيهَا بِفَٰكِهَةٍۢ كَثِيرَةٍۢ وَشَرَابٍۢ

Müttekiîne fîhâ yed'ûne fîhâ bifâkihetin kesîrativ veşerâb.

Orada tahtlara yaslanırlar; çeşit çeşit meyveler ve leziz içecekler isterler.

Dünyada helal dairede sebat edip sabredenler, ahirette tam bir güven ve tükenmez ikramlar ortamına ulaşır.

'Müttekiîn', arkasına rahatça yaslanmış, endişe ve telaştan arınmış krallara layık huzur halidir. Cennetteki meyve ve içecekler sadece fiziksel bir doyum değil, aynı zamanda manevi bir taltif ve sevinç kaynağıdır.

38:52

۞ وَعِندَهُمْ قَٰصِرَٰتُ ٱلطَّرْفِ أَتْرَابٌۭ

Ve'indehüm kâsirâtü-ttarfi etrâb.

Yanlarında da sadece eşlerine bakan, aynı yaşta dilberler vardır.

En derin ve nezih muhabbet, bakışlarını ve gönlünü yalnızca eşine hasreden sadakat ve uyumla gerçekleşir.

'Kâsırâtü't-tarf', gözü dışarıda olmayan, sevgisi ve ilgisi yalnızca eşine dönük vefalı eşleri ifade eder. 'Etrâb' ise aynı yaşta olmanın getirdiği mükemmel anlayışı, dengi olmayı ve ruhsal uyumu simgeler.

38:53

هَٰذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ ٱلْحِسَابِ

Hâzâ mâ tû'adûne liyevmi-lhisâb.

İşte hesap günü için size söz verilen mükâfatlar bunlardır.

Hesap günü korku ve endişe günü olduğu kadar, inananlar için ilahi vaadin ve mükafatın gerçekleştiği gündür.

Dünyada sorumluluk şuuruyla yaşayan kullara hitaben yapılan bu duyuru, verilen ilahi sözlerin kesinliğini hatırlatır. Ahiretteki nimetler boş bir avuntu değil, hak edilmiş yüce bir gerçeğin somutlaşmasıdır.

38:54

إِنَّ هَٰذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُۥ مِن نَّفَادٍ

Inne hâzâ lerizkunâ mâ lehû min nefâd.

Şüphesiz bu Bizim rızkımızdır; onun için asla tükenmek yoktur.

Allah'ın cennet ehline bahşettiği nimetler, dünyevi varlıklar gibi eksilip son bulmaktan tamamen münezzehtir.

'Nefâd', tükenme ve sona erme demektir. Cennet rızkının tükenmezliği, oradaki nimetlerin ebediyetini ve kulun hiçbir zaman 'bu nimet elimden gidecek mi' kaygısına kapılmadan huzurla yaşayacağını müjdeler.

38:55

هَٰذَا ۚ وَإِنَّ لِلطَّٰغِينَ لَشَرَّ مَـَٔابٍۢ

Hâzâ. Veinne littâgîne leşerra meâb.

Bu böyledir; haddi aşan azgınlar için ise varılacak en kötü bir yer vardır.

Haddi aşarak zulüm ve haksızlıkta direnenler, sonunda kendi kazandıkları felaket ve yıkımla yüzleşirler.

'Tâgîn', ilahi ve insani sınırları çiğneyip hakka meydan okuyan azgınlardır. 'Şerra meâb' ise varılacak en korkunç durağı, yani cehennemi niteler. İlahi düzen hem adaleti hem de hak edilen karşılığı tam olarak dengeler.

38:56

جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ ٱلْمِهَادُ

Cehenneme yaslevnehâ febi'se-lmihâd.

Onlar cehenneme girecekler; orası ne kötü bir yataktır!

Bâtıl üzere kurulu kibirli hayatların sonu, insanın hiçbir huzur ve sükun bulamayacağı derin bir pişmanlıktır.

'Mihâd', insanın üzerine uzanıp dinlendiği döşektir. Cehennemin 'kötü bir döşek' olarak anılması, azgınların dünyadaki konfor iddialarına karşılık, orada her zerresi azapla örülü dehşetli bir ortamda bulunacaklarını iğneleyici bir dille anlatır.

38:57

هَٰذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌۭ وَغَسَّاقٌۭ

Hâzâ felyezûkûhü hamîmüv vegassâk.

İşte bu kaynar su ve koyu irindir; artık onu tatsınlar!

Ruhunu kötülük ve inatla kirleten kimse, yaptıklarının karşılığını tiksindirici ve yakıcı azaplarla öder.

'Hamîm' bağırsakları parçalayan kaynar içeceği, 'gassâk' ise dayanılmaz derecede pis kokulu ve dondurucu irini ifade eder. Bu tasvirler, inkarcıların fıtrata ve hakikate karşı işledikleri çirkinliklerin manevi ağırlığını somutlaştırır.

38:58

وَءَاخَرُ مِن شَكْلِهِۦٓ أَزْوَٰجٌ

Veâharu min şeklihî ezvâc.

Ve buna benzer çifter çifter daha başka azaplar da vardır.

Kötülüğün ve zulmün çeşitliliği gibi, ilahi mahkemedeki cezanın boyutları da katmerli olarak gerçekleşir.

'Ezvâc', farklı renk ve türlerdeki çeşitleri anlatır. Azap sadece tek bir yöntemle sınırlı kalmayacak, inkarcıların işledikleri çeşitli cürümlere denk gelen çok yönlü bedensel ve ruhsal ızdıraplar şeklinde sürecektir.

38:59

هَٰذَا فَوْجٌۭ مُّقْتَحِمٌۭ مَّعَكُمْ ۖ لَا مَرْحَبًۢا بِهِمْ ۚ إِنَّهُمْ صَالُوا۟ ٱلنَّارِ

Hâzâ fevcüm muktahimüm me'aküm. Lâ merhaben bihim. Innehüm sâlu-nnâr.

Liderlere denir ki: 'İşte şunlar da sizinle birlikte içeri tıkılan güruhtur!' Liderler der ki: 'Onlara rahat yüzü olmasın; onlar da ateşe gireceklerdir!'

Bâtıl yolda kurulan sahte dostluklar ve ortaklıklar, hesap anında yerini nefret ve karşılıklı lanetleşmeye bırakır.

'Lâ merhaben bihim', cehennemliklerin birbirine 'hoş gelmediniz, huzur yüzü görmeyin' şeklindeki lanetleşmesidir. Dünyada birbirini günaha ve şirke teşvik edenler, azapla yüzleştiklerinde bütün bağlarını koparıp düşman kesilirler.

38:60

قَالُوا۟ بَلْ أَنتُمْ لَا مَرْحَبًۢا بِكُمْ ۖ أَنتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنَا ۖ فَبِئْسَ ٱلْقَرَارُ

Kâlû bel entüm lâ merhaben biküm. Entüm kaddemtümûhü lenâ. Febi'se-lkarâr.

Uyanlar derler ki: 'Hayır, asıl size rahat yüzü olmasın! Bunu başımıza siz getirdiniz; orası ne kötü bir karargâhtır!'

Körü körüne taklit edilen yanlış önderler, insanı kurtarmak bir yana en büyük yıkımın sebebi haline gelir.

Kitleler, dünyada sorgulamadan peşinden gittikleri saptırıcı liderleri suçlarlar. Ancak Kur'an, aklını ve iradesini başkalarına teslim edenlerin de bu ortak vebalden kurtulamayacaklarını gözler önüne serer.

38:61

قَالُوا۟ رَبَّنَا مَن قَدَّمَ لَنَا هَٰذَا فَزِدْهُ عَذَابًۭا ضِعْفًۭا فِى ٱلنَّارِ

Kâlû rabbenâ men kaddeme lenâ hâzâ fezidhü 'azâben dı'fen fi-nnâr.

Derler ki: 'Rabbimiz! Bunu kim başımıza getirdiyse, ateşte onun azabını kat kat artır!'

Hakkı bulma sorumluluğunu başkalarına devredenler, geç gelen pişmanlıkla sadece öfke ve beddua üretebilirler.

Saptırılanlar, kendilerini bâtıla sürükleyen rehberlerin iki kat cezalandırılmasını isterler: Biri kendi sapıklıkları, diğeri ise başkalarını saptırmaları sebebiyledir. Bu sahne, iradesini teslim etmenin korkunç akıbetini sergiler.

38:62

وَقَالُوا۟ مَا لَنَا لَا نَرَىٰ رِجَالًۭا كُنَّا نَعُدُّهُم مِّنَ ٱلْأَشْرَارِ

Vekâlû mâ lenâ lâ nerâ ricâlen künnâ ne'uddühüm mine-l'eşrâr.

Ve derler ki: 'Dünyada iken kendilerini kötülerden saydığımız o adamları burada niçin göremiyoruz?'

Dünyevi kibirle hor görülen ve ezilen erdemli insanlar, gerçekte ilahi lütfun ve ebedi kurtuluşun sahipleridir.

Müşrikler, dünyada fakir ve kimsesiz oldukları için küçümsedikleri Bilal, Ammar ve Habbab gibi müminleri cehennemde ararlar. Kötülük ve erdem ölçüsünün dünyevi statüyle belirlenemeyeceği gerçeği burada yüzlerine çarpar.

38:63

أَتَّخَذْنَٰهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ ٱلْأَبْصَٰرُ

Ettehaznâhüm sihriyyen em zâgat 'anhümü-l'ebsâr.

'Onları haksız yere alaya mı almıştık, yoksa gözlerimiz mi onlardan kaydı da seçemiyoruz?'

Doğru insanları alaya alıp küçük görmek, ahirette insanı derin bir şaşkınlık ve utançla yüzleştirir.

İnkarcılar, dünyadaki alaycı tavırlarının büyük bir yanılgı olduğunu dehşetle anlarlar. Hak erlerinin orada bulunmayışı gözden kaçmalarından değil, arşın gölgesinde ve cennetin yüce makamlarında ağırlanmalarındandır.

38:64

إِنَّ ذَٰلِكَ لَحَقٌّۭ تَخَاصُمُ أَهْلِ ٱلنَّارِ

Inne zâlike lehakkun tehâsumü ehli-nnâr.

Şüphesiz ateş ehlinin bu şekilde birbiriyle çekişmesi kesin bir gerçektir.

Sorumluluktan kaçıp suçu birbirine atan inkarcıların bu acı çekişmesi, vahyin bildirdiği mutlak bir hakikattir.

'Tehâsum', tarafların karşılıklı düşmanlık ve suçlamalarla birbirini itham etmesidir. Dünyada ortak menfaatle birleşen inkarcı zümrelerin ahiretteki bu içler acısı kavgası, bâtıl birlikteliklerin kaçınılmaz hazin sonudur.

38:65

قُلْ إِنَّمَآ أَنَا۟ مُنذِرٌۭ ۖ وَمَا مِنْ إِلَٰهٍ إِلَّا ٱللَّهُ ٱلْوَٰحِدُ ٱلْقَهَّارُ

Kul innemâ ene münzir. Vemâ min ilâhin illa-llâhü-lvâhidü-lkahhâr.

De ki: 'Ben sadece bir uyarıcıyım. O tek ve mutlak egemen olan Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur.'

Hakiki davetçi insanları kendi nefsine değil, tek ve her şeye mutlak boyun eğdiren Allah'ın birliğine çağırır.

'El-Vâhid', zatında ve sıfatlarında benzeri ve ortağı bulunmayan tektir; 'el-Kahhâr' ise bütün varlıkları mutlak kudreti altında ezen ve boyun eğdirendir. Peygamberin görevi zorbalık değil, bu ilahi gerçeği insanlığa ilan etmektir.

38:66

رَبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا ٱلْعَزِيزُ ٱلْغَفَّارُ

Rabbü-ssemâvâti vel'ardi vemâ beynehüme-l'azîzü-lgaffâr.

O, göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir; mutlak galip ve çok bağışlayıcıdır.

Bütün kainatın mutlak hakimi olan Allah, üstün kudretine rağmen tövbe eden kullarına karşı sonsuz merhamet sahibidir.

'El-Azîz' ismi hiçbir gücün karşı koyamayacağı mutlak galebeyi, 'el-Gaffâr' ise günahları tekrar tekrar ve bütünüyle örten sınırsız bağışlayıcılığı gösterir. İnsan, kainatın büyüklüğü karşısında aczini anlayıp bu eşsiz affediciliğe sığınmalıdır.

38:67

قُلْ هُوَ نَبَؤٌا۟ عَظِيمٌ

Kul hüve nebeün 'azîm.

De ki: 'Bu Kur'an, sarsıcı ve çok büyük bir haberdir!'

Vahiy, insanın varoluşunu ve ebedi geleceğini ilgilendiren en mühim ve ertelenemez hakikat çağrısıdır.

'Nebeü'n-azîm', hem tevhid inancını hem de ahiret, diriliş ve hesap gerçeğini içeren muazzam ilahi bildiridir. İnsanın varoluş gayesini tayin eden bu haber, sıradan günlük meşgaleler arasında kaybolup gidecek basit bir söz değildir.

38:68

أَنتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ

Entüm 'anhü mu'ridûn.

'Fakat siz ona aldırış etmeyip sırt çeviriyorsunuz.'

En büyük felaket, insanın kendisini kurtaracak en hayati hakikate karşı kayıtsız kalıp yüz çevirmesidir.

'Mu'ridûn', bilerek ve ısrarla gerçeğe sırt dönenlerin durumunu ifade eder. Müşriklerin bu aymazlığı, akıl ve vicdanlarını dünyevi kibir ve inat uğruna nasıl körelttiklerini ve hakikatin sesine kulak tıkadıklarını açıkça sergiler.

38:69

مَا كَانَ لِىَ مِنْ عِلْمٍۭ بِٱلْمَلَإِ ٱلْأَعْلَىٰٓ إِذْ يَخْتَصِمُونَ

Mâ kâne liye min 'ilmim bilmelei-l'a'lâ iz yahtasimûn.

'Mele-i Âlâ'da melekler kendi aralarında tartışırken benim hiçbir bilgim yoktu.'

Gayb âlemine dair sahih ve kesin bilgiler, insanın şahsi aklıyla değil ancak ilahi bildirimle öğrenilebilir.

'Mele-i A'lâ', yüce melekler topluluğunu temsil eder. Ayet, Peygamberimizin Hz. Âdem'in yaratılışı ve İblis'in itaatsizliği anında orada bulunmadığını belirterek, anlattığı kıssaların tamamen vahiy kaynaklı birer mucize olduğunu kanıtlar.

38:70

إِن يُوحَىٰٓ إِلَىَّ إِلَّآ أَنَّمَآ أَنَا۟ نَذِيرٌۭ مُّبِينٌ

Iy yûhâ ileyye illâ ennemâ ene nezîrum mübîn.

'Bana ancak, apaçık bir uyarıcı olduğum için vahyedilmektedir.'

Peygamberlik bir ayrıcalık veya şahsi üstünlük davası değil, insanlığı tehlikelerden korumak için üstlenilen açık bir uyarı görevidir.

'Nezîrun mübîn', hakikati hiçbir tereddüde yer bırakmayacak netlikte bildiren rehber demektir. Peygamber, gaybın anahtarlarını elinde tuttuğunu iddia etmez; sadece kendisine indirilen ilahi emirleri insanlara ulaştırmakla mükelleftir.

38:71

إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَٰٓئِكَةِ إِنِّى خَٰلِقٌۢ بَشَرًۭا مِّن طِينٍۢ

Iz kâle rabbüke lilmelâiketi innî hâlikum beşeram min tîn.

Hani Rabbin meleklere şöyle demişti: 'Ben çamurdan bir insan yaratacağım.'

İnsanın maddi kökenindeki sadelik ve tevazu, topraktan var edilerek kibirlenmeye hiçbir hakkının olmadığını fısıldar.

Ayet, beşerin balçık ve topraktan yaratılış sürecini ilan eder. Maddi yapısı son derece mütevazı olan topraktan inşa edilen insan, asıl üstünlüğünü maddesinden değil, kendisine bahşedilecek ilahi ruhtan ve bilinçten alacaktır.

38:72

فَإِذَا سَوَّيْتُهُۥ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِى فَقَعُوا۟ لَهُۥ سَٰجِدِينَ

Feizâ sevveytühû venefahtü fîhi mir rûhî feka'û lehû sâcidîn.

'Onu şekillendirip düzenlediğim ve ona ruhumdan üflediğim zaman, derhal onun önünde secdeye kapanın!'

İnsanı yeryüzünde saygın ve sorumlu kılan asıl değer, Yaratıcının ona bahşettiği akıl, irade ve ilahi nefestir.

'Tesviye', insanın biyolojik ve ruhi dengesinin mükemmel biçimde kurulmasıdır. 'Ruhumdan üfledim' ifadesi ise Allah'ın insana hayat, şuur ve manevi kabiliyetler vermesini simgeler. Meleklerin secdesi ibadet değil, saygı ve ilahi emre itaattir.

38:73

فَسَجَدَ ٱلْمَلَٰٓئِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ

Fesecede-lmelâiketü küllühüm ecme'ûn.

Bunun üzerine meleklerin hepsi birden derhal secde ettiler.

Hakkın emri karşısında tereddütsüz teslimiyet göstermek, meleklerin saflığını ve üstün itaat ahlakını yansıtır.

'Küllühüm ecme'ûn' pekiştirmesi, istisnasız bütün meleklerin ilahi buyruğa derhal ve eksiksiz boyun eğdiğini vurgular. Melekler yaratılış hikmetini sorgulamak yerine ilahi iradenin büyüklüğü karşısında mutlak bir saygıyla yere kapanmışlardır.

38:74

إِلَّآ إِبْلِيسَ ٱسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ ٱلْكَٰفِرِينَ

Illâ iblîs. Istekbera vekâne mine-lkâfirîn.

Yalnız İblis secde etmedi; büyüklük tasladı ve inkârcılardan oldu.

Hakkın emrine karşı büyüklük taslamak, ibadet ve makamı bir anda silip süpüren en tehlikeli manevi zehirdir.

İblis'in isyanı bilgisizlikten değil, benliğini saran azamet ve kibirden kaynaklanmıştır. 'İstekbera' fiili, sahip olmadığı bir büyüklüğü vehmederek küstahlaşmayı ifade eder; nitekim kibir küfrün ve ebedi dışlanmanın kapısını açmıştır.

38:75

قَالَ يَٰٓإِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَىَّ ۖ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنتَ مِنَ ٱلْعَالِينَ

Kâle yâ iblîsü mâ mene'ake en tescüde limâ halaktü biyedayy. Estekberte em künte mine-l'âlîn.

Allah buyurdu: 'Ey İblis! Bizzat kudretimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir? Kibirlendin mi, yoksa gerçekten çok yüce bir makamda mısın?'

Kişi kendi haddini aşıp ilahi iradeye başkaldırdığında, sığ gerekçeleri ilahi adalet karşısında anında çöker.

'Biyedeyye' (iki elimle) tabiri, insanın özenle, doğrudan ve şerefli bir mahiyetle yaratıldığını belirten mecazi bir şeref ifadesidir. Allah, İblis'i sorgulayarak kibrinin hiçbir meşru dayanağı olmadığını yüzüne vurmuştur.

38:76

قَالَ أَنَا۠ خَيْرٌۭ مِّنْهُ ۖ خَلَقْتَنِى مِن نَّارٍۢ وَخَلَقْتَهُۥ مِن طِينٍۢ

Kâle ene hayrum minh. Halaktenî min nâriv vehalaktehû min tîn.

İblis dedi ki: 'Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın!'

Irk, köken ve madde üstünlüğü iddiası, şeytani kibrin temel dayanağı ve kör bir kıyas yanılgısıdır.

İblis, ateşin hafiflik ve yükselme özelliğini toprağın ağırlığına üstün tutarak sığ bir materyalist kıyas yapmıştır. Oysa gerçek üstünlük maddede değil, ilahi ruhta, itaatte, ahlakta ve emre boyun eğmektedir.

38:77

قَالَ فَٱخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌۭ

Kâle fahruc minhâ feinneke racîm.

Allah buyurdu: 'Öyleyse çık oradan! Çünkü sen artık kovulmuş ve lanetlenmiş birisin.'

Kibrinde direnen ve ilahi emri hiçe sayan benlik, sahip olduğu bütün manevi makamları kaybederek zelil olur.

'Racîm', taşlanmış, ilahi rahmetten ve melekler meclisinden kovulup dışlanmış demektir. Kibir, sahibini yüceltmek şöyle dursun, ulaştığı bütün mertebelerden aşağıların aşağısına yuvarlayan ilahi bir mahrumiyet doğurur.

38:78

وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِىٓ إِلَىٰ يَوْمِ ٱلدِّينِ

Veinne 'aleyke la'netî ilâ yevmi-ddîn.

'Ve şüphesiz hesap ve ceza gününe kadar lanetim senin üzerindedir.'

Hakka karşı kasten düşmanlık besleyen isyankâr tavır, peşini asla bırakmayacak ebedi bir dışlanmaya mahkumdur.

'Yevmi'd-dîn', amellerin karşılığının verileceği kıyamet ve ceza günüdür. İblis'in üzerindeki ilahi lanet, onun hiçbir zaman bağışlanma ve rahmet ümidinin kalmadığını ve kötülüğün ebedi sembolü haline geldiğini tescil eder.

38:79

قَالَ رَبِّ فَأَنظِرْنِىٓ إِلَىٰ يَوْمِ يُبْعَثُونَ

Kâle rabbi feenzirnî ilâ yevmi yüb'asûn.

İblis dedi ki: 'Rabbim! Öyleyse insanların diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver!'

İnatçı düşman, pişman olup af dilemek yerine günahını ve düşmanlığını sürdürmek için fırsat kollar.

İblis, ilahi azabı gördüğü halde tövbe etmek yerine, insan soyundan intikam almak ve onları saptırmak için süre istemiştir. Bu durum, kibrin insanı veya varlığı ne derece onulmaz bir kötülük batağına sürüklediğini gösterir.

38:80

قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ ٱلْمُنظَرِينَ

Kâle feinneke mine-lmünzarîn.

Allah buyurdu: 'Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin.'

Kötülüğe tanınan mühlet bir ödül değil, insanın irade sınavını tamamlaması için kurulan ilahi nizamın bir gereğidir.

İblis'e mühlet verilmesi, onun bağışlandığı anlamına gelmez. Bu mühlet, insanın yeryüzündeki imtihanının gerçekleşmesi, hak ile bâtılın, samimi olanla sahtekârın birbirinden ayrışması için tanınmış bir süredir.

38:81

إِلَىٰ يَوْمِ ٱلْوَقْتِ ٱلْمَعْلُومِ

Ilâ yevmi-lvakti-lma'lûm.

'O bilinen vaktin gününe kadar!'

Her varlığın ömrü ve kötülüğün faaliyet alanı, Allah'ın takdir ettiği kesin bir sınırla kayıtlıdır.

'Vakti'l-ma'lûm', kıyametin kopacağı ve birinci surun üfleneceği andır. İblis insanların yeniden diriliş gününe kadar mühlet istemiş, fakat Allah ona sadece kıyamet anına kadar süre tanıyarak mutlak hakimiyetin Kendisinde olduğunu bildirmiştir.

38:82

قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ

Kâle febi'izzetike leugviyennehüm ecme'în.

İblis dedi ki: 'Senin mutlak izzet ve kudretine andolsun ki, onların hepsini mutlaka azdırıp saptıracağım!'

Şeytanın insana yönelik düşmanlığı tesadüfi değil, yeminle perçinlenmiş planlı ve amansız bir saldırıdır.

İblis, Allah'ın izzetine yemin ederek hedefinin bütün insanlığı haktan uzaklaştırmak olduğunu açıkça ilan etmiştir. Bu yemin, insanın dünyada her an teyakkuzda olması ve şeytani tuzaklara karşı ilahi korumaya sığınması gerektiğini hatırlatır.

38:83

إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ ٱلْمُخْلَصِينَ

Illâ 'ibâdeke minhümü-lmuhlasîn.

'Ancak içlerinden ihlasa erdirilmiş samimi kulların müstesnadır.'

Şeytanın bütün hilelerini ve ayartmalarını boşa çıkaran tek sığınak, gönülden ve katıksız bir samimiyettir.

'Muhlasîn', bizzat Allah tarafından arındırılmış, kalbinde Allah rızasından başka hiçbir gaye taşımayan has kullardır. Şeytan bile samimi kullara karşı çaresizliğini itiraf etmiş ve ihlas kalesini aşamayacağını açıkça kabul etmiştir.

38:84

قَالَ فَٱلْحَقُّ وَٱلْحَقَّ أَقُولُ

Kâle felhakku velhakka ekûl.

Allah buyurdu: 'İşte gerçek budur ve Ben sadece hakikati söylerim!'

İlahi vaatler ve tehditler asla değişmeyen, sarsılmaz bir adalet ve hakikat esasına dayanır.

Allah Teâlâ, hükmünün mutlak hak ve adalet olduğunu teyit eder. Yaratıcının sözü haktır, vaadi haktır ve koyduğu yasalar varlığın en temel değişmez kanunlarıdır. Bu ferman, ilahi adaletin şaşmazlığını teminat altına alır.

38:85

لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنكَ وَمِمَّن تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ

Leemleenne cehenneme minke vemimmen tebi'ake minhüm ecme'în.

'Andolsun ki cehennemi mutlaka seninle ve onlardan sana uyanların hepsiyle dolduracağım!'

Şeytanın peşine takılarak iradesini heba eden herkes, onunla aynı acı akıbeti paylaşmaya mahkumdur.

Cehennem, kötülüğü rehber edinenlerin ve onlara körü körüne tabi olanların ortak toplanma yeridir. İblis tek başına cezalandırılmayacak, iradesiyle onun vesveselerine kapılıp zulüm ve inkârı seçenler de aynı ilahi adalete muhatap olacaktır.

38:86

قُلْ مَآ أَسْـَٔلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍۢ وَمَآ أَنَا۟ مِنَ ٱلْمُتَكَلِّفِينَ

Kul mâ es'elüküm 'aleyhi min ecriv vemâ ene mine-lmütekellifîn.

De ki: 'Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum ve ben kendiliğimden bir şey uyduranlardan da değilim.'

Hakiki tebliğ ehli maddi bir çıkar beklemez; samimidir, doğaldır ve yapmacık iddialardan tamamen uzaktır.

'Mütekellifîn', bilmediği şeyleri biliyormuş gibi gösteren, yapmacık davranan ve kendiliğinden din uyduran kimselerdir. Peygamberimiz tebliğinde hiçbir dünyevi menfaat gütmediğini ve dinde aşırılıktan uzak, sade bir hakikat elçisi olduğunu ilan etmiştir.

38:87

إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌۭ لِّلْعَٰلَمِينَ

In hüve illâ zikrül lil'âlemîn.

'Bu Kur'an, bütün âlemler için ancak evrensel bir öğüt ve şerefli bir hatırlatmadır.'

Kur'an belirli bir çağa veya zümreye değil, bütün insanlığa hitap eden evrensel bir rehberlik ve şeref kaynağıdır.

'Zikr', insanın unuttuğu fıtri değerleri hatırlatan ve ona iki cihan saadeti kazandıran ilahi derstir. Kur'an'ın 'âlemler için' olması, mesajının zamana ve mekana sığmayan kuşatıcı ve evrensel bir nur olduğunu belgeler.

38:88

وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُۥ بَعْدَ حِينٍۭ

Veleta'lemünne nebeehû ba'de hîn.

'Ve onun verdiği haberin doğruluğunu bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz!'

Vahyin haber verdiği hakikatler, zamanı geldiğinde hem dünyadaki gelişmelerle hem de ahirette kesinlikle doğrulanacaktır.

'Ba'de hîn', ölüm anı, Bedir zaferi veya kıyamet sabahı gibi hakikatin bütünüyle perdesiz ortaya çıkacağı vakitlerdir. İnatla inkâr edenler için zaman, Kur'an'ın doğruluğunu acı ve kaçınılmaz bir tecrübeyle gözler önüne serecektir.