İçeriğe geç
Yolcu
6. Sure · Mekke · 165 Ayet

En'âm Suresi

Tevhid inancını, kâinattaki muazzam nizamı, peygamberlerin hakikat mücadelesini ve şirk koşulan sahte ilahların acziyetini aklî delillerle ortaya koyan Mekkî sure.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

6:1

ٱلْحَمْدُ لِلَّهِ ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ وَجَعَلَ ٱلظُّلُمَٰتِ وَٱلنُّورَ ۖ ثُمَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ

Elhamdü lillâhillezî halakas-semâvâti vel-arda ve cealez-zulumâti ven-nûr, sümmellezîne keferû bi-rabbihim ya'dilûn.

Hamd; gökleri ve yeri yaratan, karanlıkları ve aydınlığı var eden Allah'a mahsustur. Böyleyken inkâr edenler hâlâ başkalarını Rablerine denk tutuyorlar.

Kainattaki muazzam nizam ve zıtlıkların dengesi, her türlü övgünün yalnızca Yaratıcı'ya ait olduğunu gösterir.

Ayet, uluhiyetin temel delili olan kozmik yaratılışa dikkat çeker; cehalet ve şirki simgeleyen 'karanlıklar' (zulumât) çoğul, hakikati simgeleyen 'nur' ise tekil zikredilmiştir. Tüm bu açık delillere rağmen sahte ilahlara yönelmek en büyük akıl tutulmasıdır.

6:2

هُوَ ٱلَّذِى خَلَقَكُم مِّن طِينٍۢ ثُمَّ قَضَىٰٓ أَجَلًۭا ۖ وَأَجَلٌۭ مُّسَمًّى عِندَهُۥ ۖ ثُمَّ أَنتُمْ تَمْتَرُونَ

Hüvellezî halakaküm min tînin sümme kadâ ecelâ, ve ecelüm müsemmen indehû sümme entüm temterûn.

Sizi bir çamurdan yaratan, sonra bir ecel (ömür süresi) belirleyen O'dur. O'nun katında belirlenmiş bir ecel daha (kıyamet vakti) vardır. Bütün bunlardan sonra siz hâlâ şüphe ediyorsunuz.

İnsanın topraktan başlayan varlığı ve sınırlı ömrü, mutlak bir ecel ve hesap gününün kaçınılmazlığını hatırlatır.

Ayetteki ilk ecel bireysel dünya hayatını, 'ecel-i müsemmâ' ise kıyametin kopuşuyla başlayacak ebedi süreci ifade eder. İnsanın kökenindeki acziyeti ve ölüm gerçeğini görmezden gelerek diriliş hakkında şüpheye düşmesi büyük bir gaflettir.

6:3

وَهُوَ ٱللَّهُ فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِى ٱلْأَرْضِ ۖ يَعْلَمُ سِرَّكُمْ وَجَهْرَكُمْ وَيَعْلَمُ مَا تَكْسِبُونَ

Ve hüvellâhü fis-semâvâti ve fil-ard, ya'lemü sirraküm ve cehraküm ve ya'lemü mâ teksibûn.

Göklerde de yerde de Allah O'dur. O sizin gizlinizi de açığınızı da bilir, ne kazanmakta olduğunuzu da bilir.

Her an ilahi gözetim altında olduğunu bilen insan, iç dünyasını da dış eylemlerini de adalet ve takva ile inşa eder.

Allah'ın göklerde ve yerde tek ilah olması, mekândan münezzeh mutlak hâkimiyetini ve ilminin kuşatıcılığını gösterir. İnsanın en gizli niyetleri ile yapıp ettiği ameller kayıt altındadır ve hiçbir eylem karşılıksız kalmayacaktır.

6:4

وَمَا تَأْتِيهِم مِّنْ ءَايَةٍۢ مِّنْ ءَايَٰتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كَانُوا۟ عَنْهَا مُعْرِضِينَ

Ve mâ te'tîhim min âyetim min âyâti rabbihim illâ kânû anhâ mu'ridîn.

Onlara Rablerinin ayetlerinden hiçbir ayet gelmez ki, mutlaka ondan yüz çevirmesinler.

Önyargı ve kibirle körleşen zihinler, önlerine serilen apaçık hakikat delillerinden dahi yüz çevirirler.

Müşriklerin hakka karşı takındığı bu tavır, cehaletten değil inat ve bağnazlıktan kaynaklanır. İster kevni (kainat düzeni) ister vahyi ayetler olsun, kalbini kibre teslim eden kimseler uyarıcı delilleri görmezden gelerek kendi sonlarını hazırlarlar.

6:5

فَقَدْ كَذَّبُوا۟ بِٱلْحَقِّ لَمَّا جَآءَهُمْ ۖ فَسَوْفَ يَأْتِيهِمْ أَنۢبَٰٓؤُا۟ مَا كَانُوا۟ بِهِۦ يَسْتَهْزِءُونَ

Fe-kad kezzebû bil-hakkı lemmâ câehüm, fe-sevfe ye'tîhim enbâü mâ kânû bihî yestehziûn.

Gerçekten onlar, hak kendilerine geldiğinde onu hemen yalanladılar. Fakat alay edip durdukları şeyin haberleri (ve acı akıbeti) yakında kendilerine gelecektir.

Hakikati alaya almak onu yok etmez; er ya da geç inkârın sarsıcı sonuçlarıyla yüzleşmek kaçınılmazdır.

'Hak' kelimesi hem Kur'an'ı hem de Peygamber'in çağrısını kapsar. Alay ve küçümseme, çaresizliğin ve kibrin örtüsüdür. Ayet, inkârcılara hem dünyadaki yenilginin hem de ahiret azabının kesinliğini haber vererek inananlara sabır ve büyük bir teselli sunar.

6:6

أَلَمْ يَرَوْا۟ كَمْ أَهْلَكْنَا مِن قَبْلِهِم مِّن قَرْنٍۢ مَّكَّنَّٰهُمْ فِى ٱلْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّن لَّكُمْ وَأَرْسَلْنَا ٱلسَّمَآءَ عَلَيْهِم مِّدْرَارًۭا وَجَعَلْنَا ٱلْأَنْهَٰرَ تَجْرِى مِن تَحْتِهِمْ فَأَهْلَكْنَٰهُم بِذُنُوبِهِمْ وَأَنشَأْنَا مِنۢ بَعْدِهِمْ قَرْنًا ءَاخَرِينَ

E-lem yerav kem ehleknâ min kablihim min karnim mekkennâhüm fil-ardı mâ lem nümekkil leküm ve erselnes-semâe aleyhim midrârav ve cealnel-enhâra tecrî min tahtihim fe-ehleknâhüm bi-zünûbihim ve enşe'nâ mim ba'dihim karnen âharîn.

Kendilerinden önce nice nesilleri helak ettiğimizi görmediler mi? Onları yeryüzünde sizi yerleştirmediğimiz imkânlarla yerleştirmiş, üzerlerine gökten bolca yağmur indirmiş ve altlarından ırmaklar akıtmıştık. Fakat onları günahları yüzünden helak ettik ve arkalarından başka bir nesil var ettik.

Maddi güç ve refah, ahlaki çürüme ve haktan sapmaya karşı hiçbir toplumu ilahi adaletten kurtaramaz.

Tarih felsefesinin temel ilkesi burada ortaya konur: Kavimlerin helaki tabii bir tesadüf değil, işledikleri zulüm ve günahların sonucudur. Nimet bolluğu bir dokunulmazlık sağlamaz; nankörlük edildiğinde helak mukadder olur ve yerlerine yeni nesiller getirilir.

6:7

وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَٰبًۭا فِى قِرْطَاسٍۢ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓا۟ إِنْ هَٰذَآ إِلَّا سِحْرٌۭ مُّبِينٌۭ

Ve lev nezzelnâ aleyke kitâben fî kırtâsin felemesûhü bi-eydîhim le-kâlellezîne keferû in hâzâ illâ sihrum mübîn.

Eğer sana kâğıt üzerinde yazılı bir kitap indirseydik ve elleriyle ona dokunsalardı bile, inkâr edenler yine de: "Bu, apaçık bir büyüden başka bir şey değildir" derlerdi.

İnanmamaya şartlanmış bir zihniyeti, en somut ve maddi deliller dahi hakikate ikna etmeye yetmez.

Müşriklerin mucize taleplerinin arkasında samimi arayış değil, inatçı bir inkar yatmaktadır. Dokunma hissi kesinliğin zirvesi olmasına rağmen, kalbinde nifak ve kibir barındıranlar mucizeyi hemen 'büyü' diyerek yaftalar ve hakikatten kaçarlar.

6:8

وَقَالُوا۟ لَوْلَآ أُنزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌۭ ۖ وَلَوْ أَنزَلْنَا مَلَكًۭا لَّقُضِىَ ٱلْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنظَرُونَ

Ve kâlû lev lâ ünzile aleyhi melek, ve lev enzelnâ melekel lekudiyel-emru sümme lâ yünzarûn.

Bir de: "Ona (gözle görülen) bir melek indirilseydi ya!" dediler. Eğer bir melek indirseydik iş bitirilmiş olurdu, sonra kendilerine hiç mühlet de verilmezdi.

İmtihanın esası gayba imandır; gözle görülür somut melek gelseydi mühlet biter ve helak anında gerçekleşirdi.

İnkârcıların peygamberliği dünyevi bir şatafat veya doğaüstü bir gösteri sanmaları eleştirilir. İlahi sünnet gereği, meleklerin çıplak gözle indirilmesi durumunda imtihan perdesi kalkar; o anda iman etmeyenlerin helaki gecikmeksizin infaz edilirdi.

6:9

وَلَوْ جَعَلْنَٰهُ مَلَكًۭا لَّجَعَلْنَٰهُ رَجُلًۭا وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِم مَّا يَلْبِسُونَ

Ve lev cealnâhü melekel lecealnâhü racülev ve lelebesnâ aleyhim mâ yelbisûn.

Eğer peygamberi bir melek yapsaydık, onu yine bir insan suretinde gönderirdik ve onları yine düşmekte oldukları şüphe ve karmaşaya düşürürdük.

İnsanlığa örnek ve rehber olabilmesi için elçinin de insan cinsinden ve insani vasıflara sahip olması ilahi hikmetin gereğidir.

Meleğin kendi asli suretiyle görünmesi insan takatini aşacağından beşer suretine girmesi gerekirdi. Bu durumda inkârcılar yine 'Bu da bizim gibi bir insan' diyerek şüpheye düşecek ve inatlarını sürdüreceklerdi.

6:10

وَلَقَدِ ٱسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍۢ مِّن قَبْلِكَ فَحَاقَ بِٱلَّذِينَ سَخِرُوا۟ مِنْهُم مَّا كَانُوا۟ بِهِۦ يَسْتَهْزِءُونَ

Ve lekadistühzi'e bi-rusülim min kablike fe-hâka billezîne sehırû minhüm mâ kânû bihî yestehziûn.

Andolsun, senden önceki peygamberlerle de alay edilmişti de alay edenleri, o alay konusu edindikleri şey (azap) çepeçevre kuşatıverdi.

Hak davaya gönül verenler, karşılaştıkları küçümseme ve alaylar karşısında asla ümitsizliğe kapılmamalıdır.

Hakikat tarihinde bütün peygamberler benzer alaylarla karşılaşmıştır. Ancak alaya aldıkları ilahi ceza, o kibirli inkârcıları ansızın kuşatıp yok etmiştir. Bu ayet, Hz. Peygamber ve onun izinden giden inananlar için çağlar üstü bir moral ve dayanma gücüdür.

6:11

قُلْ سِيرُوا۟ فِى ٱلْأَرْضِ ثُمَّ ٱنظُرُوا۟ كَيْفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلْمُكَذِّبِينَ

Kul sîrû fil-ardı sümmenzurû keyfe kâne âkıbetül-mükezzibîn.

De ki: "Yeryüzünde dolaşın da hakikati yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın!"

Tarihsel kalıntılar ve geçmiş medeniyetlerin harabeleri, hakkı inkâr edenlerin kaçınılmaz çöküşünü gösteren ibret levhalarıdır.

Kur'an, insanı körü körüne yaşamaktan çıkarıp ibret nazarıyla gezmeye ve derin düşünceye çağırır. 'Yeryüzünde dolaşın' emri, tarihin şahitliğinde ilahi adaletin nasıl hükümran olduğunu yerinde görüp kavramayı amaçlayan ahlaki bir yöntemdir.

6:12

قُل لِّمَن مَّا فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ ۖ قُل لِّلَّهِ ۚ كَتَبَ عَلَىٰ نَفْسِهِ ٱلرَّحْمَةَ ۚ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَىٰ يَوْمِ ٱلْقِيَٰمَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ ۚ ٱلَّذِينَ خَسِرُوٓا۟ أَنفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ

Kul limem mâ fis-semâvâti vel-ard, kul lillâh, ketebe alâ nefsihir-rahmeh, leyecmeanneküm ilâ yevmil-kıyâmeti lâ raybe fîh, ellezîne hasirû enfüsehüm fe-hüm lâ yü'minûn.

De ki: "Göklerde ve yerde olan her şey kime aittir?" De ki: "Allah'a aittir." O, rahmeti kendi zatına ilke edinmiştir. Hakkında hiçbir şüphe bulunmayan kıyamet gününde sizi mutlaka toplayacaktır. Kendilerini hüsrana uğratanlar var ya, işte onlar iman etmezler.

İlahi hâkimiyetin ve varlığın temel yasası mutlak rahmettir; insan ise bu rahmete ancak imanla kavuşur.

'Ketebe alâ nefsihir-rahme' ifadesi, Yüce Allah'ın kullarına merhamet etmeyi karşılıksız bir bağış olarak kendi zatına ilke edindiğini gösterir. Cezaların ertelenmesi ve süre tanınması bu rahmetin eseridir; ahiretteki kayıp ise kişinin kendi tercihiyle doğru yolu reddetmesindendir.

6:13

۞ وَلَهُۥ مَا سَكَنَ فِى ٱلَّيْلِ وَٱلنَّهَارِ ۚ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلْعَلِيمُ

Ve lehû mâ sekene fîl-leyli ven-nehâr, ve hüves-semîul-alîm.

Gecede ve gündüzde barınan (duran veya hareket eden) her şey O'nundur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.

Zamanın ve mekânın akışı içinde sakin olan yahut hareket eden her zerre, Allah'ın mutlak mülkiyetindedir.

'Sekene' fiili hem sükûneti hem de hareket halindeki canlıların mesken tutmasını ifade eder. Varlığın her hali O'nun kudretine boyun eğmiştir. Duaları ve yakarışları eksiksiz işiten (Semî') ve bütün kalpleri ve sırları bilen (Alîm) yalnız O'dur.

6:14

قُلْ أَغَيْرَ ٱللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّۭا فَاطِرِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُ ۗ قُلْ إِنِّىٓ أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ ۖ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ ٱلْمُشْرِكِينَ

Kul eğayrallâhi ettehızü veliyyen fâtıris-semâvâti vel-ardı ve hüve yut'ımü ve lâ yut'am, kul innî ümirtü en ekûne evvele men esleme ve lâ tekûnenne minel-müşrikîn.

De ki: "Gökleri ve yeri yoktan var eden, besleyen fakat kendisi beslenmeyen Allah'tan başkasını mı dost edineyim?" De ki: "Bana Müslüman olanların ilki olmam emredildi ve 'Sakın müşriklerden olma!' (denildi)."

Varlığını hiçbir şeye borçlu olmayan ve herkesi rızıklandıran Samed olan Allah'tan başkasına sığınmak şirktir.

'Fâtır', maddesiz ve modelsiz benzersiz yaratan demektir. O rızık verir fakat hiçbir şeye muhtaç değildir. Bu ayet, müminin her türlü sahte otorite ve ilahı reddedip mutlak teslimiyetle yalnızca Allah'ı veli (koruyucu/dost) edinmesini emreder.

6:15

قُلْ إِنِّىٓ أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّى عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍۢ

Kul innî ehâfü in asaytü rabbî azâbe yevmin azîm.

De ki: "Şayet Rabbime isyan edecek olursam, gerçekten o büyük günün azabından korkarım."

Kulluk makamının zirvesinde bulunan elçiler dahi ilahi emirlere mutlak saygı ve haşyet duymakla yükümlüdür.

Bu nebevi ikrar, peygamberin de bir kul olduğunu ve hesap şuurunu en derinden taşıdığını gösterir. Hiç kimse günaha karşı ayrıcalıklı değildir; sorumluluk bilinci ve Allah korkusu (havf), müminin istikametinin en sağlam muhafızıdır.

6:16

مَّن يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍۢ فَقَدْ رَحِمَهُۥ ۚ وَذَٰلِكَ ٱلْفَوْزُ ٱلْمُبِينُ

Mey yusraf anhü yevmeizin fe-kad rahimeh, ve zâlikel-fevzül-mübîn.

O gün kimden o azap savuşturulup uzaklaştırılırsa, muhakkak ki Allah ona merhamet etmiştir. İşte apaçık kurtuluş ve başarı budur.

Ahirette azaptan kurtulmak, insanın sırf kendi ameline güvenmesinden ziyade Allah'ın sonsuz merhametinin bir sonucudur.

'Apaçık kurtuluş', cehennemden kurtulup ilahi rızaya ve cennete kavuşmaktır. Hadis-i şerifte bildirildiği gibi hiç kimse yalnızca ameliyle cennete giremez, ancak Allah'ın ikramı ve merhameti imdada yetişirse kurtulur. Asıl başarı işte bu ebedi selamettir.

6:17

وَإِن يَمْسَسْكَ ٱللَّهُ بِضُرٍّۢ فَلَا كَاشِفَ لَهُۥٓ إِلَّا هُوَ ۖ وَإِن يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍۢ فَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ قَدِيرٌۭ

Ve iy yemseskellâhü bi-durrin fe-lâ kâşife lehû illâ hû, ve iy yemseske bi-hayrin fe-hüve alâ külli şey'in kadîr.

Eğer Allah sana bir zarar dokunduracak olursa, O'ndan başka onu kaldıracak hiç kimse yoktur. Şayet sana bir hayır dokundurursa, şüphesiz O her şeye kadirdir.

Bütün dertlerin devası da bütün iyiliklerin kaynağı da yalnızca mutlak kudret sahibi olan Allah'tır.

Tevhidin özü, menfaatin de zararın da hakiki failinin Yüce Allah olduğunu idrak etmektir. Putlar veya faniler ne zararı defedebilir ne de hayrı celbedebilir. Bu bilinç inanan insana derin bir tevekkül, vakar ve sarsılmaz bir teslimiyet kazandırır.

6:18

وَهُوَ ٱلْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِۦ ۚ وَهُوَ ٱلْحَكِيمُ ٱلْخَبِيرُ

Ve hüvel-kâhiru fevka ibâdih, ve hüvel-hakîmül-habîr.

O, kullarının üzerinde mutlak egemen ve üstün olandır (el-Kâhir). O, her hükmü hikmetli olandır, her şeyden hakkıyla haberdardır.

Bütün varlıklar ilahi iradeye boyun eğmiştir; O'nun hâkimiyeti hem sonsuz hikmet hem de eksiksiz bilgiyle kuşatılmıştır.

'El-Kâhir' ismi, hiçbir gücün karşı koyamayacağı mutlak üstünlüğü ifade eder. Bu hâkimiyet kör bir zorbalık değil; her şeyi yerli yerince yapan (Hakîm) ve her şeyin içyüzünden haberdar olan (Habîr) Allah'ın adil ve kusursuz yönetiminin bir yansımasıdır.

6:19

قُلْ أَىُّ شَىْءٍ أَكْبَرُ شَهَٰدَةًۭ ۖ قُلِ ٱللَّهُ ۖ شَهِيدٌۢ بَيْنِى وَبَيْنَكُمْ ۚ وَأُوحِىَ إِلَىَّ هَٰذَا ٱلْقُرْءَانُ لِأُنذِرَكُم بِهِۦ وَمَنۢ بَلَغَ ۚ أَئِنَّكُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ ٱللَّهِ ءَالِهَةً أُخْرَىٰ ۚ قُل لَّآ أَشْهَدُ ۚ قُلْ إِنَّمَا هُوَ إِلَٰهٌۭ وَٰحِدٌۭ وَإِنَّنِى بَرِىٓءٌۭ مِّمَّا تُشْرِكُونَ

Kul eyyü şey'in ekberu şehâdeh, kulillâhü şehîdüm beynî ve beyneküm, ve ûhıye ileyye hâzel-kur'ânü li-ünziraküm bihî ve mem belağ, e-inneküm leteşhedûne enne meallâhi âliheten uhrâ, kul lâ eşhed, kul innemâ hüve ilâhuv vâhıdüv ve innenî berîüm mimmâ tüşrikûn.

De ki: "Hangi şahitlik daha büyüktür?" De ki: "Benimle sizin aranızda Allah şahittir. Bu Kur'an bana; sizi ve ulaştığı herkesi onunla uyarayım diye vahyolundu. Yoksa siz gerçekten Allah ile beraber başka ilahların olduğuna şahitlik mi ediyorsunuz?" De ki: "Ben şahitlik etmem!" De ki: "O, ancak tek bir ilahtır ve ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden kesinlikle uzağım."

Kur'an, ulaştığı her çağı ve insanı bağlayan evrensel bir hitaptır; tevhid ikrarı ise şirkin her çeşidinden arınmayı gerektirir.

Ayetteki 've men belağ' ifadesi risaletin cihanşümul olduğunu tescil eder. Peygamberliğin en büyük şahidi mucizeleriyle bizzat Allah'tır. Mümin, bâtıl inançlara ve sahte ilahlara karşı tavizsiz bir teberrî (uzak durma) içinde olmalıdır.

6:20

ٱلَّذِينَ ءَاتَيْنَٰهُمُ ٱلْكِتَٰبَ يَعْرِفُونَهُۥ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَآءَهُمُ ۘ ٱلَّذِينَ خَسِرُوٓا۟ أَنفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ

Ellezîne âteynâhümül-kitâbe ya'rifûnehû kemâ ya'rifûne ebnâehüm, ellezîne hasirû enfüsehüm fe-hüm lâ yü'minûn.

Kendilerine kitap verdiklerimiz, onu (peygamberi) kendi öz oğullarını tanıdıkları gibi gayet iyi tanırlar. Kendilerini hüsrana uğratanlar var ya, işte onlar iman etmezler.

Hakikati bilmek kurtuluş için kâfi değildir; bilgiye boyun eğecek ihlas ve samimiyet yoksa inkâr kaçınılmaz olur.

Ehl-i Kitap bilginleri, kendi kutsal metinlerindeki vasıflar sayesinde son peygamberi şüpheye yer bırakmayacak derecede biliyorlardı. Lakin haset, ırkçılık ve dünyevi çıkarlar hidayete engel oldu. Kendi fıtrat sermayesini tüketenler gerçek müflislerdir.

6:21

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ ٱفْتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِـَٔايَٰتِهِۦٓ ۗ إِنَّهُۥ لَا يُفْلِحُ ٱلظَّٰلِمُونَ

Ve men ezlemü mimmēnifterâ alallâhi keziben ev kezzebe bi-âyâtih, innehû lâ yüflihuz-zâlimûn.

Allah'a yalan uydurarak iftira edenden veya O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim olabilir? Şüphesiz zalimler asla kurtuluşa eremezler.

İnanç sahasında en büyük zulüm, Allah adına asılsız iddialarda bulunmak ve O'nun indirdiği vahyi reddetmektir.

Ayette şirk koşmak, puta tapmak ve helal-haram uydurmak 'iftira'; peygamberi reddetmek ise 'tekzib' olarak nitelenmiştir. Zulüm, hakkı layık olduğu yerden alıp batıla vermektir. Adaletin kaynağı olan ilahi hükümleri çiğneyenlerin ebedi felahı imkansızdır.

6:22

وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًۭا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوٓا۟ أَيْنَ شُرَكَآؤُكُمُ ٱلَّذِينَ كُنتُمْ تَزْعُمُونَ

Ve yevme nahşüruhüm cemîan sümme nekûlü lillezîne eşrakû eyne şürakâükümüllezîne küntüm tez'umûn.

O gün hepsini bir araya toplayacağız, sonra da ortak koşanlara: "Nerede o (ilah olduklarını) iddia edip durduğunuz ortaklarınız?" diyeceğiz.

Dünyada bel bağlanan sahte otoriteler ve ilahlaştırılan güçler, mahşerin dehşetinde insanı yapayalnız bırakacaktır.

Bu ilahi hitap bir azarlama ve acziyet ifşasıdır (tevkîf ve tebkit). İnsanın Allah'tan gayrı sığındığı servet, makam veya putlar o gün zerrece yardım edemez; şirkin temelsiz bir zandan ibaret olduğu gerçeği apaçık ortaya çıkar.

6:23

ثُمَّ لَمْ تَكُن فِتْنَتُهُمْ إِلَّآ أَن قَالُوا۟ وَٱللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ

Sümme lem tekün fitnetühüm illâ en kâlû vallâhi rabbinâ mâ künnâ müşrikîn.

Sonra onların (sıkışıp kaldıklarında) ileri sürecekleri bahaneleri: "Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik!" demekten başka bir şey olmayacaktır.

Suçluluk psikolojisinin getirdiği panik ve çaresizlik, inkârcıları mahşer meydanında bile yalana sığınmaya sevk eder.

Ayetteki 'fitne', onların sığındıkları mazeret ve düştükleri şaşkınlıktır. Dünyada putları şefaatçi kılanlar, azabı görünce yeminle inkâra yeltenirler. Bu hal, bâtıl inancın insan karakterini ne denli yozlaştırıp tutarsız kıldığının ibretlik bir tablosudur.

6:24

ٱنظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا۟ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمْ ۚ وَضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُوا۟ يَفْتَرُونَ

Ünzur keyfe kezebû alâ enfüsihim ve dalle anhüm mâ kânû yefterûn.

Bak, kendi aleyhlerine nasıl yalan söylediler ve uydurdukları şeyler (sahte ilahlar) onları nasıl yüzüstü bırakıp kaybolup gitti!

İnsanın ahirette kendi yalanıyla yüzleşmesi ve sahte sığınaklarının yok oluşu, en acı inkâr hezimetidir.

Dünyada putlara ve dünyevi güçlere bel bağlayanlar, mahşerde bu bağların tamamen koptuğunu görürler. Kendi nefislerine söyledikleri yalanlar tükenmiş, sığındıkları hayaller onları terk etmiştir. Bu ayet insanı, geçici güçlere güvenmenin boşluğunu fark edip derin derin düşünmeye davet eder.

6:25

وَمِنْهُم مَّن يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ ۖ وَجَعَلْنَا عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَن يَفْقَهُوهُ وَفِىٓ ءَاذَانِهِمْ وَقْرًۭا ۚ وَإِن يَرَوْا۟ كُلَّ ءَايَةٍۢ لَّا يُؤْمِنُوا۟ بِهَا ۚ حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءُوكَ يُجَٰدِلُونَكَ يَقُولُ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓا۟ إِنْ هَٰذَآ إِلَّآ أَسَٰطِيرُ ٱلْأَوَّلِينَ

Ve minhüm mey yestemiü ileyk, ve cealnâ alâ kulûbihim ekinneten ey yefkahûhü ve fî âzânihim vakrâ, ve iy yerav külle âyetil lâ yü'minû bihâ, hattâ izâ câûke yücâdilûneke yekûlüllezîne keferû in hâzâ illâ esâtîrul-evvelîn.

Onlardan seni dinleyenler de vardır. Fakat onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da ağırlık koyduk. Onlar bütün mucizeleri görseler bile yine de ona inanmazlar. Hatta sana geldiklerinde seninle tartışarak inkâr edenler: "Bu, eskilerin masallarından başka bir şey değildir!" derler.

Kötü niyet ve inatla yaklaşılan ilahi hitap kalbe tesir etmez; önyargı kalbi körleştirip aklı hakikate kapatır.

'Ekinne' (örtüler) ve 'vakr' (ağırlık), inkârcıların kendi ısrarlı sapkınlıkları neticesinde basiretlerinin bağlanmasını ifade eden temsili anlatımlardır. Vahyi 'eskilerin masalları' (esâtîr) diye yaftalamak, argümansız kalan inkârcı zihniyetin tarih boyunca başvurduğu ilkel bir kaçış yoludur.

6:26

وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُ ۖ وَإِن يُهْلِكُونَ إِلَّآ أَنفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ

Ve hüm yenhevne anhü ve yen'evne anh, ve iy yühlikûne illâ enfüsehüm ve mâ yeş'urûn.

Onlar hem insanları bundan (Kur'an'dan) vazgeçirmeye çalışırlar hem de kendileri ondan uzak dururlar. Oysa onlar farkında olmadan yalnızca kendilerini helak ederler.

Hakikate düşmanlık besleyenler sadece kendilerini mahrum etmekle kalmaz, başkalarının hidayetine de set çekerler.

Ayette inkârcıların ikili fesadı vurgulanır: Hem bizzat vahiyden kaçarlar hem de başkalarının Kur'an'la buluşmasını engellerler. Ancak bu menfi gayret hakikatin nurunu söndüremez; yalnızca o bozguncuların manevi çöküşünü ve ebedi helakini hızlandırır.

6:27

وَلَوْ تَرَىٰٓ إِذْ وُقِفُوا۟ عَلَى ٱلنَّارِ فَقَالُوا۟ يَٰلَيْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بِـَٔايَٰتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ ٱلْمُؤْمِنِينَ

Ve lev terâ iz vukıfû alen-nâri fe-kâlû yâ leytenâ nüraddü ve lâ nükezzibe bi-âyâti rabbinâ ve nekûne minel-mü'minîn.

Ateşin başında durduruldukları zaman onları bir görsen! "Ah, keşke dünyaya geri döndürülseydik de Rabbimizin ayetlerini yalanlamayıp müminlerden olsaydık!" derler.

Fırsat eldeyken iman etmeyenler, cehennem azabını görünce faydasız bir pişmanlıkla dünyaya dönmeyi temenni ederler.

Kur'an'ın canlı tasviri, inkârın sonundaki derin çaresizliği gözler önüne serer. İmtihan yurdu olan dünyada kibirle reddedilen gerçekler karşısında duyulan bu nedamet fayda vermez. Mümin, ömür sermayesi tükenmeden bu ikazı idrak etmelidir.

6:28

بَلْ بَدَا لَهُم مَّا كَانُوا۟ يُخْفُونَ مِن قَبْلُ ۖ وَلَوْ رُدُّوا۟ لَعَادُوا۟ لِمَا نُهُوا۟ عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَٰذِبُونَ

Bel bedâ lehüm mâ kânû yuhfûne min kabl, ve lev ruddû le-âdû limâ nühû anhü ve innehüm lekâzibûn.

Hayır, önceden gizleyip durdukları şeyler karşılarına çıktı. Şayet geri döndürülselerdi, kendilerine yasaklanan şeylere kesinlikle yine dönerlerdi. Çünkü onlar gerçekten yalancıdırlar.

Karakteri kibir ve nifakla yoğrulmuş olanlar, azap tehdidi geçince yine eski isyan ve kötülüklerine dönerler.

Onların dünyada sakladıkları küfür ve nankörlükleri ahirette açığa çıkmıştır. Dünyaya dönme istekleri hakiki bir tövbe arzusundan değil, azabın dehşetinden kaçma refleksidir. Fıtratları bozulduğu için fırsat verilse dahi aynı nankörlüğü tekrarlayacaklardır.

6:29

وَقَالُوٓا۟ إِنْ هِىَ إِلَّا حَيَاتُنَا ٱلدُّنْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ

Ve kâlû in hiye illâ hayâtüned-dünyâ ve mâ nahnü bi-meb'ûsîn.

Onlar: "Hayat ancak bu dünyadaki hayatımızdan ibarettir; biz tekrar diriltilecek de değiliz" dediler.

Ahireti inkâr eden materyalist bakış, insanı sorumluluk şuurundan kopararak ahlaki yozlaşmaya sürükler.

'Hayat yalnızca bu dünyadır' tezi, tarihteki dehrî ve inkârcı akımların ortak hezeyanıdır. Diriliş inancı olmadığında adalet, fedakarlık ve ahlak temelsiz kalır. Kur'an, bu zihniyeti çürüterek insanın nihai hesabının var olduğunu kesin dille vurgular.

6:30

وَلَوْ تَرَىٰٓ إِذْ وُقِفُوا۟ عَلَىٰ رَبِّهِمْ ۚ قَالَ أَلَيْسَ هَٰذَا بِٱلْحَقِّ ۚ قَالُوا۟ بَلَىٰ وَرَبِّنَا ۚ قَالَ فَذُوقُوا۟ ٱلْعَذَابَ بِمَا كُنتُمْ تَكْفُرُونَ

Ve lev terâ iz vukıfû alâ rabbihim, kâle e-leyse hâzâ bil-hakk, kâlû belâ ve rabbinâ, kâle fe-zûkul-azâbe bimâ küntüm tekfürûn.

Rablerinin huzurunda durdurulduklarında onları bir görsen! (Allah) "Bu (diriliş) gerçek değil miymiş?" der. Onlar da: "Rabbimize andolsun ki evet, gerçekmiş!" derler. Allah: "Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan dolayı tadın azabı!" buyurur.

Dünyada şüpheyle karşılanan diriliş gerçeği, mahşer günü tartışmasız bir kesinlikle itiraf ettirilecektir.

'Vukıfû alâ rabbihim', kulların hesap için ilahi divanda hazır tutulmasını anlatır. Dünyadayken alay konusu yapılan kıyamet ve haşr vakti gelince kaçacak delik kalmaz. Bu zoraki itiraf azabı hafifletmez; aksine nankörlüğün cezasını katmerli hale getirir.

6:31

قَدْ خَسِرَ ٱلَّذِينَ كَذَّبُوا۟ بِلِقَآءِ ٱللَّهِ ۖ حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءَتْهُمُ ٱلسَّاعَةُ بَغْتَةًۭ قَالُوا۟ يَٰحَسْرَتَنَا عَلَىٰ مَا فَرَّطْنَا فِيهَا وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَىٰ ظُهُورِهِمْ ۚ أَلَا سَآءَ مَا يَزِرُونَ

Kad hasirallezîne kezzebû bi-likâillâh, hattâ izâ câethümüs-sâatü bağteten kâlû yâ hasratenâ alâ mâ ferratnâ fîhâ ve hüm yahmilûne evzârahüm alâ zuhûrihim, e-lâ sâe mâ yezirûn.

Allah'ın huzuruna çıkmayı yalanlayanlar gerçekten ziyana uğramıştır. Nihayet o kıyamet saati ansızın gelip çatınca onlar, günah yüklerini sırtlarına yüklenmiş olarak: "Dünyada kaçırdığımız fırsatlardan dolayı yazıklar olsun bize!" derler. Dikkat edin, yüklendikleri şeyler ne kötüdür!

Ölüm ve kıyamet gafil zihinleri ansızın yakalar; ertelenen her hayır geride ağır bir günah yükü ve pişmanlık bırakır.

Ayetteki 'evzâr' (günah yükleri), ahirette somut birer azap ve ağırlık olarak tasvir edilmiştir. Dünyadaki gafletin karşılığı olan 'yâ hasratenâ' feryadı, kaybedilen vaktin geri gelmeyeceğini haykırır. Akıllı insan, vaktini günah taşımakla değil salih amelle doldurmalıdır.

6:32

وَمَا ٱلْحَيَوٰةُ ٱلدُّنْيَآ إِلَّا لَعِبٌۭ وَلَهْوٌۭ ۖ وَلَلدَّارُ ٱلْءَاخِرَةُ خَيْرٌۭ لِّلَّذِينَ يَتَّقُونَ ۗ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

Ve mel-hayâtüd-dünyâ illâ leıbüv ve lehv, ve led-dârul-âhıratü hayrul lillezîne yettekûn, e-felâ ta'kılûn.

Dünya hayatı bir oyun ve eğlenceden başka bir şey değildir. Ahiret yurdu ise sakınanlar (takva sahipleri) için elbette daha hayırlıdır. Hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız?

Geçici dünya zevkleri bir oyalanmadır; kalıcı ve hakiki değerler ancak ahiret şuuru ve takva ile kazanılır.

'Le'ib ve lehv' benzetmesi dünyanın faniliğini ve aldatıcı süsünü betimler. İnsan ömrü bir oyun gibi hızla biter. Asıl akıl (akl-ı selîm), fani olanı ebedi olana feda etmemeyi ve takva kalkanıyla ahiret yurdunu mamur kılmayı gerektirir.

6:33

قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُۥ لَيَحْزُنُكَ ٱلَّذِى يَقُولُونَ ۖ فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلَٰكِنَّ ٱلظَّٰلِمِينَ بِـَٔايَٰتِ ٱللَّهِ يَجْحَدُونَ

Kad na'lemü innehû le-yahzünükellezî yekûlûne fe-innehüm lâ yükezzibûneke ve lâkinnez-zâlimîne bi-âyâtillâhi yechadûn.

Onların söylediklerinin seni üzdüğünü elbette biliyoruz. Aslında onlar seni yalanlamıyorlar; fakat o zalimler doğrudan Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr ediyorlar.

Dava önderlerine yönelen iftira ve düşmanlıklar şahıslarına değil, temsil ettikleri ilahi hakikatedir.

Müşrikler Peygamberimiz'in (s.a.v.) doğruluğunu ve 'el-Emîn' vasfını çok iyi bildikleri halde, kibir ve menfaatleri yüzünden vahyi inkâr (cuhûd) ediyorlardı. Bu ayet, hakkı anlatan her müminin hüznünü gideren ve asıl muhatabın Allah olduğunu bildiren büyük bir tesellidir.

6:34

وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌۭ مِّن قَبْلِكَ فَصَبَرُوا۟ عَلَىٰ مَا كُذِّبُوا۟ وَأُوذُوا۟ حَتَّىٰٓ أَتَىٰهُمْ نَصْرُنَا ۚ وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَٰتِ ٱللَّهِ ۚ وَلَقَدْ جَآءَكَ مِن نَّبَإِى۟ ٱلْمُرْسَلِينَ

Ve lekad küzzibet rusülüm min kablike fe-saberû alâ mâ küzzibû ve ûzû hattâ etâhüm nasrunâ, ve lâ mübeddile li-kelimâtillâh, ve lekad câeke min nebeil-mürselîn.

Andolsun ki senden önceki peygamberler de yalanlandı; fakat yalanlanmalarına ve eziyet görmelerine karşı sabrettiler ve nihayet kendilerine yardımımız ulaştı. Allah'ın kelimelerini (kanun ve vaatlerini) değiştirebilecek hiçbir güç yoktur. Şüphesiz peygamberlerin haberlerinden bir kısmı sana da ulaştı.

İlahi yardım ve zafer; yalanlama, baskı ve eziyetlere karşı gösterilen sarsılmaz sabrın ardından mutlaka gerçekleşir.

Peygamberler tarihinin değişmez yasası sünnetullahtır: İmtihan ağırlaşır, zorluklar artar; ancak hak yolda sabır ve sadakatle direnenlere zafer nasip olur. Allah'ın kesin vaadi vardır, hiçbir dünyevi güç bu ilahi kanunu ve takdiri değiştiremez.

6:35

وَإِن كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ فَإِنِ ٱسْتَطَعْتَ أَن تَبْتَغِىَ نَفَقًۭا فِى ٱلْأَرْضِ أَوْ سُلَّمًۭا فِى ٱلسَّمَآءِ فَتَأْتِيَهُم بِـَٔايَةٍۢ ۚ وَلَوْ شَآءَ ٱللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى ٱلْهُدَىٰ ۚ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ ٱلْجَٰهِلِينَ

Ve in kâne kebura aleyke i'râduhüm fe-inisteta'te en tebteğıye nefekan fîl-ardı ev süllemen fîs-semâi fe-te'tiyehüm bi-âyeh, ve lev şâallâhü le-cemeahüm alel-hüdâ fe-lâ tekûnenne minel-câhilîn.

Eğer onların yüz çevirmesi sana ağır geldiyse, haydi gücün yetiyorsa yerin dibine inecek bir tünel veya göğe çıkacak bir merdiven bul da onlara bir mucize getir! Eğer Allah dileseydi onları hidayet üzere toplardı. Sakın bunu bilmeyen cahillerden olma!

Tebliğcinin vazifesi insanları zorla hidayete erdirmek değil, hakikati hikmetle duyurmaktır; irade ise insana aittir.

Hz. Peygamber'in insanların kurtuluşuna duyduğu derin şefkat ve hırs dengelenir. İlahi hikmet, insanı zorla değil özgür iradesiyle imana davet etmiştir. Yerleri ve gökleri aşsanız da inanmak istemeyene mucize fayda vermez; takdir Allah'ındır.

6:36

۞ إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ ٱلَّذِينَ يَسْمَعُونَ ۘ وَٱلْمَوْتَىٰ يَبْعَثُهُمُ ٱللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ

İnnemâ yestecîbüllezîne yesme'ûn, vel-mevtâ yeb'asühümullâhu sümme ileyhi yürce'ûn.

Davete ancak can kulağıyla dinleyenler icabet eder. Kalben ölmüş olanlara gelince, onları ancak Allah diriltir; sonra da hepsi O'nun huzuruna döndürülürler.

Hakikatin sesine ancak kalbini önyargılardan arındırıp samimiyetle kulak verenler karşılık verebilir.

Ayette mecazen 'ölüler' olarak nitelenen inkârcılar, basiret ve idraklerini yitirmiş kimselerdir. Bedenen hayatta olsalar bile hakka karşı duyarsızlaşan kalpler manen ölü hükmündedir. Onları bu gafletten uyandıracak yegâne kudret Allah'tır; hesap günü herkes O'nun mutlak adaletinin huzuruna dönecektir.

6:37

وَقَالُوا۟ لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ ءَايَةٌ مِّن رَّبِّهِۦ ۚ قُلْ إِنَّ ٱللَّهَ قَادِرٌ عَلَىٰٓ أَن يُنَزِّلَ ءَايَةً وَلَـٰكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Ve kâlû lev lâ nüzzile aleyhi âyetün min rabbih, kul innallâhe kâdirun alâ en yünezzile âyeten ve lâkinne ekserahüm lâ ya'lemûn.

"Ona Rabbinden (bizim istediğimiz gibi) bir mucize indirilseydi ya!" dediler. De ki: "Şüphesiz Allah bir mucize indirmeye kadirdir; fakat onların çoğu (bunun ardındaki ilahi hikmeti) bilmezler."

İman, peşin hükümlü mucize pazarlıklarına değil, aklın ve vicdanın teslimiyetine dayanır.

İnkârcıların görsel ve olağanüstü mucize talepleri samimi hakikat arayışından değil, sorumluluktan kaçma inadından kaynaklanır. Allah dilediği her mucizeyi indirmeye elbette kadirdir; ancak gözle görülen mucizeye rağmen inkârda direnen kavimlerin helak yasası gereği hemen yok edileceğini kavramazlar.

6:38

وَمَا مِن دَآبَّةٍ فِى ٱلْأَرْضِ وَلَا طَـٰٓئِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّآ أُمَمٌ أَمْثَالُكُم ۚ مَّا فَرَّطْنَا فِى ٱلْكِتَـٰبِ مِن شَىْءٍ ۚ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ

Ve mâ min dâbbetin fîl-ardı ve lâ tâirin yetîru bi-cenâhayhi illâ ümemün emsâlüküm, mâ ferratnâ fîl-kitâbi min şey'in sümme ilâ rabbihim yuhşerûn.

Yeryüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki sizin gibi birer topluluk olmasın. Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık; sonra onlar Rablerinin huzurunda toplanırlar.

Tabiatta var olan her canlı türü, ilahi nizamın birer parçası ve insana emanet edilmiş bir ümmettir.

Ayet ekolojik bilincin ve ilahi adaletin temellerini atar. Hayvanlar da kendi fıtrat ve düzenlerine göre yaşayan müstakil topluluklardır. İlahî ilim ve Levh-i Mahfuz her varlığı kuşatmıştır. Mahşer günü hayvanlar da diriltilerek hakları teslim edilecek, ilahi adalet kemale erecektir.

6:39

وَٱلَّذِينَ كَذَّبُوا۟ بِـَٔايَـٰتِنَا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِى ٱلظُّلُمَـٰتِ ۗ مَن يَشَإِ ٱللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَن يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ

Vellezîne kezzebû bi-âyâtinâ summün ve bükmün fiz-zulumât, men yeşeillâhu yudlilh, ve men yeşe' yec'alhü alâ sırâtın müstekîm.

Ayetlerimizi yalanlayanlar, karanlıklar içinde kalmış sağırlar ve dilsizlerdir. Allah dilediğini saptırır, dilediğini de dosdoğru bir yol üzere kılar.

Kibre kapılıp hakikati yalanlayanlar, kendi elleriyle kendilerini zihni ve ahlaki bir körlüğe mahkûm ederler.

Vahye kulak tıkayıp hakkı itiraf etmeyenler, zifiri karanlıkta ne duyan ne de konuşabilen acizler gibidir. Doğru yol ile sapkınlık, kulun iradi tercihlerine bağlı olarak işleyen ilahi kanunların sonucudur; hakikate sırt dönen fıtrat karanlığa, yönelebilen ise aydınlığa erer.

6:40

قُلْ أَرَءَيْتَكُمْ إِنْ أَتَىٰكُمْ عَذَابُ ٱللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ ٱلسَّاعَةُ أَغَيْرَ ٱللَّهِ تَدْعُونَ إِن كُنتُمْ صَـٰدِقِينَ

Kul eraeyteküm in etâküm azâbullâhi ev etethümüs-sâ'atü e-gayrallâhi ted'ûn, in küntüm sâdıkîn.

De ki: "Söyler misiniz bana; eğer size Allah'ın azabı gelse yahut o kıyamet saati çatsa, Allah'tan başkasına mı yalvarırsınız? Eğer doğru sözlü kimselerseniz söyleyin!"

İnsan, hayatın en çaresiz anlarında sahte dayanakların çöküşünü görür ve fıtraten yegâne sığınağın Allah olduğunu anlar.

Kriz, felaket ve ölüm anı, insanın üzerindeki sahte gurur maskelerini düşürür. Müşrikler bile çaresizlik içinde kaldıklarında putlarını unutup doğrudan Allah'a sığınırlar. Ayet, bu fıtri çelişkiyi yüzlerine vurarak onları samimiyete ve tevhide çağırır.

6:41

بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِن شَآءَ وَتَنسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ

Bel iyyâhu ted'ûne fe-yekşifü mâ ted'ûne ileyhi in şâe ve tensevne mâ tüşrikûn.

Hayır, yalnız O'na yalvarırsınız; O da dilerse feryat ettiğiniz sıkıntıyı giderir ve siz O'na koştuğunuz ortakları unutuverirsiniz.

Hakiki darlık anlarında sahte ilahların acziyeti ortaya çıkar, duaların tek muhatabı Allah olur.

İnsan derin bir felaketle yüzleştiğinde aracılar, putlar ve dünyevi güç odakları anlamsızlaşır. Kurtuluş ümidi yalnızca âlemlerin Rabbine yönelir. Bu durum, tevhid inancının insanın öz fıtratına nakşedilmiş silinmez bir hakikat olduğunu kesin bir delille ispatlar.

6:42

وَلَقَدْ أَرْسَلْنَآ إِلَىٰٓ أُمَمٍ مِّن قَبْلِكَ فَأَخَذْنَـٰهُم بِٱلْبَأْسَآءِ وَٱلضَّرَّآءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ

Ve lekad erselnâ ilâ ümemin min kablike fe-ehaznâhüm bil-be'sâi ved-darrâi leallehüm yetedarra'ûn.

Andolsun ki senden önceki ümmetlere de peygamberler gönderdik; yalvarsınlar, boyun eğsinler diye onları darlık ve sıkıntılarla yakaladık.

Hayattaki musibet ve zorluklar, kulu kibrinden arındırıp Yaratan'a yönelten ilahi birer uyarıdır.

Tarih boyunca toplumlara gönderilen kıtlık, hastalık ve darlıklar cezalandırmaktan ziyade birer terbiye vasıtasıdır. 'Tadarrû' kavramı, kulun aczini idrak ederek tam bir tevazu ve ihlasla Allah'a yönelmesini ifade eder; kibir ise bu manevi kazancın önündeki en büyük engeldir.

6:43

فَلَوْلَآ إِذْ جَآءَهُم بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا۟ وَلَـٰكِن قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ ٱلشَّيْطَـٰنُ مَا كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ

Felev lâ iz câehüm be'sünâ tedarra'û ve lâkin kaset kulûbühüm ve zeyyene lehümüş-şeytânü mâ kânû ya'melûn.

Hiç olmazsa kendilerine azabımız geldiğinde yalvarıp yakarsalardı ya! Fakat kalpleri katılaştı ve şeytan da onlara yapmakta olduklarını süslü gösterdi.

Musibetlerden ibret almamak, kalbin katılaşmasına ve şeytani aldanışların meşrulaştırılmasına yol açar.

İnsanın felaketler karşısında bile günahlarında ısrar etmesi, manevi duyarsızlığın zirvesidir. Şeytan, isyan ve gafleti kişiye çekici göstererek tövbe kapısını kapatır. Kalp katılığının ilacı, musibet anında gururu bırakıp nedamet gözyaşlarıyla secdeye kapanmaktır.

6:44

فَلَمَّا نَسُوا۟ مَا ذُكِّرُوا۟ بِهِۦ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَٰبَ كُلِّ شَىْءٍ حَتَّىٰٓ إِذَا فَرِحُوا۟ بِمَآ أُوتُوٓا۟ أَخَذْنَـٰهُم بَغْتَةً فَإِذَا هُم مُّبْلِسُونَ

Fe-lemmâ nesû mâ zükkirû bihî fetahnâ aleyhim ebvâbe külli şey', hattâ izâ ferihû bimâ ûtû ehaznâhüm bağteten fe-izâ hüm müblisûn.

Kendilerine yapılan uyarıları unuttuklarında, üzerlerine her şeyin (nimetlerin) kapılarını ardına kadar açtık. Nihayet kendilerine verilenlerle şımarıp sevindikleri bir sırada onları ansızın yakaladık da bir anda bütün ümitlerini yitiriverdiler.

Günaha rağmen gelen refah ve bolluk hayırlı bir ikram değil, gafleti artıran tehlikeli bir aldanıştır.

İnsan uyarılara kulak asmayıp şımardığında dünyevi imkânların açılması geçici bir süredir. Varlıkla şımarıp şükrü unutanlar, hiç beklemedikleri bir anda ilahi adaletle yüzleşirler; ayetteki 'müblisûn' tabiri, bütün kurtuluş ümitlerinin bir anda tükenişini son derece çarpıcı biçimde anlatır.

6:45

فَقُطِعَ دَابِرُ ٱلْقَوْمِ ٱلَّذِينَ ظَلَمُوا۟ ۚ وَٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَـٰلَمِينَ

Fe-kutı'a dâbirul-kavmillezîne zalemû, vel-hamdü lillâhi rabbil-âlemîn.

Böylece zulmeden o topluluğun kökü kurutuldu. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.

Zulüm ve haksızlık üzerine kurulan hiçbir saltanat baki kalamaz; ilahi adalet er ya da geç mutlaka yerini bulur.

Zulümde ısrar eden toplumların tarihten silinmesi, yeryüzünde hakkın ve adaletin tesisi için bir arınmadır. Bu sebeple zulmün sona ermesi akabinde âlemlerin Rabbine hamdedilmiştir. Kötülüğün kökünün kazınması hem ahlaki bir zafer hem de insanlık fıtratı için en büyük huzur kaynağıdır.

6:46

قُلْ أَرَءَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ ٱللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَـٰرَكُمْ وَخَتَمَ عَلَىٰ قُلُوبِكُم مَّنْ إِلَـٰهٌ غَيْرُ ٱللَّهِ يَأْتِيكُم بِهِ ۗ ٱنظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ ٱلْـَٔايَـٰتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ

Kul eraeytüm in ehazallâhu sem'aküm ve ebsâraküm ve hateme alâ kulûbiküm men ilâhun gayrullâhi ye'tîküm bih, ünzur keyfe nusarrifül-âyâti sümme hüm yasdifûn.

De ki: "Söyleyin bana; eğer Allah işitmenizi ve görmenizi alsa, kalplerinizi de mühürlese, Allah'tan başka onları size geri getirecek ilah kimdir?" Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz da onlar yine yüz çeviriyorlar!

İnsana bahşedilen duyu organları ve akıl, emanet olduğunu unutanı derin bir çaresizliğe sürükler.

Görme, işitme ve akletme yetileri Allah'ın karşılıksız bağışladığı paha biçilmez nimetlerdir. Bir anlığına geri alınsalar hiçbir dünyevi güç onları geri getiremez. Ayet, insanın bu aczini hatırlatarak türlü delillerle tevhidi beyan eder; fakat kibir gözü kör, kulağı sağır eder.

6:47

قُلْ أَرَءَيْتَكُمْ إِنْ أَتَىٰكُمْ عَذَابُ ٱللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا ٱلْقَوْمُ ٱلظَّـٰلِمُونَ

Kul eraeyteküm in etâküm azâbullâhi bağteten ev cehraten hel yühlekü illel-kavmüz-zâlimûn.

De ki: "Söyler misiniz; size Allah'ın azabı ansızın (geceleyin) veya göz göre göre (gündüzün) gelse, zalimler topluluğundan başkası mı helak edilir?"

İlahi helak ve azap asla haksız yere değil, yalnızca zulüm ve inkârda sınır tanımayanlara isabet eder.

Azabın ansızın veya açıktan gelişi, kulun her an ilahi murakabe altında olduğunu gösterir. Allah hiçbir masuma haksızlık etmez; cezalandırılanlar sadece kendi varlık gayesine hıyanet eden, adaleti çiğneyen zalimlerdir. Bu şuur insanı daima uyanık ve takva üzere tutmalıdır.

6:48

وَمَا نُرْسِلُ ٱلْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ ۖ فَمَنْ ءَامَنَ وَأَصْلَحَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ

Ve mâ nürsilül-mürselîne illâ mübeşşirîne ve münzirîn, fe-men âmene ve asleha fe-lâ havfün aleyhim ve lâ hüm yahzenûn.

Biz peygamberleri ancak müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. Kim iman eder ve kendini düzeltirse, onlara hiçbir korku yoktur ve onlar mahzun da olmazlar.

Gerçek huzur ve kurtuluş, samimi bir iman ile salih amellerle ıslah olmuş bir hayatta saklıdır.

Peygamberler zorba birer hâkim değil, rahmet müjdecisi ve şefkatli uyarıcılardır. 'İman' kalbi temeli, 'ıslah' ise ahlaki ve toplumsal eylemi ifade eder. Bu iki esası hayatına hâkim kılanlar için ne dünyevi kaygılar ne de ahiret endişesi bir hüzün ve korku sebebi olacaktır.

6:49

وَٱلَّذِينَ كَذَّبُوا۟ بِـَٔايَـٰتِنَا يَمَسُّهُمُ ٱلْعَذَابُ بِمَا كَانُوا۟ يَفْسُقُونَ

Vellezîne kezzebû bi-âyâtinâ yemessühümül-azâbü bimâ kânû yefsükûn.

Ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, yoldan çıkıp fısk işlemeleri sebebiyle onlara azap dokunacaktır.

Hakikati inkâr etmek, insanı ahlaki çözülmeye ve nihayetinde kaçınılmaz bir azaba sürükler.

Fısk, sınırları çiğneyip ilahi nizamdan kopmaktır. Ayet, inkâr ile ahlaki sapkınlık (fısk) arasındaki doğrudan bağı ortaya koyar. İnsanın ilahi ayetleri reddetmesi tesadüfi bir yanılgı değil, nefsi arzuların peşinde haddi aşmanın ve fıtrata yabancılaşmanın tabii bir sonucudur.

6:50

قُل لَّآ أَقُولُ لَكُمْ عِندِى خَزَآئِنُ ٱللَّهِ وَلَآ أَعْلَمُ ٱلْغَيْبَ وَلَآ أَقُولُ لَكُمْ إِنِّى مَلَكٌ ۖ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَىٰٓ إِلَىَّ ۚ قُلْ هَلْ يَسْتَوِى ٱلْأَعْمَىٰ وَٱلْبَصِيرُ ۚ أَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ

Kul lâ ekûlü leküm indî hazâinullâhi ve lâ a'lemül-gaybe ve lâ ekûlü leküm innî melek, in ettebiu illâ mâ yûhâ ileyy, kul hel yestevil-a'mâ vel-basîr, e-felâ tetefekkerûn.

De ki: "Size Allah'ın hazineleri yanımdadır demiyorum, gaybı da bilmem. Size bir melek olduğumu da söylemiyorum. Ben sadece bana vahyolunana uyarım." De ki: "Hiç kör ile gören bir olur mu? Hâlâ düşünmez misiniz?"

Peygamberlik bir ilahlık iddiası değil, vahye tam teslimiyet ve rehberlik vazifesidir.

Resûlullah (s.a.v.) kendisini insanüstü güçlerden tenzih ederek nübüvvetin sınırlarını tevhid akidesine uygun biçimde çizer. Gayb ve mutlak kudret yalnızca Allah'a aittir. Vahyin nuruyla hakikati gören basiret sahibi ile nefsinin karanlığında bocalayan gafil asla bir tutulamaz.

6:51

وَأَنذِرْ بِهِ ٱلَّذِينَ يَخَافُونَ أَن يُحْشَرُوٓا۟ إِلَىٰ رَبِّهِمْ ۙ لَيْسَ لَهُم مِّن دُونِهِۦ وَلِىٌّ وَلَا شَفِيعٌ لَّعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ

Ve enzir bihillezîne yehâfûne en yuhşerû ilâ rabbihim leyse lehüm min dûnihî veliyyün ve lâ şefîun leallehüm yettekûn.

Rablerinin huzurunda toplanmaktan korkanları onunla (Kur'an ile) uyar ki, O'ndan başka kendileri için ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır; umulur ki sakınırlar.

Ahiret bilinci ve hesap korkusu, kalbi ilahi ikazlara açık ve duyarlı kılan en temel fazilettir.

Vahyin uyarıları, kalbinde sorumluluk duygusu taşıyan kimselerde karşılık bulur. Ahirette Allah'ın izni ve rızası olmaksızın hiçbir dostluk ya da torpil geçerli değildir. Bu bilinç kulu sahte şefaat beklentilerinden kurtarıp ihlaslı bir takvaya ve salih amele yönlendirir.

6:52

وَلَا تَطْرُدِ ٱلَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُم بِٱلْغَدَوٰةِ وَٱلْعَشِىِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُۥ ۖ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِم مِّن شَىْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِم مِّن شَىْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ ٱلظَّـٰلِمِينَ

Ve lâ tatrudillezîne yed'ûne rabbehüm bil-gadâti vel-aşiyyi yürîdûne vecheh, mâ aleyke min hisâbihim min şey'in ve mâ min hisâbike aleyhim min şey'in fe-tatrudehüm fe-tekûne minez-zâlimîn.

Rablerinin rızasını dileyerek sabah akşam O'na dua edenleri yanından kovma! Onların hesabından sana bir sorumluluk olmadığı gibi, senin hesabından da onlara bir sorumluluk yoktur ki onları kovup da zalimlerden olasın.

İslam davetinin ölçüsü dünyevi makam veya servet değil, Allah rızasını samimiyetle talep eden gönül temizliğidir.

Kibirli müşrik elebaşları, Bilal ve Suheyb gibi yoksul inananların meclisten kovulmasını şart koşmuşlardı. Ayet, Peygamberimiz şahsında tüm idarecilere ders verir: Maddi imkânı kıt da olsa ihlaslı insanı dışlamak zulümdür. İnsanın değeri cüzdanında değil kalbindeki takvadadır.

6:53

وَكَذَٰلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُم بِبَعْضٍ لِّيَقُولُوٓا۟ أَهَـٰٓؤُلَآءِ مَنَّ ٱللَّهُ عَلَيْهِم مِّنۢ بَيْنِنَآ ۗ أَلَيْسَ ٱللَّهُ بِأَعْلَمَ بِٱلشَّـٰكِرِينَ

Ve kezâlike fetennâ ba'dahüm bi-ba'dın li-yekûlû e-hâülâi mennellâhu aleyhim min beyninâ, e-leysallâhu bi-a'leme biş-şâkirîn.

"Aramızdan Allah'ın ikramına layık gördüğü kimseler bunlar mı?" desinler diye onları birbiriyle işte böyle imtihan ettik. Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?

Sosyal statü ve zenginlik bir üstünlük ölçüsü değildir; ilahi ikramın kime nasip olacağını ancak Allah bilir.

Kureyş zenginleri, alt tabakadan gördükleri ilk inananların kendilerinden önce doğru yolu bulmasını kibirlerine yedirememişlerdi. Allah insanları birbirleriyle dener; zengini yoksulla, güçlüyü zayıfla sınar. Gerçek erdem sahibi olanlar, gurura kapılmayıp hakkı samimiyetle teslim edenlerdir.

6:54

وَإِذَا جَآءَكَ ٱلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِـَٔايَـٰتِنَا فَقُلْ سَلَـٰمٌ عَلَيْكُمْ ۖ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَىٰ نَفْسِهِ ٱلرَّحْمَةَ ۖ أَنَّهُۥ مَنْ عَمِلَ مِنكُمْ سُوٓءًۢا بِجَهَـٰلَةٍ ثُمَّ تَابَ مِنۢ بَعْدِهِۦ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُۥ غَفُورٌ رَّحِيمٌ

Ve izâ câekellezîne yü'minûne bi-âyâtinâ fe-kul selâmün aleyküm ketebe rabbüküm alâ nefsihir-rahmeh, ennehû men amile minküm sûen bi-cehâletin sümme tâbe min ba'dihî ve asleha fe-ennehû gafûrun rahîm.

Ayetlerimize inananlar sana geldiklerinde de ki: "Selâm sizlere! Rabbiniz rahmeti kendi zatına bir ilke kıldı: İçinizden kim bilmeyerek bir kötülük işler de ardından tövbe edip kendini düzeltirse, bilsin ki O çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir."

İçtenlikle tövbe eden ve kusurlarını düzelten bir insan, ne kadar günahkâr olursa olsun Allah'ın engin rahmetinden ümit kesmemelidir.

Ayet inananlara huzur, barış ve kardeşlik sembolü olan selamı aşılar. Allah merhameti kendi zatına temel bir ilke kılmıştır. Hata ve zaafla günaha düşen insan, pişmanlık duyup halini düzelttiğinde ilahi bağışlanma kapısının ardına kadar açık olduğunu görür.

6:55

وَكَذَٰلِكَ نُفَصِّلُ ٱلْـَٔايَـٰتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ ٱلْمُجْرِمِينَ

Ve kezâlike nufassılül-âyâti ve li-testebîne sebîlül-mücrimîn.

Suçluların ve günahkârların tuttuğu yol besbelli ortaya çıksın diye ayetleri işte böyle ayrıntılı açıklarız.

Hakkın yüceliğini ve istikametini korumak, bâtılın ve fesadın yöntemlerini net biçimde deşifre etmekle mümkündür.

Vahyin ayetleri sadece doğru yolu göstermekle kalmaz; günahkârların, ikiyüzlülerin ve zalimlerin sinsi tuzaklarını da açığa çıkarır. Hak ile batılın sınırları berraklaştığında inananlar yanılgıya düşmekten kurtulur ve sağlam bir duruşla doğru yolda sebat ederler.

6:56

قُلْ إِنِّى نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ ٱلَّذِينَ تَدْعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ ۚ قُل لَّآ أَتَّبِعُ أَهْوَآءَكُمْ ۙ قَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَمَآ أَنَا۠ مِنَ ٱلْمُهْتَدِينَ

Kul innî nühîtü en a'büdellezîne ted'ûne min dûnillâh, kul lâ ettebiu ehvâeküm kad daleltü izen ve mâ ene minel-mühtedîn.

De ki: "Allah'ı bırakıp da yalvardığınız şeylere kulluk etmem bana kesinlikle yasaklandı." De ki: "Sizin heva ve heveslerinize uymam; yoksa sapmış olurum ve doğru yolda yürüyenlerden olamam."

Tevhid inancı, toplumun bâtıl heves ve arzularına boyun eğmeyi kesin bir dille reddeder.

Akidevi taviz vererek bâtıl ile uzlaşmak imkânsızdır. İnkârcıların şirk teklifleri vahye değil, kendi indi hevalarına dayanır. İnanan insan, çoğunluğun hevasına değil vahyin sarsılmaz ilkelerine uymakla mükelleftir; bencil arzulara uymak kişiyi doğru yoldan koparıp sapkınlığa sürükler.

6:57

قُلْ إِنِّى عَلَىٰ بَيِّنَةٍ مِّن رَّبِّى وَكَذَّبْتُم بِهِۦ ۚ مَا عِندِى مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِۦٓ ۚ إِنِ ٱلْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ ۖ يَقُصُّ ٱلْحَقَّ ۖ وَهُوَ خَيْرُ ٱلْفَـٰصِلِينَ

Kul innî alâ beyyinetin min rabbî ve kezzebtüm bih, mâ indî mâ testa'cilûne bih, inil-hükmü illâ lillâh, yekussul-hakka ve hüve hayrul-fâsılîn.

De ki: "Şüphesiz ben Rabbimden gelen apaçık bir delil (vahiy) üzerindeyim; siz ise onu yalanladınız. Çabucak gelmesini istediğiniz (azap) benim elimde değildir. Hüküm ancak Allah'ındır; O hakkı anlatır ve O ayırt edenlerin en hayırlısıdır."

Hakikat davası kişisel iddialara değil, ilahi vahyin kesin ve sarsılmaz delillerine dayanır.

Peygamber vahyin apaçık hüccetine dayanırken, inkârcılar meydan okuyarak azabın acele gelmesini isterler. Oysa kâinatın hâkimi peygamber değil Allah'tır; vaktini ve hükmünü yalnız O takdir eder. Hak ile bâtılı birbirinden en güzel ve adil şekilde ayıran O'dur.

6:58

قُل لَّوْ أَنَّ عِندِى مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِۦ لَقُضِىَ ٱلْأَمْرُ بَيْنِى وَبَيْنَكُمْ ۗ وَٱللَّهُ أَعْلَمُ بِٱلظَّـٰلِمِينَ

Kul lev enne indî mâ testa'cilûne bihî le-kudıyel-emru beynî ve beyneküm, vallâhu a'lemü biz-zâlimîn.

De ki: "Acele istediğiniz şey benim elimde olsaydı, benimle sizin aranızdaki iş elbette bitirilmişti bile. Allah zalimleri en iyi bilendir."

İlahi sabır ve süre tanıma, insanın aceleciliğinin ve öfkesinin çok ötesinde kuşatıcı bir hikmete dayanır.

Şayet ceza yetkisi bir beşerin elinde olsaydı, inkârcıların hadsizliğine karşı hüküm anında verilir ve toptan yok oluş gerçekleşirdi. Fakat Allah zalimlerin durumunu eksiksiz bilir; hikmeti gereği onlara mühlet tanır, dönüş imkânı sunar ve adaletini tam vaktinde gerçekleştirir.

6:59

۞ وَعِندَهُۥ مَفَاتِحُ ٱلْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَآ إِلَّا هُوَ ۚ وَيَعْلَمُ مَا فِى ٱلْبَرِّ وَٱلْبَحْرِ ۚ وَمَا تَسْقُطُ مِن وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ فِى ظُلُمَـٰتِ ٱلْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِى كِتَـٰبٍ مُّبِينٍ

Ve indehû mefâtihul-gaybi lâ ya'lemühâ illâ hû, ve ya'lemü mâ fîl-berri vel-bahr, ve mâ teskutu min verakatin illâ ya'lemühâ ve lâ habbetin fî zulumâtil-ardı ve lâ ratbin ve lâ yâbisin illâ fî kitâbin mübîn.

Gaybın anahtarları O'nun katındadır; onları O'ndan başkası bilmez. Karada ve denizde ne varsa hepsini O bilir. Düşen tek bir yaprak bile O'nun bilgisi dışına çıkmaz. Yerin karanlıklarındaki bir dane, yaş ve kuru ne varsa hepsi apaçık bir kitaptadır.

İlahi ilim, evrendeki en küçük zerrelerden en derin sırlara kadar her anı ve mekânı eksiksiz kuşatır.

Tevhidin en muazzam tasvirlerinden olan bu ayet, Allah'ın mutlak bilgisini gözler önüne serer. Karada, denizde, toprağın zifiri karanlığındaki tohumda ve düşen yaprakta O'nun gözetimi vardır. Bu sonsuz ilmi derinden kavrayan insan, hiçbir amelinin boşa gitmeyeceğini bilir.

6:60

وَهُوَ ٱلَّذِى يَتَوَفَّىٰكُم بِٱلَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُم بِٱلنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضَىٰٓ أَجَلٌ مُّسَمًّى ۖ ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ

Ve hüvellezî yeteveffâküm bil-leyli ve ya'lemü mâ cerahtüm bin-nehâri sümme yeb'asüküm fîhi li-yukdâ ecelün müsemmâ, sümme ileyhi merciuküm sümme yünebbiüküm bimâ küntüm ta'melûn.

Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan), gündüzün ne işlediğinizi bilen, sonra belirlenmiş ecel tamamlansın diye sizi gündüz dirilten O'dur. Sonra dönüşünüz O'nadır; ardından yaptıklarınızı size haber verecektir.

Uyku ve uyanış döngüsü, insanın her gün tecrübe ettiği bir ölüm ve yeniden diriliş provasıdır.

Geceleyin bilincin askıya alınması küçük bir vefattır; sabahleyin hayata dönmek ise ikinci bir diriliştir. Bu günlük ritim, belirlenen ecel gelene kadar ilahi bir emanettir. İnsan her sabah yeni bir diriliş şuuruyla uyanmalı ve nihai hesabın bilinciyle yaşamalıdır.

6:61

وَهُوَ ٱلْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِۦ ۖ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءَ أَحَدَكُمُ ٱلْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ

Ve hüvel-kâhiru fevka ıbâdihî ve yürsilü aleyküm hafazah, hattâ izâ câe ehadekümül-mevtü teveffethü rusülünâ ve hüm lâ yüferritûn.

O, kulları üzerinde mutlak egemendir ve üzerinize koruyucular (hafaza melekleri) gönderir. Sonunda birinize ölüm geldiğinde elçilerimiz (melekler) onun canını alırlar ve onlar görevlerinde asla kusur etmezler.

İnsan hayatı tesadüflere değil, ilahi koruma ve meleklerin dakik gözetimine emanet edilmiştir.

Allah'ın 'el-Kâhir' ismi, mutlak hâkimiyetini ifade eder. Hafaza melekleri insanı belirlenmiş eceline kadar kaza ve belalardan korur, amellerini kaydeder. Ecel saati çaldığında ise ölüm melekleri ilahi emri zerre kadar gecikmeksizin ve eksiksiz bir intizamla uygular.

6:62

ثُمَّ رُدُّوٓا۟ إِلَى ٱللَّهِ مَوْلَىٰهُمُ ٱلْحَقِّ ۚ أَلَا لَهُ ٱلْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ ٱلْحَـٰسِبِينَ

Sümme ruddû ilallâhi mevlâhümül-hakk, e-lâ lehül-hükmü ve hüve esra'ul-hâsibîn.

Sonra onlar, gerçek mevlaları olan Allah'a döndürülürler. Dikkat edin! Hüküm yalnız O'nundur ve O, hesap görenlerin en hızlısıdır.

Hayatın nihai durağı, hiçbir sahte otoritenin bulunmadığı mutlak adalet divanıdır.

İnsan ölümle birlikte hakiki sahibine döner. Dünyada hüküm süren tüm yapay egemenlikler sona erer; 'lehül-hükm' sırrıyla tek hâkim Allah kalır. O'nun sonsuz ilmi sayesinde trilyonlarca mahlukatın hesabı anında görülür; hiçbir hak sahibinin hakkı kaybolmaz ve zerre kadar gecikmez.

6:63

قُلْ مَن يُنَجِّيكُم مِّن ظُلُمَـٰتِ ٱلْبَرِّ وَٱلْبَحْرِ تَدْعُونَهُۥ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً لَّئِنْ أَنجَىٰنَا مِنْ هَـٰذِهِۦ لَنَكُونَنَّ مِنَ ٱلشَّـٰكِرِينَ

Kul men yüneccîküm min zulumâtil-berri vel-bahri ted'ûnehû tedarruan ve hufyeh, le-in encânâ min hâzihî le-nekûnenne mineş-şâkirîn.

De ki: "Karanlıklardan, gizlice ve boyun büküp yalvararak: 'Eğer bizi bundan kurtarırsan andolsun şükredenlerden olacağız' diye dua ettiğinizde sizi karanın ve denizin karanlıklarından kim kurtarır?"

Tehlike anında ihlasla edilen dualar ve verilen sözler, darlıktan çıkınca unutulmamalıdır.

Fırtınalı denizlerde veya zifiri karanlık çöllerde ölümle burun buruna gelen insan, riyadan uzak bir yakarışla Allah'a yönelir ve şükür sözü verir. Bu durum fıtratın tevhidi haykırışıdır. İmtihan ise selamete erdikten sonra da aynı samimiyet ve şükrü koruyabilmektir.

6:64

قُلِ ٱللَّهُ يُنَجِّيكُم مِّنْهَا وَمِن كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنتُمْ تُشْرِكُونَ

Kulillâhu yüneccîküm minhâ ve min külli kerbin sümme entüm tüşrikûn.

De ki: "Ondan da her türlü sıkıntıdan da sizi Allah kurtarır; sonra siz yine O'na ortak koşarsınız."

Kurtuluşu Allah'tan bilip selamete erince nankörlük etmek, insan nefsinin en çirkin zaafıdır.

İnsanı hem tabiatın dehşetli afetlerinden hem de iç dünyasını boğan gam ve kederlerden kurtaran yegâne güç Allah'tır. Buna rağmen feraha erince sebepler perdesine takılıp sahte güçlere minnet duymak veya şirke dönmek, akıl almaz bir vefasızlık ve körlüktür.

6:65

قُلْ هُوَ ٱلْقَادِرُ عَلَىٰٓ أَن يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِّن فَوْقِكُمْ أَوْ مِن تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُم بَأْسَ بَعْضٍ ۗ ٱنظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ ٱلْـَٔايَـٰتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ

Kul hüvel-kâdiru alâ en yeb'ase aleyküm azâben min fevkıküm ev min tahti erculiküm ev yelbiseküm şiyean ve yüzîka ba'daküm be'se ba'd, ünzur keyfe nusarrifül-âyâti leallehüm yefkahûn.

De ki: "O, sizin üzerinizden (gökten) yahut ayaklarınızın altından (yerden) size bir azap göndermeye veya sizi fırkalara ayırıp birbirinize düşürerek kiminizin şiddetini kiminize tattırmaya kadirdir." Bak, anlasınlar diye ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz!

Toplumsal bölünme, tefrika ve kardeş kavgası, ilahi rahmetten mahrumiyetin en ağır cezasıdır.

Azap sadece deprem veya gökten inen felaketler değildir. Bir milletin fırkalara bölünüp birbirine düşman kesilmesi, iç savaş ve anarşi de ilahi bir azaptır. Vahdet ve adaleti yitiren toplumlar kendi elleriyle helake sürüklenir; ayet tefrikanın dehşetine karşı uyarır.

6:66

وَكَذَّبَ بِهِۦ قَوْمُكَ وَهُوَ ٱلْحَقُّ ۚ قُل لَّسْتُ عَلَيْكُم بِوَكِيلٍ

Ve kezzebe bihî kavmüke ve hüvel-hakk, kul lestü aleyküm bi-vekîl.

Kur'an hak olduğu halde kavmin onu yalanladı. De ki: "Ben sizin üzerinize bir bekçi (vekil) değilim."

Hakikatin tebliğinde zorlama yoktur; elçinin vazifesi uyarmak, kulun görevi ise sorumluluk almaktır.

Kur'an apaçık ve sarsılmaz bir hakikattir; inkârcıların yalanlaması onun değerinden hiçbir şey eksiltmez. Peygamber dahi insanları zorla imana sokacak bir gardiyan değildir. Her fert kendi tercihinin ahlaki ve ebedi sorumluluğunu bizzat taşımak zorundadır.

6:67

لِّكُلِّ نَبَإٍ مُّسْتَقَرٌّ ۚ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

Li-külli nebein müstekarrun ve sevfe ta'lemûn.

Her haberin kararlaştırılmış bir gerçekleşme zamanı vardır; yakında siz de bileceksiniz!

İlahi vaat ve uyarıların her biri, takdir edilmiş kesin bir vakitte mutlaka gerçekleşecektir.

Kur'an'ın haber verdiği kıyamet, hesap, fetih veya azap boş bir tehdit değildir. Kâinattaki her hadisenin belirlenmiş bir vakti ve hüküm saati vardır. İnkârcıların bugünkü alaycı kayıtsızlığı, o kaçınılmaz hakikat karşılarına dikildiğinde yerini derin bir pişmanlığa bırakacaktır.

6:68

وَإِذَا رَأَيْتَ ٱلَّذِينَ يَخُوضُونَ فِىٓ ءَايَـٰتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّىٰ يَخُوضُوا۟ فِى حَدِيثٍ غَيْرِهِۦ ۚ وَإِمَّا يُنسِيَنَّكَ ٱلشَّيْطَـٰنُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ ٱلذِّكْرَىٰ مَعَ ٱلْقَوْمِ ٱلظَّـٰلِمِينَ

Ve izâ raeytellezîne yehûdûne fî âyâtinâ fe-a'rıd anhüm hattâ yehûdû fî hadîsin gayrih, ve immâ yünsiyennekeş-şeytânü fe-lâ tak'ud ba'dez-zikrâ meal-kavmiz-zâlimîn.

Ayetlerimiz hakkında alaylı ve bâtıl sözlere dalanları gördüğün zaman, başka bir konuya geçinceye kadar onlardan yüz çevir. Eğer şeytan bunu sana unutturursa, hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğuyla bir arada oturma!

Kutsal değerlerle alay edilen, inancın hafife alındığı ortamlarda bulunmak ve susmak manen zehirleyicidir.

Ayet müminin zihinsel ve mekânsal tavrını belirler. İslami şiarlarla eğlenilen meclisleri terk etmek bir izzet gereğidir. Şayet gafletle unutulursa, hatırlanır hatırlanmaz o meclis terk edilmelidir; zalimlerin alayına seyirci kalmak kötülüğe ortak olmaktır.

6:69

وَمَا عَلَى ٱلَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِم مِّن شَىْءٍ وَلَـٰكِن ذِكْرَىٰ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ

Ve mâ alellezîne yettekûne min hisâbihim min şey'in ve lâkin zikrâ leallehüm yettekûn.

Allah'tan sakınanlara onların hesabından bir sorumluluk yoktur; fakat bu (yüz çevirme) bir hatırlatmadır, umulur ki onlar da sakınırlar.

Müminin görevi başkalarını zorlamak değil, tavrıyla hakkı hatırlatıp günah ortamına mesafe koymaktır.

Takva sahipleri, zalimlerin işlediği günah ve alaylardan sorumlu tutulmazlar. Ancak onların meclisini terk ederek gösterilen asil tepki, günahkârlar için sarsıcı bir tebliğ ve uyarıdır. Bu ilkeli duruş, karşı tarafın da haddi aşmaktan vazgeçmesine vesile olabilir.

6:70

وَذَرِ ٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُوا۟ دِينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا وَغَرَّتْهُمُ ٱلْحَيَوٰةُ ٱلدُّنْيَا ۚ وَذَكِّرْ بِهِۦٓ أَن تُبْسَلَ نَفْسٌۢ بِمَا كَسَبَتْ لَيْسَ لَهَا مِن دُونِ ٱللَّهِ وَلِىٌّ وَلَا شَفِيعٌ وَإِن تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَّا يُؤْخَذْ مِنْهَآ ۗ أُو۟لَـٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ أُبْسِلُوا۟ بِمَا كَسَبُوا۟ ۖ لَهُمْ شَرَابٌ مِّنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌۢ بِمَا كَانُوا۟ يَكْفُرُونَ

Ve zerillezînettehazû dînehüm leıben ve lehven ve garrathümül-hayâtüd-dünyâ ve zekkir bihî en tübsele nefsün bimâ kesebet, leyse lehâ min dûnillâhi veliyyün ve lâ şefî', ve in ta'dil külle adlin lâ yü'haz minhâ, ülâikellezîne übsilû bimâ kesebû, lehüm şarâbün min hamîmin ve azâbün elîmün bimâ kânû yekfürûn.

Dinlerini oyun ve eğlence edinen, dünya hayatının aldattığı kimseleri bırak! Bir nefsin kendi kazandığı (günahlar) yüzünden helake sürüklenmemesi için Kur'an ile öğüt ver. O nefis için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır. O, bütün fidyeleri verse bile kendisinden alınmaz. İşte onlar kazandıkları yüzünden helake teslim edilmişlerdir; inkâr ettiklerinden ötürü onlara kaynar sudan bir içecek ve can yakıcı bir azap vardır.

Dini ciddiyetsiz heveslere alet eden dünyaperestlerin akıbeti, ebedi bir hüsran ve çaresizliktir.

Dini hayatı magazinleştiren, ibadetleri alaya alan kimseler dünya serabına aldanmışlardır. Ahirette ne dünyevi nüfuz ne de fidyeler insanı kurtarabilir. 'Tübsele' ifadesi, insanın kendi amellerinin rehini olarak helake terk edilmesidir; kurtuluş ancak samimi teslimiyettedir.

6:71

قُلْ أَنَدْعُوا۟ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَنفَعُنَا وَلَا يَضُرُّنَا وَنُرَدُّ عَلَىٰٓ أَعْقَابِنَا بَعْدَ إِذْ هَدَىٰنَا ٱللَّهُ كَٱلَّذِى ٱسْتَهْوَتْهُ ٱلشَّيَـٰطِينُ فِى ٱلْأَرْضِ حَيْرَانَ لَهُۥٓ أَصْحَـٰبٌ يَدْعُونَهُۥٓ إِلَى ٱلْهُدَى ٱئْتِنَا ۗ قُلْ إِنَّ هُدَى ٱللَّهِ هُوَ ٱلْهُدَىٰ ۖ وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ ٱلْعَـٰلَمِينَ

Kul e-ned'û min dûnillâhi mâ lâ yenfeunâ ve lâ yedurrunâ ve nüraddü alâ a'kâbinâ ba'de iz hedânallâhu kellezistehvethüş-şeyâtînu fîl-ardı hayrâne lehû ashâbün yed'ûnehû ilel-hüdeh-tinâ, kul inne hüdallâhi hüvel-hüdâ, ve ümirnâ li-nüslime li-rabbil-âlemîn.

De ki: "Allah'ı bırakıp da bize ne fayda ne de zarar veremeyecek şeylere mi yalvaralım? Şeytanların ayartıp çölde şaşkın bıraktığı, arkadaşlarının ise 'Bize gel!' diye doğru yola çağırdığı kimse gibi, Allah bizi doğru yola ilettikten sonra ökçelerimiz üzerine gerisin geri mi dönelim?" De ki: "Şüphesiz Allah'ın hidayeti asıl hidayetin ta kendisidir ve biz âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolunduk."

Tevhidden yüz çevirip sahte putlara yönelmek, çölde yolunu kaybedip hezeyanlar içinde savrulmaktır.

Ayet, imandan sonra gerisin geri şirke dönmeyi müthiş bir temsil ile canlandırır: Çölde şeytanların aklını çeldiği, dostlarının hidayet çağrısına rağmen serap peşinde koşan şaşkın adam. Hakiki kurtuluş ve huzur, yalnızca âlemlerin Rabbi olan Allah'a kayıtsız teslimiyettedir.

6:72

وَأَنْ أَقِيمُوا۟ ٱلصَّلَوٰةَ وَٱتَّقُوهُ ۚ وَهُوَ ٱلَّذِىٓ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ

Ve en ekîmûs-salâte vettekûh, ve hüvellezî ileyhi tuhşerûn.

"Namazı dosdoğru kılın ve O'ndan sakının! Huzurunda toplanacağınız O'dur" (diye emrolunduk).

Namaz ve takva, mahşerdeki büyük buluşmaya hazırlayan en sağlam iki manevi kalkandır.

Âlemlerin Rabbine teslimiyetin ameli göstergesi namazdır. Namaz mümini kötülüklerden alıkoyar, takva ise kalbi kötülük eğilimlerinden korur. Bütün insanlığın nihayetinde O'nun huzurunda toplanacağı bilinci, ibadeti şekilcilikten kurtarıp diri bir haşyet ve sorumluluk ahlakına dönüştürür.

6:73

وَهُوَ ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ بِٱلْحَقِّ ۖ وَيَوْمَ يَقُولُ كُن فَيَكُونُ ۚ قَوْلُهُ ٱلْحَقُّ ۚ وَلَهُ ٱلْمُلْكُ يَوْمَ يُنفَخُ فِى ٱلصُّورِ ۚ عَـٰلِمُ ٱلْغَيْبِ وَٱلشَّهَـٰدَةِ ۚ وَهُوَ ٱلْحَكِيمُ ٱلْخَبِيرُ

Ve hüvellezî halakas-semâvâti vel-arda bil-hakk, ve yevme yekûlü kün fe-yekûn, kavlühül-hakk, ve lehül-mülkü yevme yünfehu fîs-sûr, âlimül-gaybi veş-şehâdeh, ve hüvel-hakîmül-habîr.

Gökleri ve yeri hak ile (hikmet ve adaletle) yaratan O'dur. "Ol!" dediği gün hemen oluverir. O'nun sözü haktır. Sûra üflendiği gün mülk yalnızca O'nundur. O, gaybı da görünen âlemi de bilendir. O, mutlak hikmet sahibi olandır, her şeyden hakkıyla haberdar olandır.

Kâinat tesadüfün değil ilahi hikmetin eseridir; O'nun 'Ol' emriyle var olan her şey yine O'na dönecektir.

Yaratılış boş ve amaçsız değil, 'bil-hakk' yani mutlak adalet ve yüce gayeyle gerçekleşmiştir. Sûr üflendiğinde bütün fani iktidarlar çökecek, mutlak mülk sahibinin Hak sözü hükmünü gösterecektir. Görünen ve görünmeyen alemleri bilen Yüce Yaratıcı, her şeyi adaletle sonuca bağlar.

6:74

۞ وَإِذْ قَالَ إِبْرَٰهِيمُ لِأَبِيهِ ءَازَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا ءَالِهَةً ۖ إِنِّىٓ أَرَىٰكَ وَقَوْمَكَ فِى ضَلَـٰلٍ مُّبِينٍ

Ve iz kâle İbrâhîmü li-ebîhi Âzera etettehızü asnâmen âliheh, innî erâke ve kavmeke fî dalâlim-mübîn.

Hani İbrahim babası Âzer'e şöyle demişti: "Birtakım putları ilahlar mı ediniyorsun? Doğrusu ben seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum."

Hakikat arayışı ve tebliğ, en yakın akrabalara karşı dahi ilahi adaletten ve haktan taviz vermemeyi gerektirir.

Hz. İbrahim'in babasına hitabı, saygı sınırlarını aşmadan şirk bataklığına karşı gösterilen tavizsiz bir irşad tavrıdır. İnsanın kendi elleriyle yaptığı cansız nesnelere tapması akıl ve fıtratla bağdaşmayan bariz bir sapkınlıktır. Tevhid inancı, kör taklidin değil basiret ve ferasetin ürünüdür.

6:75

وَكَذَٰلِكَ نُرِىٓ إِبْرَٰهِيمَ مَلَكُوتَ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ ٱلْمُوقِنِينَ

Ve kezâlike nürî İbrâhîme melekûtes-semâvâti vel-ardı ve liyekûne minel-mûkınîn.

Böylece biz, kesin inananlardan (yakîn sahiplerinden) olsun diye İbrahim'e göklerin ve yerin muazzam egemenliğini (melekûtunu) gösteriyorduk.

Kainatın derinliklerine ibretle bakmak, zanni inançları sarsılmaz bir tahkiki imana dönüştürür.

Ayetteki 'melekût' kavramı, göklerin ve yerin sadece dış kabuğunu değil, arka plandaki muazzam ilahi kudret nizamını ve mülkiyet gerçeğini ifade eder. Allah, Hz. İbrahim'in aklını ve kalbini derin düşünceyle eğiterek onu şüphelerden arınmış son derece sağlam bir basiret ve kavrayışa eriştirmiştir.

6:76

فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ ٱلَّيْلُ رَءَا كَوْكَبًا ۖ قَالَ هَـٰذَا رَبِّى ۖ فَلَمَّآ أَفَلَ قَالَ لَآ أُحِبُّ ٱلْـَٔافِلِينَ

Felemmâ cenne aleyhil-leylü raâ kevkebâ, kâle hâzâ rabbî, felemmâ efele kâle lâ uhıbbül-âfilîn.

Gece onu bürüyüp karanlık basınca bir yıldız gördü: "İşte bu benim rabbim!" dedi. Yıldız batıp kaybolunca da: "Ben öyle batanları (kaybolup gidenleri) sevmem" dedi.

Değişen, solan ve zevale mahkûm olan hiçbir fani varlık ibadete ve mutlak sevgiye layık olamaz.

Hz. İbrahim burada yıldızlara tapan kavmini mantıki bir yöntemle yüzleştirmektedir. Doğup batan, zamana ve mekâna bağımlı bir cismin ilah olamayacağını vurgulayarak tevhidi akli bir çıkarımla temellendirir. Gönül ancak ebedi ve ezeli olan, asla zeval bulmayan Yüce Yaratıcı'ya bağlanmalıdır.

6:77

فَلَمَّا رَءَا ٱلْقَمَرَ بَازِغًا قَالَ هَـٰذَا رَبِّى ۖ فَلَمَّآ أَفَلَ قَالَ لَئِن لَّمْ يَهْدِنِى رَبِّى لَأَكُونَنَّ مِنَ ٱلْقَوْمِ ٱلضَّآلِّينَ

Felemmâ rael-kamera bâziğan kâle hâzâ rabbî, felemmâ efele kâle le-il-lem yehdinî rabbî le-ekûnenne minel-kavmid-dâllîn.

Ayı doğarken görünce: "İşte bu benim rabbim!" dedi. O da batıp gidince: "Eğer Rabbim beni doğru yola eriştirmeseydi, muhakkak ki sapanlar topluluğundan olurdum" dedi.

İnsanın akıl yürütmesi kıymetli olsa da doğru yolu bulup korumak nihayetinde ilahi rehberliğe muhtaçtır.

Hz. İbrahim, ayın büyüleyici parlaklığına rağmen batışını göstererek kavmine onun ilah olamayacağını anlatmıştır. Ardından dile getirdiği samimi duayla, Allah'ın yol göstericiliği olmaksızın insanın kendi vehimleri ve sapkın çevre baskısı tarafından yutulabileceğini açıkça hatırlatmıştır.

6:78

فَلَمَّا رَءَا ٱلشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَـٰذَا رَبِّى هَـٰذَآ أَكْبَرُ ۖ فَلَمَّآ أَفَلَتْ قَالَ يَـٰقَوْمِ إِنِّى بَرِىٓءٌ مِّمَّا تُشْرِكُونَ

Felemmâ raeş-şemse bâziğaten kâle hâzâ rabbî hâzâ ekber, felemmâ efelet kâle yâ kavmi innî berîüm-mimmâ tüşrikûn.

Güneşi doğarken görünce de: "Rabbim budur, bu daha büyük!" dedi. O da batınca şöyle haykırdı: "Ey kavmim! Ben sizin Allah'a ortak koştuğunuz şeylerden tamamen uzağım!"

Görünen evrenin en heybetli unsurları bile kanunlara boyun eğmiş birer aciz kuldur.

Güneşin büyüklüğü ve parlaklığı karşısında kavminin düştüğü yanılgıyı çürüten Hz. İbrahim, 'batanın ilah olamayacağı' hakikatini zirveye taşımıştır. Maddi cazibelerin ve göksel cisimlerin faniliğini ortaya koyduktan sonra, şirk koşan batıl zihniyetten kesin bir teberri ile ayrıldığını ilan etmiştir.

6:79

إِنِّى وَجَّهْتُ وَجْهِىَ لِلَّذِى فَطَرَ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ حَنِيفًا ۖ وَمَآ أَنَا۠ مِنَ ٱلْمُشْرِكِينَ

İnnî veccehtü vechiye lillezî fetares-semâvâti vel-arda hanîfen ve mâ ene minel-müşrikîn.

"Ben, bâtıl inançlardan yüz çevirip muvahhid olarak yüzümü gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim; ben asla müşriklerden değilim."

Kulluğun özü, bütün sahte güç odaklarını reddederek kalbi ve iradeyi yalnızca Alemlerin Rabbi'ne teslim etmektir.

'Vech' insanın zatını, 'fatara' ise kainatı örneksiz ve yoktan yaratmayı simgeler. Hz. İbrahim'in 'hanîf' duruşu; batıl felsefelerden, putlaştırılmış nesnelerden arınarak fıtrat çizgisine dönmenin ve tevhidi hayatın merkezine koymanın evrensel beyannamesidir.

6:80

وَحَآجَّهُۥ قَوْمُهُۥ ۚ قَالَ أَتُحَـٰٓجُّوٓنِّى فِى ٱللَّهِ وَقَدْ هَدَىٰنِ ۚ وَلَآ أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِۦٓ إِلَّآ أَن يَشَآءَ رَبِّى شَيْـًٔا ۗ وَسِعَ رَبِّى كُلَّ شَىْءٍ عِلْمًا ۗ أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ

Ve hâccehû kavmüh, kâle e-tühâccûnnî fillâhi ve kad hedân, ve lâ ehâfü mâ tüşrikûne bihî illâ ey-yeşâe rabbî şey'â, vesia rabbî külle şey'in ılmâ, efelâ tetezekkerûn.

Kavmi onunla tartışmaya kalkıştı. O da dedi ki: "Beni doğru yola eriştirmişken Allah hakkında benimle mi tartışıyorsunuz? O'na ortak koştuklarınızdan hiç korkmam; meğerki Rabbim bir şey dilemiş olsun. Rabbimin ilmi her şeyi kuşatmıştır. Hâlâ öğüt alıp düşünmez misiniz?"

Hidayet nimetine kavuşan mümin, batılın tehdit ve baskıları karşısında zerre kadar yılgınlık göstermez.

Hz. İbrahim, sahte ilahların ve putların insanı çarpacağı yönündeki hurafelere meydan okumuştur. Allah dilemedikçe hiçbir yaratılmışın zarar veya fayda veremeyeceğini açıkça haykırarak, tevekkülün ve ilahi kudrete sarsılmaz teslimiyetin en yüce örneğini sergilemiştir.

6:81

وَكَيْفَ أَخَافُ مَآ أَشْرَكْتُمْ وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُم بِٱللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِۦ عَلَيْكُمْ سُلْطَـٰنًا ۚ فَأَىُّ ٱلْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِٱلْأَمْنِ ۖ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ

Ve keyfe ehâfü mâ eşraktüm ve lâ tehâfûne enneküm eşraktüm billâhi mâ lem yünezzil bihî aleyküm sültânâ, fe-eyyül-ferîkayni ehakku bil-emn, in küntüm ta'lemûn.

"Allah'ın size haklarında hiçbir delil indirmediği şeyleri O'na ortak koşmaktan siz korkmazken, ben sizin ortak koştuklarınızdan nasıl korkarım? Eğer biliyorsanız, iki zümreden hangisi güvende olmaya daha lâyıktır?"

Gerçek emniyet ve iç huzuru, dayanaksız korkularda değil ilahi hakikate sığınmakta bulunur.

Ayet, akli bir kıyasla inkârcıların çelişkisini sergiler: Hiçbir güç ve delili olmayan putlara tapanlar korkmazken, mutlak kudret sahibine dayanan inanan kişinin korkması düşünülemez. Gerçek emniyet ve iç huzuru, gücünü asılsız kuruntulardan değil apaçık hakikatten alan samimi insanların hakkıdır.

6:82

ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَلَمْ يَلْبِسُوٓا۟ إِيمَـٰنَهُم بِظُلْمٍ أُو۟لَـٰٓئِكَ لَهُمُ ٱلْأَمْنُ وَهُم مُّهْتَدُونَ

Ellezîne âmenû ve lem yelbisû îmânehüm bi-zulmin ülâike lehümül-emnü ve hüm mühtedûn.

İman edip de imanlarına hiçbir zulüm (şirk) bulaştırmayanlar var ya; işte güven onlarındır ve doğru yola iletilenler de onlardır.

Ruhsal ve ebedi kurtuluşun anahtarı, katıksız bir tevhid ve samimiyetle muhafaza edilen pak bir imandır.

Efendimiz (s.a.v.) bu ayetteki 'zulüm' kelimesini Lokman Suresi'ndeki 'Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür' beyanıyla tefsir etmiştir. Şirkten, riyadan ve nifaktan arındırılmış bir inanç, insana hem dünyada sarsılmaz bir ruh huzuru hem de ahirette mutlak emniyet sağlar.

6:83

وَتِلْكَ حُجَّتُنَآ ءَاتَيْنَـٰهَآ إِبْرَٰهِيمَ عَلَىٰ قَوْمِهِۦ ۚ نَرْفَعُ دَرَجَـٰتٍ مَّن نَّشَآءُ ۗ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ

Ve tilke hüccetünâ âteynâhâ İbrâhîme alâ kavmih, nerfeu deracâtim-men neşâ', inne rabbeke hakîmün alîm.

İşte bunlar, kavmine karşı İbrahim'e verdiğimiz kesin delillerimizdir (hüccetlerimizdir). Biz dilediğimiz kimselerin derecelerini kat kat yükseltiriz. Şüphesiz Rabbin hikmet sahibidir, her şeyi bilendir.

Batıla karşı hakikati savunan sağlam akli ve ahlaki donanım, Allah'ın kuluna bahşettiği en üstün rütbedir.

Ayette zikredilen 'hüccet', Hz. İbrahim'in gök cisimleri üzerinden yürüttüğü çürütülemez mantıki delillerdir. Allah, hakikat uğrunda aklını ve vicdanını işleten inananların kavrayış ve manevi derecelerini artırır. Hikmet ve ilimle desteklenen hak erleri, çağlar üstü kalıcı bir etkiye ulaşır.

6:84

وَوَهَبْنَا لَهُۥٓ إِسْحَـٰقَ وَيَعْقُوبَ ۚ كُلًّا هَدَيْنَا ۚ وَنُوحًا هَدَيْنَا مِن قَبْلُ ۖ وَمِن ذُرِّيَّتِهِۦ دَاوُۥدَ وَسُلَيْمَـٰنَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسَىٰ وَهَـٰرُونَ ۚ وَكَذَٰلِكَ نَجْزِى ٱلْمُحْسِنِينَ

Ve vehebnâ lehû İshâka ve Ya'kûb, küllen hedeynâ, ve Nûhan hedeynâ min kablü ve min zürriyyetihî Dâvûde ve Süleymâne ve Eyyûbe ve Yûsufe ve Mûsâ ve Hârûn, ve kezâlike neczil-muhsinîn.

Biz ona İshak'ı ve Yakub'u armağan ettik; her birini doğru yola eriştirdik. Daha önce Nûh'u ve onun soyundan Dâvûd'u, Süleyman'ı, Eyyûb'u, Yûsuf'u, Mûsâ'yı ve Hârûn'u da hidayete erdirmiştik. Biz iyilik edenleri (muhsinleri) işte böyle mükâfatlandırırız.

Salih bir insanın samimi duruşu, nesiller boyu sürecek bir bereket ve rehberlik kaynağına dönüşebilir.

Hz. İbrahim'in şirkten arınmış tertemiz adanmışlığı, soyundan gelen kutlu peygamberler silsilesiyle taçlandırılmıştır. Ayette anılan elçilerin ortak paydası 'ihsan' ahlakıdır. İhsan; kulluğu daima Allah'ın huzurunda olma şuuruyla yapmaktır ve ilahi mükâfat da işte bu samimiyete bahşedilir.

6:85

وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَىٰ وَعِيسَىٰ وَإِلْيَاسَ ۖ كُلٌّ مِّنَ ٱلصَّـٰلِحِينَ

Ve Zekeriyyâ ve Yahyâ ve Îsâ ve İlyâs, küllüm mines-sâlihîn.

Zekeriyyâ'yı, Yahyâ'yı, Îsâ'yı ve İlyâs'ı da (hidayete erdirdik). Onların hepsi salih kimselerdendi.

Farklı dönem ve imtihanlardan geçen peygamberlerin ortak vasfı, istikamet ve nefis arılığıdır.

Burada zikredilen peygamberler zühd, takva, iffet ve hakikat uğrunda can fedasıyla temayüz etmiş şahsiyetlerdir. Kur'an onları 'sâlihîn' (özü sözü doğru, ifsat etmeyip ıslah edenler) sıfatıyla anarak, hakiki asaletin dünyevi makam veya servette değil, ruhi kemalat ve ahlaki durulukta olduğunu ders verir.

6:86

وَإِسْمَـٰعِيلَ وَٱلْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطًا ۚ وَكُلًّا فَضَّلْنَا عَلَى ٱلْعَـٰلَمِينَ

Ve İsmâîle vel-Yesea ve Yûnuse ve Lûtâ, ve küllen faddalnâ alel-âlemîn.

İsmâil'i, Elyesa'ı, Yûnus'u ve Lût'u da (hidayete erdirdik). Her birini âlemlere üstün kıldık.

İlahi seçilmişlik, insanlığa adalet ve tevhidi taşımak üzere yüklenilen kutlu bir emanettir.

İsmâil'in teslimiyeti, Yûnus'un tövbesi, Lût'un ahlaksızlığa karşı onurlu direnişi ve Elyesa'ın sebatkârlığı insanlığa birer ufuk olmuştur. 'Âlemlere üstün kılınma', peygamberlerin vahiy alma ve örneklik vazifesini ifade eder; bu da inananlara sorumluluk bilincini ve dosdoğru istikameti hatırlatır.

6:87

وَمِنْ ءَابَآئِهِمْ وَذُرِّيَّـٰتِهِمْ وَإِخْوَٰنِهِمْ ۖ وَٱجْتَبَيْنَـٰهُمْ وَهَدَيْنَـٰهُمْ إِلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ

Ve min âbâihim ve zürriyyâtihim ve ihvânihim, vectebeynâhüm ve hedeynâhüm ilâ sırâtım-müstakîm.

Onların atalarından, zürriyetlerinden ve kardeşlerinden kimilerini de (seçtik); onları seçkin kıldık ve doğru yola ilettik.

İlahi rehberlik, sadece fertleri değil o fertlerin samimi çevrelerini ve temiz nesillerini de kuşatır.

Ayette geçen 'ictibâ' (seçme), Allah'ın halis kullarını sonsuz keremiyle arındırıp özel bir vazifeye tayin etmesidir. Doğru yol (sırat-ı müstakîm) ise şüphelerden, aşırılıklardan ve gevşeklikten uzak adalet ve tevhid çizgisidir. Aile ve nesil bağlarının iman ekseninde buluşması büyük bir nimettir.

6:88

ذَٰلِكَ هُدَى ٱللَّهِ يَهْدِى بِهِۦ مَن يَشَآءُ مِنْ عِبَادِهِۦ ۚ وَلَوْ أَشْرَكُوا۟ لَحَبِطَ عَنْهُم مَّا كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ

Zâlike hüdallâhi yehdî bihî mey-yeşâü min ıbâdih, ve lev eşrakû le-habita anhüm mâ kânû ya'melûn.

İşte bu, Allah'ın hidayetidir; kullarından dilediğini (hidayeti arzulayanı) bununla doğru yola iletir. Eğer onlar da şirk koşsalardı, yaptıkları bütün ameller kesinlikle boşa çıkardı.

Şirk, en büyük peygamberlerin dahi amellerini hükümsüz kılacak derecede yıkıcı manevi bir felakettir.

Bu farazi ikaz, peygamberlerin masumiyetini değil, tevhidi ilkenin tavizsizliğini vurgular. Şirkin girdiği yerde hiçbir iyilik baki kalamaz; amelin kabulü ihlasa ve tevhide bağlıdır. Hidayet mekanik bir zorlama değil, iradesini hakka yönelten kulun kalbine konan ilahi bir nurdur.

6:89

أُو۟لَـٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ ءَاتَيْنَـٰهُمُ ٱلْكِتَـٰبَ وَٱلْحُكْمَ وَٱلنُّبُوَّةَ ۚ فَإِن يَكْفُرْ بِهَا هَـٰٓؤُلَآءِ فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَّيْسُوا۟ بِهَا بِكَـٰفِرِينَ

Ülâikellezîne âteynâhümül-kitâbe vel-hükme ven-nübüvveh, fe-iy-yekfür bihâ hâülâi fe-kad vekkelnâ bihâ kavmel-leysû bihâ bi-kâfirîn.

Onlar, kendilerine kitap, hikmet ve peygamberlik verdiğimiz kimselerdir. Şayet bu inkârcılar bunları tanımazlarsa, biz onları inkâr etmeyecek (emanete sahip çıkacak) bir topluluğu bunlara vekil kılmışızdır.

İlahi hakikat bir avuç inkârcının reddiyle sönmez; Allah davasını omuzlayacak vefalı nesiller var eder.

'Hüküm', derin feraset, hikmet ve adaleti ifade eder. İnkârcılar vahyi hiçe saysalar da, Allah Medine'deki fedakâr topluluk gibi ve kıyamete kadar gelecek samimi inananları bu kutlu emanetin muhafızı kılmıştır. Dinden yüz çeviren ancak kendine zarar verir; ilahi ışık asla sönmez.

6:90

أُو۟لَـٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ هَدَى ٱللَّهُ ۖ فَبِهُدَىٰهُمُ ٱقْتَدِهْ ۗ قُل لَّآ أَسْـَٔلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا ۖ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرَىٰ لِلْعَـٰلَمِينَ

Ülâikellezîne hedallâhü fe-bihüdâhümüktedih, kul lâ es'elüküm aleyhi ecrâ, in hüve illâ zikrâ lil-âlemîn.

İşte onlar, Allah'ın hidayete erdirdiği kimselerdir; sen de onların yoluna uy. De ki: "Ben buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. O, bütün âlemler için bir öğütten başka bir şey değildir."

Hakiki tebliğin temel ahlakı, dünyevi menfaat ve karşılık beklemeden insanlığı uyarmaktır.

Peygamberlerin hidayet çizgisi esasta birdir: Tevhid, ihlas ve adalet. Resûlullah'a (s.a.v.) önceki nebilerin yoluna tabi olması emredilirken, din hizmetinde hasbiliğin (ücret talep etmemenin) şart olduğu bildirilir. Kur'an evrensel bir öğüttür ve tebliği hiçbir menfaate alet edilemez.

6:91

وَمَا قَدَرُوا۟ ٱللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِۦٓ إِذْ قَالُوا۟ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ عَلَىٰ بَشَرٍ مِّن شَىْءٍ ۗ قُلْ مَنْ أَنزَلَ ٱلْكِتَـٰبَ ٱلَّذِى جَآءَ بِهِۦ مُوسَىٰ نُورًا وَهُدًى لِّلنَّاسِ ۖ تَجْعَلُونَهُۥ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا ۖ وَعُلِّمْتُم مَّا لَمْ تَعْلَمُوٓا۟ أَنتُمْ وَلَآ ءَابَآؤُكُمْ ۖ قُلِ ٱللَّهُ ۖ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِى خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ

Ve mâ kaderullâhe hakka kadrihî iz kâlû mâ enzelallâhü alâ beşerim-min şey', kul men enzelel-kitâbellezî câe bihî Mûsâ nûrav-ve hüdel-lin-nâsi tec'alûnehû karâtîse tübdûnehâ ve tuhfûne kesîrâ, ve ullimtüm mâ lem ta'lemû entüm ve lâ âbâüküm, kulillâhü sümme zerhüm fî havdıhim yel'abûn.

"Allah hiçbir insana hiçbir şey indirmedi" dediklerinde, Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler. De ki: "Öyleyse Mûsâ'nın insanlara bir nur ve hidayet olarak getirdiği, sizin de parça parça kâğıtlara döküp bir kısmını gösterip çoğunu gizlediğiniz o Kitab'ı kim indirdi? Üstelik sizin de atalarınızın da bilmediği şeyler size öğretilmişti." De ki: "Allah!" Sonra onları bırak, daldıkları batakta oynayadursunlar.

İlahi vahyi ve peygamberliği inkâr etmek, Yüce Yaratıcı'nın merhamet ve hikmetini kavrayamamaktır.

Müşrik ve ehl-i kitap inkârcıların 'Allah insanla konuşmaz' iddiası, hem ilahi inayeti inkar hem de tarihi gerçekleri çarpıtmadır. Ayet, geçmiş vahiy tecrübesini hatırlatarak hakikati keyfi biçimde gizleyenleri teşhir eder; müminin tavrı ise 'Allah' deyip batıl dedikodulardan yüz çevirmektir.

6:92

وَهَـٰذَا كِتَـٰبٌ أَنزَلْنَـٰهُ مُبَارَكٌ مُّصَدِّقُ ٱلَّذِى بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنذِرَ أُمَّ ٱلْقُرَىٰ وَمَنْ حَوْلَهَا ۚ وَٱلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِٱلْـَٔاخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِۦ ۖ وَهُمْ عَلَىٰ صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ

Ve hâzâ kitâbün enzelnâhü mübâreküm-müsaddikullezî beyne yedeyhi ve li-tünzira ümmel-kurâ ve men havlehâ, vellezîne yü'minûne bil-âhırati yü'minûne bihî ve hüm alâ salâtihim yühâfizûn.

Bu (Kur'an) da kendisinden öncekileri doğrulayan, Şehirlerin Anası'nı (Mekke'yi) ve çevresindekileri uyarman için indirdiğimiz mübarek (feyzi bol) bir Kitap'tır. Ahirete inananlar buna da inanırlar ve onlar namazlarına titizlikle devam ederler.

Kur'an hem önceki ilahi mesajların tasdikçisi hem de bütün insanlığa kurtuluş çağrısı yapan evrensel bir ışıktır.

Ayette Mekke 'Ümmü'l-Kurâ' (tüm yerleşimlerin merkezi) olarak anılarak vahyin merkezden muhite doğru dalga dalga yayılışına dikkat çekilir. Ahiret bilincine sahip olanlar bu vahye gönülden teslim olur; imanlarının canlılığını da namazlarını özenle koruyarak muhafaza ederler.

6:93

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ ٱفْتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِىَ إِلَىَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَىْءٌ وَمَن قَالَ سَأُنزِلُ مِثْلَ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ ۗ وَلَوْ تَرَىٰٓ إِذِ ٱلظَّـٰلِمُونَ فِى غَمَرَٰتِ ٱلْمَوْتِ وَٱلْمَلَـٰٓئِكَةُ بَاسِطُوٓا۟ أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوٓا۟ أَنفُسَكُمُ ۖ ٱلْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ ٱلْهُونِ بِمَا كُنتُمْ تَقُولُونَ عَلَى ٱللَّهِ غَيْرَ ٱلْحَقِّ وَكُنتُمْ عَنْ ءَايَـٰتِهِۦ تَسْتَكْبِرُونَ

Ve men ezlemü mimmenifterâ alallâhi keziben ev kâle ûhıye ileyye ve lem yûha ileyhi şey'üv-ve men kâle se-ünzilü misle mâ enzelallâh, ve lev terâ iziz-zâlimûne fî gamerâtil-mevti vel-melâiketü bâsitû eydîhim, ahricû enfüseküm, elyevme tüczevne azâbel-hûni bimâ küntüm tekûlûne alallâhi gayral-hakkı ve küntüm an âyâtihî testekbirûn.

Allah adına yalan uydurandan yahut kendisine hiçbir şey vahyedilmediği halde "Bana vahyolundu" diyenden ve "Ben de Allah'ın indirdiği gibi indireceğim" diye iddia edenden daha zalim kim olabilir? Bir görsen o zalimleri ölümün boğucu dalgaları (sarhoşluğu) içindeyken! Melekler ellerini uzatmış: "Çıkarın canlarınızı! Bugün Allah'a karşı haksız yere söyledikleriniz ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük taslamanız sebebiyle alçaltıcı bir azapla cezalandırılacaksınız!" derler.

İlahi vahyin otoritesini gasbetmeye kalkışmak, akıbeti ölüm anında başlayan en korkunç zillettir.

Sahte peygamberlik ve dine yalan karıştırma cüreti en büyük hadsizliktir. Ayet, kibir abidesi zalimlerin ölüm sekeratındaki çaresizliğini ve meleklerin şiddetli can alış sahnesini tasvir eder. Dünyadaki kibrin cezası, ruhun bedenden zorla koparılmasıyla başlayan derin bir rüsvaylıktır.

6:94

وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَٰدَىٰ كَمَا خَلَقْنَـٰكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُم مَّا خَوَّلْنَـٰكُمْ وَرَآءَ ظُهُورِكُمْ ۖ وَمَا نَرَىٰ مَعَكُمْ شُفَعَآءَكُمُ ٱلَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَـٰٓؤُا۟ ۚ لَقَد تَّقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنكُم مَّا كُنتُمْ تَزْعُمُونَ

Ve lekad ci'tümûnâ fürâdâ kemâ halaknâküm evvele merrativ-ve teraktüm mâ havvelnâküm verâe zuhûriküm, ve mâ nerâ meaküm şüfeâekümüllezîne zeamtüm enneküm fîküm şürakâ', lekad tekattaa beyneküm ve dalle anküm mâ küntüm tez'umûn.

Andolsun, sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker (yapayalnız) geldiniz; size bağışladığımız servet ve imkânları da arkanızda bıraktınız. Hani Allah'ın ortağı sandığınız şefaatçilerinizi de yanınızda göremiyoruz! Gerçekten aranızdaki bütün bağlar kopmuş ve hak sandığınız o kuruntular sizden uzaklaşıp kaybolmuştur.

Mahşer günü her insan, dünyevi makam, mülk ve sahte koruyuculardan tamamen soyutlanmış olarak hesap verecektir.

'Fürâdâ' ifadesi, insanın varoluşsal yalnızlığını ve dünyalık dayanakların faniliğini simgeler. Dünyada ilahlaştırılan otoriteler, servetler ve şefaat umulan sahte aracılar o gün tamamen hükümsüz kalır; geriye sadece ihlasla kazanılmış ameller ve tevhid kalır.

6:95

۞ إِنَّ ٱللَّهَ فَالِقُ ٱلْحَبِّ وَٱلنَّوَىٰ ۖ يُخْرِجُ ٱلْحَىَّ مِنَ ٱلْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ ٱلْمَيِّتِ مِنَ ٱلْحَىِّ ۚ ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ ۖ فَأَنَّىٰ تُؤْفَكُونَ

İnnallâhe fâlikul-habbi ven-nevâ, yuhricül-hayye minel-meyyiti ve muhricül-meyyiti minel-hayy, zâlikümullâhü fe-ennâ tü'fekûn.

Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yarıp filizlendiren Allah'tır. O, ölüden diriyi çıkarır; diriden de ölüyü çıkaran O'dur. İşte Allah budur! O halde haktan nasıl çevriliyorsunuz?

Kupkuru bir tohumdan fışkıran hayat, ilahi kudretin her an işleyen diriltici mucizesidir.

Ayette geçen 'falik' sıfatı, toprağın karanlığındaki tohum ve çekirdeğin ilahi bir kanunla yarılarak filize durmasını anlatır. Cansız elementlerden canlı hücrelerin, canlı varlıklardan da cansız maddelerin çıkarılması tevhidin açık belgesidir. Bu açık mucizeleri gören aklın şirke sapması tam bir akıl tutulmasıdır.

6:96

فَالِقُ ٱلْإِصْبَاحِ وَجَعَلَ ٱلَّيْلَ سَكَنًا وَٱلشَّمْسَ وَٱلْقَمَرَ حُسْبَانًا ۚ ذَٰلِكَ تَقْدِيرُ ٱلْعَزِيزِ ٱلْعَلِيمِ

Fâlikul-ısbâh, ve cealel-leyle sekenev-veş-şemse vel-kamera husbânâ, zâlike takdîrul-azîzil-alîm.

Karanlığı yarıp sabahı aydınlatan O'dur. O, geceyi bir dinlenme zamanı, güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü kılmıştır. İşte bu, kudreti her şeye galip olan ve her şeyi hakkıyla bilen Allah'ın takdiridir.

Evrendeki kusursuz zaman ve kozmik nizam, mutlak ilim ve kudret sahibi bir Yaratıcı'nın eseridir.

Gecenin karanlığını sabahın şafağıyla yaran kudret, insan bedeninin biyolojik ritmine uygun sükûnet vakitleri ve gök cisimlerine dayalı takvim intizamı var etmiştir. Kör tesadüfün eseri olamayacak bu kozmik denge, Aziz ve Alîm olan Allah'ın hikmetli iradesine teslim olmayı gerektirir.

6:97

وَهُوَ ٱلَّذِى جَعَلَ لَكُمُ ٱلنُّجُومَ لِتَهْتَدُوا۟ بِهَا فِى ظُلُمَـٰتِ ٱلْبَرِّ وَٱلْبَحْرِ ۗ قَدْ فَصَّلْنَا ٱلْـَٔايَـٰتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ

Ve hüvellezî ceale lekümün-nücûme li-tehtedû bihâ fî zulumâtil-berri vel-bahr, kad fassalnel-âyâti li-kavmiy-ya'lemûn.

Karanın ve denizin karanlıklarında yolunuzu bulasınız diye sizin için yıldızları var eden O'dur. Bilen bir topluluk için delillerimizi gerçekten ayrıntılı olarak açıkladık.

Kainattaki fiziksel rehberler, insanın hem maddi rotasını hem de manevi istikametini bulması için birer ayettir.

Çöl ve deniz gibi uçsuz bucaksız karanlıklarda yol gösteren yıldızlar, ilahi merhametin somut göstergeleridir. Kur'an, tabiat olaylarını salt kuru olgular olarak değil; aklını kullanıp ibret alan sağduyu sahipleri için yaratılış gerçeğini gösteren apaçık deliller olarak sunar.

6:98

وَهُوَ ٱلَّذِىٓ أَنشَأَكُم مِّن نَّفْسٍ وَٰحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ ۗ قَدْ فَصَّلْنَا ٱلْـَٔايَـٰتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ

Ve hüvellezî enşeeküm min nefsin vâhıdetin fe-müstekarruv-ve müstevda', kad fassalnel-âyâti li-kavmiy-yefkahûn.

Sizi tek bir candan (nefisten) var eden O'dur. Sonra bir karar yeri (ana rahmi/yeryüzü), bir de emanet yeri (baba beli/kabir) vardır. İnce anlayışlı (fıkh eden) bir topluluk için delilleri gerçekten açıkladık.

Bütün insanlığın tek bir kökten gelmesi, hem fıtri eşitliği hem de varoluşsal kardeşliği belgeler.

'Müstekar' insanın istikrar bulduğu mekanları (dünya, rahim), 'müstevda' ise geçici konaklama yerlerini (sulb, berzah) temsil eder. İnsanın yaratılış evrelerini derinlemesine kavrayan (fıkıh eden) zihinler, hayatın gayesiz olmadığını ve nihai bir hesap mekanına doğru yol aldığını anlarlar.

6:99

وَهُوَ ٱلَّذِىٓ أَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءً فَأَخْرَجْنَا بِهِۦ نَبَاتَ كُلِّ شَىْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُّخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُّتَرَاكِبًا وَمِنَ ٱلنَّخْلِ مِن طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ وَجَنَّـٰتٍ مِّنْ أَعْنَابٍ وَٱلزَّيْتُونَ وَٱلرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَـٰبِهٍ ۗ ٱنظُرُوٓا۟ إِلَىٰ ثَمَرِهِۦٓ إِذَآ أَثْمَرَ وَيَنْعِهِۦٓ ۚ إِنَّ فِى ذَٰلِكُمْ لَـَٔايَـٰتٍ لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

Ve hüvellezî enzele mines-semâi mâen fe-ahracnâ bihî nebâte külli şey'in fe-ahracnâ minhü hadıran nuhricü minhü habbem-müterâkibâ, ve minen-nahli min tal'ıhâ kınvânün dâniyetüv-ve cennâtim-min a'nâbiv-vez-zeytûne ver-rummâne müştebihev-ve gayra müteşâbih, unzurû ilâ semerihî izâ esmera ve yen'ıh, inne fî zâliküm le-âyâtil-li-kavmiy-yü'minûn.

Gökten su indiren O'dur. Biz onunla her türlü bitkiyi çıkardık; ondan da yemyeşil bir filiz, ondan da üst üste binmiş taneler, hurmanın tomurcuğundan sarkan salkımlar, üzüm bağları, birbirine benzeyen ve benzemeyen zeytin ve nar bahçeleri çıkardık. Meyve verdiğinde ve olgunlaştığında onun meyvesine bakın! Şüphesiz bunlarda inanan bir topluluk için nice deliller vardır.

Aynı topraktan ve sudan fışkıran sayısız lezzet, renk ve ahenk, Yaratıcı'nın sonsuz sanat ve cömertliğinin şahididir.

Ayet, insanı tabiat laboratuvarında gözlem yapmaya davet eder: Tohumun yeşermesi, başakların dizilişi, meyvelerin hamlıktan olgunluğa geçişindeki biyokimyasal mucizeler tesadüfe yer bırakmaz. Bu estetik nizam, imana kapı aralayan canlı ve dinamik bir tevhid tablosudur.

6:100

وَجَعَلُوا۟ لِلَّهِ شُرَكَآءَ ٱلْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ ۖ وَخَرَقُوا۟ لَهُۥ بَنِينَ وَبَنَـٰتٍۭ بِغَيْرِ عِلْمٍ ۚ سُبْحَـٰنَهُۥ وَتَعَـٰلَىٰ عَمَّا يَصِفُونَ

Ve cealû lillâhi şürakâel-cinne ve halakahüm ve harakû lehû benîne ve benâtin bi-gayri ılm, sübhânehû ve teâlâ ammâ yesıfûn.

Cinleri Allah'a ortak koştular; oysa onları da O yaratmıştı. Hiçbir bilgiye dayanmaksızın O'na oğullar ve kızlar uydurdular. O, onların nitelemelerinden tamamen uzaktır, yücedir.

Yaratılmış hiçbir varlık ilahi zata eş, ortak veya soy bağıyla bağlı kılınamaz.

Cahiliye zihniyeti melekleri ve görünmez varlıkları (cinleri) ilahlaştırıp Allah'a çocuk isnat etmiştir. Ayet, cehaletten kaynaklanan bu akıl dışı iftiraları 'sübhânehu ve teâlâ' tenzihiyle reddeder. Allah mutlak kemal sahibidir; acziyet, eş, ortak veya soy gibi mahlukata has noksanlıklardan sonsuz derecede münezzehtir.

6:101

بَدِيعُ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ ۖ أَنَّىٰ يَكُونُ لَهُۥ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُن لَّهُۥ صَـٰحِبَةٌ ۖ وَخَلَقَ كُلَّ شَىْءٍ ۖ وَهُوَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌ

Bedîus-semâvâti vel-ard, ennâ yekûnü lehû veledüv-ve lem tekül-lehû sâhibetüv-ve haleka külle şey', ve hüve bi-külli şey'in alîm.

O, gökleri ve yeri yoktan (eşsiz ve benzersiz) var edendir. Kendisinin bir eşi olmadığı halde nasıl çocuğu olabilir? Her şeyi O yarattı ve O, her şeyi hakkıyla bilendir.

Yaratılmamış ve benzersiz olan Allah'a beşeri zaaflar ve soy bağları isnat etmek akıl ve mantık dışıdır.

Ayetteki 'Bedî' ismi, kainatı modelsiz ve maddesiz olarak ilk defa icat eden anlamına gelir. Çocuk edinme ihtiyacı ölümlü, aciz ve zevceye muhtaç mahlukatın vasfıdır. Bütün varlığı hiçten yaratan ve her şeyin künhünü bilen Yüce Zat, cismani ve insani noksanlıklardan sonsuz derecede yücedir.

6:102

ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمْ ۖ لَآ إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ ۖ خَـٰلِقُ كُلِّ شَىْءٍ فَٱعْبُدُوهُ ۚ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍ وَكِيلٌ

Zâlikümullâhü rabbüküm, lâ ilâhe illâ hû, hâliku külli şey'in fa'büdûh, ve hüve alâ külli şey'iv-vekîl.

İşte Rabbiniz olan Allah budur! O'ndan başka ilah yoktur. Her şeyin yaratıcısıdır; öyleyse yalnız O'na kulluk edin. O, her şeye vekildir (bütün varlıkların tek yöneticisidir).

Kainatın tek yaratıcısını ikrar etmek, ibadeti ve kayıtsız şartsız itaati yalnızca O'na has kılmayı gerektirir.

Ayet, rububiyet ile uluhiyet arasındaki zorunlu bağı kurar: Bütün varlığı yaratan kim ise, kulluk da yalnızca O'na yapılmalıdır. Allah'ın 'Vekîl' olması, mahlukatın idaresinde hiçbir aracıya muhtaç olmadığını ve müminin güvenip sığınacağı yegâne merci olduğunu bildirir.

6:103

لَّا تُدْرِكُهُ ٱلْأَبْصَـٰرُ وَهُوَ يُدْرِكُ ٱلْأَبْصَـٰرَ ۖ وَهُوَ ٱللَّطِيفُ ٱلْخَبِيرُ

Lâ tüdrikühül-ebsâru ve hüve yüdrikül-ebsâr, ve hüvel-latîfül-habîr.

Gözler O'nu idrak edemez (kuşatamaz); O ise bütün gözleri idrak eder (bütün bakışları kuşatır). O, ikram sahibidir (Latîf), her şeyden haberdardır (Habîr).

Sonsuz olan Allah'ı sınırlı beşer idraki kuşatamaz; fakat O, varlığın her zerresini bütün derinliğiyle bilir.

'İdrak', bir şeyi sınırlarıyla bütünüyle kavramaktır. İnsan gözü maddeyle sınırlı olduğundan Yüce Zat'ı ihata edemez. Allah ise 'Latîf' ismiyle en ince ve gizli detaylara nüfuz eder, 'Habîr' ismiyle her halden haberdardır. Bu tenzih ilkesi, aklı tecessüsten kalbi ise teslimiyete sevk eder.

6:104

قَدْ جَآءَكُم بَصَآئِرُ مِن رَّبِّكُمْ ۖ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِۦ ۖ وَمَنْ عَمِىَ فَعَلَيْهَا ۚ وَمَآ أَنَا۠ عَلَيْكُم بِحَفِيظٍ

Kad câeküm besâiru mir-rabbiküm, fe-men ebsara fe-li-nefsihî ve men amiye fe-aleyhâ, ve mâ ene aleyküm bi-hafîz.

Doğrusu size Rabbinizden basiretler (gönül gözünü açan apaçık deliller) gelmiştir. Artık kim gerçeği görürse kendi yararına, kim de körlük ederse kendi zararınadır. Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim.

Hakikat delilleri karşısında takınılan tavır, insanın ebedi istikbalini belirleyen hür irade imtihanıdır.

'Besâir', kalbi aydınlatan basiret nurları ve ilahi hüccetlerdir. Vahiy yoluyla gerçekler apaçık serilmiştir; gözünü açıp ibret alan kurtulur, inatla gözünü yuman ise sadece kendi ruhunu karanlığa mahkûm eder. Tebliğcinin görevi zorbalıkla kabul ettirmek değil, hakikati açıkça duyurmaktır.

6:105

وَكَذَٰلِكَ نُصَرِّفُ ٱلْـَٔايَـٰتِ وَلِيَقُولُوا۟ دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُۥ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ

Ve kezâlike nüsarrifül-âyâti ve li-yekûlû deraste ve li-nübeyyinehû li-kavmiy-ya'lemûn.

Böylece biz ayetleri türlü türlü açıklıyoruz ki onlar: "Sen bunları birilerinden ders almışsın!" desinler; biz de onu, bilmek ve anlamak isteyen bir topluluğa iyice açıklığa kavuşturalım.

Vahyin eşsiz hikmetleri karşısında acze düşen inkârcılar, daima asılsız iftiralara sığınırlar.

Kur'an, tevhid delillerini farklı açılardan ve zengin üsluplarla işler. Önyargılı inkârcılar bu derinlik karşısında afallayıp 'bunu birinden öğrendin' diyerek kendilerini avuturken; kalbi açık, hakikati arayan ilim ehli için aynı ayetler birer rehber, ikna edici hidayet ve feraset kaynağı olur.

6:106

ٱتَّبِعْ مَآ أُوحِىَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ ۖ لَآ إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ ۖ وَأَعْرِضْ عَنِ ٱلْمُشْرِكِينَ

İttebı' mâ ûhıye ileyke mir-rabbik, lâ ilâhe illâ hû, ve a'rıd anil-müşrikîn.

Rabbinden sana vahyolunana uy; O'ndan başka ilah yoktur. Müşriklerden de yüz çevir.

Müminin temel hayat disiplini, inkârcıların kınama ve tahriklerine aldırmaksızın vahye tabi olmaktır.

Ayet, tebliğ mücadelesinde Peygamber Efendimiz'e (s.a.v.) ve onun yolunu takip eden dava erlerine yol haritası çizer: Pusula yalnızca ilahi vahiy ve tevhiddir. Hakikati alaya alan ve inatla düşmanlık güden sapkın çevrelerin polemiklerine takılmadan istikameti korumak esastır.

6:107

وَلَوْ شَآءَ ٱللَّهُ مَآ أَشْرَكُوا۟ ۗ وَمَا جَعَلْنَـٰكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا ۖ وَمَآ أَنتَ عَلَيْهِم بِوَكِيلٍ

Ve lev şâallâhü mâ eşrakû, ve mâ cealnâke aleyhim hafîzâ, ve mâ ente aleyhim bi-vekîl.

Eğer Allah dileseydi ortak koşmazlardı. Biz seni onların üzerine bir bekçi kılmadık; sen onlara bir vekil de değilsin.

İman meselesi cebir ve zorlamayla değil, insanın hür iradesi ve seçimiyle anlam kazanır.

Allah insanı irade sahibi bir varlık olarak yaratmış ve imtihan gereği inanıp inanmama tercihini ona bırakmıştır. Dileseydi herkesi mecburen boyun eğdirirdi. Peygamberin ve tebliğcinin vazifesi insanları zorla imana sokmak veya onların amellerine kefil olmak değil, yalnızca elçiliği hakkıyla ifa etmektir.

6:108

وَلَا تَسُبُّوا۟ ٱلَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ فَيَسُبُّوا۟ ٱللَّهَ عَدْوًۢا بِغَيْرِ عِلْمٍ ۗ كَذَٰلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّهِم مَّرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُم بِمَا كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ

Ve lâ tesübbüllezîne yed'ûne min dûnillâhi fe-yesübbullâhe advem-bi-gayri ılm, kezâlike zeyyennâ li-külli ümmetin amelehüm, sümme ilâ rabbihim merciuhüm fe-yünebbiühüm bimâ kânû ya'melûn.

Onların Allah'tan başka taptıklarına sövmeyin; yoksa onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a söverler. Biz her ümmete kendi yaptıklarını böyle süslü gösterdik. Sonra onların dönüşü Rablerinedir; O da yaptıklarını kendilerine haber verecektir.

Tebliğ ve davet faaliyeti nefret ve hakaret diliyle değil, nezaket, basiret ve hikmetle yürütülmelidir.

Bu ayet İslam ahlak ve hukukundaki 'sedd-i zerîa' (kötülüğe giden yolu tıkama) kuralının en çarpıcı örneğidir. Batıl inançların kutsallarına küfretmek, karşı tarafı bağnazlıkla mukaddesata saldırmaya kışkırtır. İnanan insan, hakikati vakarla anlatmalı; provokasyona zemin hazırlayan çirkin sözlerden kaçınmalıdır.

6:109

وَأَقْسَمُوا۟ بِٱللَّهِ جَهْدَ أَيْمَـٰنِهِمْ لَئِن جَآءَتْهُمْ ءَايَةٌ لَّيُؤْمِنُنَّ بِهَا ۚ قُلْ إِنَّمَا ٱلْـَٔايَـٰتُ عِندَ ٱللَّهِ ۖ وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَآ إِذَا جَآءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ

Ve aksemû billâhi cehde eymânihim le-in câethüm âyetül-le-yü'minünne bihâ, kul innemel-âyâtü indallâhi ve mâ yüş'ıruküm ennehâ izâ câet lâ yü'minûn.

Bütün güçleriyle Allah'a yemin ettiler ki, kendilerine bir mucize gelirse ona mutlaka inanacaklarmış. De ki: "Mucizeler ancak Allah katındadır." Bilir misiniz, o mucize gelse bile onlar yine de inanmazlar!

Hidayet talebinde samimi olmayan inkârcı için hiçbir maddi mucize tatmin edici ve ikna edici olamaz.

Müşrikler bahaneler üreterek akıllarınca pazarlık yapmış ve yeminler etmişlerdir. Oysa mucize gösterisi talep etmek imana değil kibre ve inada dayanır. Kalbini kibre kapatmış bir anlayış, gökten melekler inse dahi gözbağcılık diyerek inkarını sürdürecek bir fıtrat bozulmasına uğramıştır.

6:110

وَنُقَلِّبُ أَفْـِٔدَتَهُمْ وَأَبْصَـٰرَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا۟ بِهِۦٓ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِى طُغْيَـٰنِهِمْ يَعْمَهُونَ

Ve nükallibü ef'idetehüm ve ebsârahüm kemâ lem yü'minû bihî evvele merrativ-ve nezeruhüm fî tugyânihim ya'mehûn.

Biz onların kalplerini ve gözlerini, ilk defa inanmadıkları gibi ters çeviririz ve onları taşkınlıkları içinde kör ve şaşkın halde bocalayıp durmaya terk ederiz.

Hakikat ilk kez karşısına çıktığında sırt çeviren kalp, giderek algılama kabiliyetini yitirir ve karanlığa gömülür.

İlk daveti kibirle reddeden nefis, her yeni inatlaşmada basiretini kaybeder. Bu durum, kulun kendi tercihinin sonucu olarak kalbin ilahi yasalar gereği duyarsızlaşması ('taklîb') ve doğru yoldan mahrum kalmasıdır. Haktan sapanlar, kendi azgınlıklarının girdabında şaşkınca bocalar.

6:111

۞ وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَآ إِلَيْهِمُ ٱلْمَلَٰٓئِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ ٱلْمَوْتَىٰ وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَىْءٍۢ قُبُلًۭا مَّا كَانُوا۟ لِيُؤْمِنُوٓا۟ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُ وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ

Velev ennenâ nezzelnâ ileyhimül-melâikete ve kellemehümül-mevtâ ve haşernâ aleyhim külle şey'in kubülem mâ kânû liyü'minû illâ ey yeşâallâhu ve lâkinne ekserahüm yechelûn.

Eğer biz onlara melekleri indirseydik, ölüler kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplayıp şahit gösterseydik, Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi. Fakat onların çoğu (bu gerçeği) bilmezler.

Önyargı ve kibirle mühürlenmiş bir kalbi, en somut mucizeler dahi tek başına imana erdiremez.

İnanmamayı peşinen seçen inkârcı zihniyet, meleklerin inişi veya ölülerin dirilişi gibi fevkalade deliller görseler dahi bahaneler üretmeye devam eder. Zira iman; kuru bir mantık zorlaması değil, samimi bir arayış ve hür iradeye bağlı ilahi bir hidayet ikramıdır. Kalp fıtratını yitirmişse en açık hakikat dahi fayda vermez.

6:112

وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِىٍّ عَدُوًّۭا شَيَٰطِينَ ٱلْإِنسِ وَٱلْجِنِّ يُوحِى بَعْضُهُمْ إِلَىٰ بَعْضٍۢ زُخْرُفَ ٱلْقَوْلِ غُرُورًۭا ۚ وَلَوْ شَآءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ ۖ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ

Ve kezâlike cealnâ likülli nebiyyin adüvven şeyâtînel-insi vel-cinni yûhî ba'duhüm ilâ ba'dın zuhrufel-kavli ğurûrâ, velev şâe rabbüke mâ fealûhü fezerhüm vemâ yefterûn.

Böylece biz her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık. Bunlar aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar. Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı. Artık onları uydurdukları yalanlarla baş başa bırak!

Hakka karşı kurulan tuzaklar ve süslü propagandalar, imtihan dünyasının değişmeyen bir kanunudur.

Hak ve batıl mücadelesi tarih boyunca süregelen sünnetullahtır. 'Zuhrufe'l-kavl' tabiri; içi zehirli fakat dışı cezbedici, aldatıcı söylemleri ifade eder. İnsan ve cin şeytanlarının bu faaliyetleri ilahi iradenin üstünde değildir; müminler bu aldatıcı laflara kanmamalı, sabır ve istikametle hak yolda sebat etmelidir.

6:113

وَلِتَصْغَىٰٓ إِلَيْهِ أَفْـِٔدَةُ ٱلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِٱلْءَاخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا۟ مَا هُم مُّقْتَرِفُونَ

Ve litasğâ ileyhi ef'idetüllezîne lâ yü'minûne bil-âhirati ve liyerdavhü ve liyakterifû mâ hüm mükterifûn.

(O yaldızlı sözleri) Âhirete inanmayanların kalpleri ona meyletsin, ondan hoşnut olsunlar ve işlemekte oldukları günahları işlemeye devam etsinler diye (fısıldarlar).

Ahiret inancından yoksun akıl ve kalpler, batılın süslü yalanlarına ve algı operasyonlarına kolayca kapılır.

Ayet, aldatıcı telkinlerin kimler üzerinde etkili olduğunu psikolojik bir derinlikle beyan eder: Ahiret bilinci taşımayanlar, nefislerine hoş gelen yaldızlı sözlere sürüklenir ve günahları pervasızca işlerler. Hakiki kalp zırhı, hesap gününe sarsılmaz bir iman beslemek ve ilahi ölçülere sadakat göstermektir.

6:114

أَفَغَيْرَ ٱللَّهِ أَبْتَغِى حَكَمًۭا وَهُوَ ٱلَّذِىٓ أَنزَلَ إِلَيْكُمُ ٱلْكِتَٰبَ مُفَصَّلًۭا ۚ وَٱلَّذِينَ ءَاتَيْنَٰهُمُ ٱلْكِتَٰبَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُۥ مُنَزَّلٌۭ مِّن رَّبِّكَ بِٱلْحَقِّ ۖ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ ٱلْمُمْتَرِينَ

Efeğayrallâhi ebteğî hakemev vehüvellezî enzele ileykümül-kitâbe müfassalâ, vellezîne âteynâhümül-kitâbe ya'lemûne ennehû münezzelüm mir-rabbike bil-hakkı felâ tekûnenne minel-mümterîn.

"Allah, size Kitap'ı açıklanmış olarak indirmişken, O'ndan başka bir hakem mi arayayım?" Kendilerine kitap verdiklerimiz de bilirler ki, o Rabbin tarafından hak olarak indirilmiştir. O halde sakın şüphe edenlerden olma!

Hayatın ve inancın nihaî ölçüsü beşerî hevesler değil, Allah'ın açık ve bağlayıcı hükümleridir.

Ayet, dinî ve ahlakî meşruiyetin tek kaynağının Cenâb-ı Hak olduğunu 'hakem' kavramıyla ilan eder. Kur'an, dinin esaslarını detaylı ve berrak bir şekilde açıklamıştır. Ehl-i kitabın insaflı âlimleri de bu hakikatin vahiyle gelişini bilir. Bu sebeple mümin, beşerî dayatmalara karşı şüpheye düşmeden vahye teslim olmalıdır.

6:115

وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًۭا وَعَدْلًۭا ۚ لَّا مُبَدِّلَ لِكَلِمَٰتِهِۦ ۚ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلْعَلِيمُ

Ve temmet kelimetü rabbike sıdkav ve adlâ, lâ mübeddile likelimâtih, ve hüves-semîul-alîm.

Rabbinin sözü doğruluk ve adalet bakımından tamamlanmıştır. O'nun sözlerini değiştirebilecek hiçbir güç yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.

İlahi kanunlar, hakikatin doğruluğu ve adaletin mutlak dengesi üzerine kurulmuş evrensel ilkelerdir.

'Sıdk' vahyin haber verdiği tüm gerçeklerin doğruluğunu; 'adl' ise koyduğu hükümlerin kusursuz adaletini temsil eder. Vahyin lafzı da manası da beşerî müdahalelerden ve tahriften uzaktır, koruma altındadır. İnsanoğlu adaleti ve doğruluğu ancak Allah'ın değişmez kelamına tabi olarak tesis edebilir.

6:116

وَإِن تُطِعْ أَكْثَرَ مَن فِى ٱلْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ ۚ إِن يَتَّبِعُونَ إِلَّا ٱلظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ

Ve in tüti' eksera men fil-ardı yudıllûke an sebîlillâh, iy yettebiûne illez-zanne ve in hüm illâ yahrusûn.

Yeryüzünde bulunanların çoğuna uyacak olursan, seni Allah'ın yolundan saptırırlar. Onlar sadece zanna uyarlar ve onlar yalnızca tahminde bulunup yalan söylerler.

Hakikat kalabalıkların tercihine göre belirlenemez; çoğunluğun peşinden gitmek insanı yanıltabilir.

Kur'an, sayısal üstünlüğün doğruyu tayin etmede ölçü olmadığını açıkça vurgular. Toplumların genel kanaatleri çoğu zaman bilgiye değil, heveslere ve temelsiz zanlara dayanır. Mümin, popüler akımlara ve sürü psikolojisine değil, vahyin sarsılmaz ilkelerine ve kesin bilgiye tabi olmakla mükelleftir.

6:117

إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَن يَضِلُّ عَن سَبِيلِهِۦ ۖ وَهُوَ أَعْلَمُ بِٱلْمُهْتَدِينَ

İnne rabbeke hüve a'lemü mey yadıllü an sebîlih, ve hüve a'lemü bil-mühtedîn.

Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir; hidayete ermiş olanları en iyi bilen de O'dur.

Kimin doğru yolda kimin sapıklıkta olduğuna dair nihaî hüküm yalnız ve yalnız Allah'a aittir.

İnsanlar zahiri görüntülere aldanabilir, ancak Allah kalplerin niyetlerini ve istikametini eksiksiz bilir. Bu ayet, mümine kibirden uzak bir tevazu telkin ederken, bâtıl çoğunluğun iddialarına karşı da sarsılmaz bir güven aşılar. Gerçek kurtuluş, insanların takdiriyle değil Allah'ın ilmi ve rızasıyla gerçekleşir.

6:118

فَكُلُوا۟ مِمَّا ذُكِرَ ٱسْمُ ٱللَّهِ عَلَيْهِ إِن كُنتُم بِـَٔايَٰتِهِۦ مُؤْمِنِينَ

Fekülû mimmâ zükirasmüllâhi aleyhi in küntüm bi-âyâtihî mü'minîn.

Eğer Allah'ın ayetlerine gerçekten inanıyorsanız, üzerine O'nun adı anılarak kesilen şeylerden yiyin!

Beslenme ve tüketim gibi günlük fiiller dahi Allah'ın adını anmakla maneviyat ve ibadet boyutuna ulaşır.

Bir hayvanın kesiminde besmele çekilmesi, rızkın gerçek sahibini ikrar ve mülkün asıl sahibine boyun eğmektir. Putperestlerin bâtıl tabularına karşı bu emir, inancın amele ve sofraya yansıyan somut bir göstergesidir. İnanan insanın lokması da inancı gibi temiz ve helal olmalıdır.

6:119

وَمَا لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا۟ مِمَّا ذُكِرَ ٱسْمُ ٱللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُم مَّا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلَّا مَا ٱضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ ۗ وَإِنَّ كَثِيرًۭا لَّيُضِلُّونَ بِأَهْوَآئِهِم بِغَيْرِ عِلْمٍ ۗ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِٱلْمُعْتَدِينَ

Vemâ leküm ellâ te'külû mimmâ zükirasmüllâhi aleyhi ve kad fassale leküm mâ harrame aleyküm illâ madturirtüm ileyh, ve inne kesîral leyudıllûne bi-ehvâihim bi-ğayri ilm, inne rabbeke hüve a'lemü bil-mu'tedîn.

Çaresiz kalıp mecbur olduğunuz durumlar dışında, Allah size haram kıldığı şeyleri ayrıntılı olarak açıklamışken, üzerine O'nun adı anılan şeylerden niçin yemeyesiniz? Şüphesiz birçokları bilgisizce kendi heveslerine uyarak insanları saptırıyorlar. Muhakkak ki Rabbin, haddi aşanları en iyi bilendir.

Dinde helal olanı zorlaştırmak veya haram uydurmak, heva ve heves kaynaklı bir haddi aşmadır.

Eşyada aslolan helalliktir ve Cenâb-ı Hak neyin haram olduğunu açıkça beyan etmiştir. Zaruret hali ise haramı istisnai olarak mübah kılar. İnsanların keyfi fetvalarla helalleri kısıtlaması cehalettir. Ayet, teşri (hüküm koyma) yetkisinin yalnızca Allah'a ait olduğunu ve gereksiz vesveselere yer olmadığını beyan eder.

6:120

وَذَرُوا۟ ظَٰهِرَ ٱلْإِثْمِ وَبَاطِنَهُۥٓ ۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَكْسِبُونَ ٱلْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِمَا كَانُوا۟ يَقْتَرِفُونَ

Vezerû zâhirel-ismi ve bâtıneh, innellezîne yeksibûnel-isme seyüczevne bimâ kânû yakterifûn.

Günahın açığını da gizlisini de terk edin! Çünkü günah işleyenler, kazanmakta oldukları suçların cezasını mutlaka çekeceklerdir.

Hakiki takva, toplumun gördüğü kötülüklerden kaçınmak kadar kalpte saklanan gizli günahlardan da arınmaktır.

'Zâhirü'l-ism' el, dil ve bedenle aşikâr işlenen haramları; 'bâtınü'l-ism' ise kibir, haset, riya gibi içsel marazları ve tenhalardaki günahları kapsar. İslam ahlakı insanın dışını ıslah ettiği gibi iç dünyasını da arındırmayı hedefler. Allah'ın her şeyi bildiği şuuru, mümini her iki boyutta da günahtan korur.

6:121

وَلَا تَأْكُلُوا۟ مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ ٱسْمُ ٱللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُۥ لَفِسْقٌۭ ۗ وَإِنَّ ٱلشَّيَٰطِينَ لَيُوحُونَ إِلَىٰٓ أَوْلِيَآئِهِمْ لِيُجَٰدِلُوكُمْ ۖ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ

Ve lâ te'külû mimmâ lem yüzkerismüllâhi aleyhi ve innehû lefisk, ve inneş-şeyâtîne leyûhûne ilâ evliyâihim liyücâdilûküm, ve in eta'tümûhüm inneküm lemüşrikûn.

Üzerine Allah'ın adı anılmayan şeylerden yemeyin; çünkü bu muhakkak bir yoldan çıkıştır (fısktır). Şüphesiz şeytanlar, sizinle tartışmaları için kendi dostlarına fısıldarlar. Eğer onlara uyarsanız, hiç şüphesiz siz de müşriklerden olursunuz.

Helal ve haram sınırlarında vahyi bırakıp beşeri heveslere itaat etmek, şirke kapı aralayan tehlikeli bir sapmadır.

Müşrikler murdar ölen hayvanı helal sayıp Müslümanlarla felsefi tartışmalara girişmişlerdi. Ayet bu tür safsataların şeytani bir fısıltı olduğunu bildirir. Allah'ın haram kıldığını meşru sayan bir otoriteye bilerek itaat etmek 'teşride şirk' tehlikesi doğurur. Mümin, helal sınırlarını korumada tavizsiz olmalıdır.

6:122

أَوَمَن كَانَ مَيْتًۭا فَأَحْيَيْنَٰهُ وَجَعَلْنَا لَهُۥ نُورًۭا يَمْشِى بِهِۦ فِى ٱلنَّاسِ كَمَن مَّثَلُهُۥ فِى ٱلظُّلُمَٰتِ لَيْسَ بِخَارِجٍۢ مِّنْهَا ۚ كَذَٰلِكَ زُيِّنَ لِلْكَٰفِرِينَ مَا كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ

Evemen kâne meyten feahyeynâhü ve cealnâ lehû nûray yemşî bihî fin-nâsi kemem meselühû fiz-zulümâti leyse bihâricim minhâ, kezâlike züyyine lil-kâfirîne mâ kânû ya'melûn.

Ölü iken (hidayetle) dirilttiğimiz ve kendisine insanlar arasında yürüyebileceği bir nur verdiğimiz kimse, karanlıklar içinde kalıp oradan hiç çıkamayan kimse gibi olur mu? İşte inkârcılara yaptıkları ameller böyle süslü gösterilmiştir.

İman kalbi dirilten hayat suyu, vahiy ise hayat yolunu ve insan ilişkilerini aydınlatan hidayet meşalesidir.

Ayetteki temsil, cehalet ve küfrün manevi bir ölüm; imanın ise gerçek bir diriliş olduğunu anlatır. Müminin nuru, hak ile batılı ayıran basiretidir. İnkârcı ise kendi yanılgılarını güzel zannettiği zifiri bir karanlığa hapsolmuştur. Manevi hayat ile ruhi ölüm arasındaki fark, aydınlık ile karanlık kadar kesindir.

6:123

وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَا فِى كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَٰبِرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا۟ فِيهَا ۖ وَمَا يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنفُسِهِمْ وَمَا يَشْعُرُونَ

Ve kezâlike cealnâ fî külli karyetin ekâbira mücrimîhâ liyemkürû fîhâ, vemâ yemkürûne illâ bi-enfüsihim vemâ yeş'urûn.

Böylece biz her şehirde, orada hile ve tuzak kursunlar diye o şehrin suçlularını elebaşıları yaptık. Oysa onlar hileyi sadece kendilerine kurarlar da bunun farkında bile olmazlar.

Zulüm ve hileyle iktidar kuran kibirli odaklar, aslında kendi yıkımlarını hazırlayan derin bir körlük içindedir.

Toplumların ahlaki çöküşünde öne çıkan nüfuz sahibi günahkârlar, entrikalarla hakka engel olmaya çalışırlar. Ancak ilahi adalet şaşmaz; onların kurduğu tuzaklar dönüp kendilerini vurur. Maddi güç ve büyüklük taslama, insanı kendi felaketine karşı duyarsızlaştırarak çöküşe sürükler.

6:124

وَإِذَا جَآءَتْهُمْ ءَايَةٌۭ قَالُوا۟ لَن نُّؤْمِنَ حَتَّىٰ نُؤْتَىٰ مِثْلَ مَآ أُوتِىَ رُسُلُ ٱللَّهِ ۘ ٱللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُۥ ۗ سَيُصِيبُ ٱلَّذِينَ أَجْرَمُوا۟ صَغَارٌ عِندَ ٱللَّهِ وَعَذَابٌۭ شَدِيدٌۢ بِمَا كَانُوا۟ يَمْكُرُونَ

Ve izâ câethüm âyetün kâlû len nü'mine hattâ nü'tâ misle mâ ûtiye rusülullâh, Allâhü a'lemü haysü yec'alü risâleteh, seyusîbüllezîne ecramû sağârun indallâhi ve azâbün şedîdüm bimâ kânû yemkürûn.

Onlara bir ayet geldiğinde: "Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız!" derler. Allah, elçilik görevini kime vereceğini en iyi bilendir. Suç işleyenlere, kurdukları tuzaklar sebebiyle Allah katında bir aşağılanma ve şiddetli bir azap erişecektir.

Peygamberlik liyakat ve takva üzerine kurulu ilahi bir seçilimdir; servet ve kibirle talep edilemez.

Kureyş'in ileri gelenleri, peygamberliğin fakir veya yetim birine verilmesini hazmedemeyip kibirle vahiy iddialarında bulunmuşlardı. Cenâb-ı Hak, risaleti kime tevdi edeceğini ancak kendisinin bildiğini beyan eder. Hakikati nefsine yediremeyen kibir sahipleri, dünyada zillet ve ahirette şiddetli bir azapla karşılaşırlar.

6:125

فَمَن يُرِدِ ٱللَّهُ أَن يَهْدِيَهُۥ يَشْرَحْ صَدْرَهُۥ لِلْإِسْلَٰمِ ۖ وَمَن يُرِدْ أَن يُضِلَّهُۥ يَجْعَلْ صَدْرَهُۥ ضَيِّقًا حَرَجًۭا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِى ٱلسَّمَآءِ ۚ كَذَٰلِكَ يَجْعَلُ ٱللَّهُ ٱلرِّجْسَ عَلَى ٱلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ

Femen yüridillâhü ey yehdiyehû yeşrah sadrahû lil-islâm, ve mey yürid ey yudıllehû yec'al sadrahû dayyikan haracen ke-ennemâ yassa'adü fis-semâ', kezâlike yec'alullâhur-ricse alellezîne lâ yü'minûn.

Allah kimi doğru yola iletmek isterse, onun göğsünü İslam'a açar (içine huzur ve genişlik verir). Kimi de saptırmak isterse, onun göğsünü sanki göğe tırmanıyormuş gibi dar ve sıkıntılı kılar. İşte Allah, inanmayanların üzerine pisliği (huzursuzluk ve azabı) böyle bırakır.

Hidayet kalbe ferahlık ve inşirah verirken; inatçı inkâr ruhu daraltan, boğucu bir azaba dönüşür.

Ayetteki göğe tırmanırken nefes alamama tasviri, modern bilimin irtifa arttıkça basınç düşmesi ve oksijen azalması keşfiyle örtüşen mucizevî bir teşbihtir. Hakka teslim olan gönül huzur ve genişlik bulur; hakka direnen ise kendi kibri içinde nefessiz kalır. Kalbi küfürde ısrar edenler manevi bir buhran yaşarlar.

6:126

وَهَٰذَا صِرَٰطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيمًۭا ۗ قَدْ فَصَّلْنَا ٱلْءَايَٰتِ لِقَوْمٍۢ يَذَّكَّرُونَ

Ve hâzâ sırâtu rabbike müstekîmâ, kad fassalnel-âyâti likavmiy yezzekkerûn.

İşte bu (İslam), Rabbinin dosdoğru yoludur. Şüphesiz biz, ibret alıp düşünen bir topluluk için ayetleri ayrıntılı olarak açıkladık.

İslam, insanın fıtratıyla tam bir ahenk oluşturan dosdoğru ve dengeli tek istikamet rehberidir.

Dosdoğru yol, hiçbir eğriliği ve aşırılığı bulunmayan ilahi adalet caddesidir. Kur'an, derinlemesine düşünüp ibret alanlar için hayatın tüm alanlarını aydınlatan esasları açıklamıştır. Gerçek kurtuluş, geçici heveslerin değil bu açık ve berrak vahiy ilkelerinin rehberliğinde dosdoğru yürümekle mümkündür.

6:127

۞ لَهُمْ دَارُ ٱلسَّلَٰمِ عِندَ رَبِّهِمْ ۖ وَهُوَ وَلِيُّهُم بِمَا كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ

Lehüm dârus-selâmi inde rabbihim ve hüve veliyyühüm bimâ kânû ya'melûn.

Rableri katında esenlik yurdu (cennet) onlarındır. Yapmakta oldukları güzel ameller sebebiyle O, onların dostudur (velîsidir).

Dünyada barışı ve adaleti hayat düsturu edinen inananlar, ebedi esenlik ve güven yurduyla ödüllendirilir.

Esenlik yurdu, hiçbir hüznün, korkunun ve noksanlığın olmadığı cennettir. Allah'ın inanan kullarına koruyucu dost olması, onların güzel amellerine ve sadakatlerine ilahi bir armağandır. Gerçek güven, fani güçlerin değil mutlak kudret sahibi olan Allah'ın dostluğunu kazanmaktır.

6:128

وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًۭا يَٰمَعْشَرَ ٱلْجِنِّ قَدِ ٱسْتَكْثَرْتُم مِّنَ ٱلْإِنسِ ۖ وَقَالَ أَوْلِيَآؤُهُم مِّنَ ٱلْإِنسِ رَبَّنَا ٱسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍۢ وَبَلَغْنَآ أَجَلَنَا ٱلَّذِىٓ أَجَّلْتَ لَنَا ۚ قَالَ ٱلنَّارُ مَثْوَىٰكُمْ خَٰلِدِينَ فِيهَآ إِلَّا مَا شَآءَ ٱللَّهُ ۗ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌۭ

Ve yevme yahşüruhüm cemî'â, yâ ma'şeral-cinni kadisteksertüm minel-ins, ve kâle evliyâühüm minel-insi rabbenestemtea ba'dunâ biba'dıv ve belağnâ ecelenellezî eccelte lenâ, kâlen-nâru mesvâküm hâlidîne fîhâ illâ mâ şâallâh, inne rabbeke hakîmün alîm.

Allah onların hepsini bir araya toplayacağı gün: "Ey cin topluluğu! İnsanların birçoğunu yoldan çıkardınız" buyurur. İnsanlardan onların dostu olanlar ise şöyle der: "Rabbimiz! Birbirimizden faydalandık ve bizim için takdir ettiğin ecelimize ulaştık." Allah buyurur ki: "Allah'ın dilemesi hariç, ebedi kalacağınız yer ateştir!" Şüphesiz Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir.

Şeytani telkinlere kapılarak kurulan menfaat ortaklıkları, mahşer günü ebedi bir hüsranla sonuçlanır.

Ayet, görünmeyen şer odaklarıyla insanların dünyevi zevk ve güç uğruna nasıl iş birliği yaptığını ifşa eder. 'İstimtâ' (karşılıklı menfaat sağlama); insanın heveslerine uyması, cinlerin ise insanları saptırarak tatmin bulmasıdır. Hakka aykırı her gayrimeşru dayanışma, cehennem azabıyla yüzleşmeye mahkûmdur.

6:129

وَكَذَٰلِكَ نُوَلِّى بَعْضَ ٱلظَّٰلِمِينَ بَعْضًۢا بِمَا كَانُوا۟ يَكْسِبُونَ

Ve kezâlike nüvellî ba'daz-zâlimîne ba'dam bimâ kânû yeksibûn.

İşte böylece biz, kazandıkları günahlar sebebiyle zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına musallat ederiz (dost ve yönetici yaparız).

Toplumların ahlaki çürümesi ve haksızlığa sessiz kalması, başlarına zalim idarecilerin musallat olmasına yol açar.

Bu ayet evrensel bir sünnetullahı ortaya koyar: Kötülüğü ve adaletsizliği kanıksayan kitleler, yine kendi cürümleri sebebiyle kendi içlerinden çıkan zorbaların tahakkümü altına girerler. Zulüm zalimi besler; ta ki ilahi adalet her iki tarafı da cezalandırana kadar bu acı döngü devam eder.

6:130

يَٰمَعْشَرَ ٱلْجِنِّ وَٱلْإِنسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌۭ مِّنكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ ءَايَٰتِى وَيُنذِرُونَكُمْ لِقَآءَ يَوْمِكُمْ هَٰذَا ۚ قَالُوا۟ شَهِدْنَا عَلَىٰٓ أَنفُسِنَا ۖ وَغَرَّتْهُمُ ٱلْحَيَٰوةُ ٱلدُّنْيَا وَشَهِدُوا۟ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا۟ كَٰفِرِينَ

Yâ ma'şeral-cinni vel-insi elem ye'tiküm rusülüm minküm yekussûne aleyküm âyâtî ve yünzirûneküm likâe yevmiküm hâzâ, kâlû şehidnâ alâ enfüsinâ ve ğarrathümül-hayâtüd-dünyâ ve şehidû alâ enfüsihim ennehüm kânû kâfirîn.

"Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size ayetlerimi anlatan ve bu gününüzle karşılaşacağınız konusunda sizi uyaran elçiler gelmedi mi?" Onlar: "Kendi aleyhimize şahitlik ederiz" derler. Dünya hayatı onları aldattı da inkârcı olduklarına dair kendi aleyhlerine bizzat şahitlik ettiler.

İlahi tebliğ ve uyarı ulaşmadan hiç kimse hesaba çekilmez; sorumluluk vahyin tebliğiyle başlar.

Mahşerdeki bu ilahi sorgu, insanın hiçbir mazeretinin kalmadığını tescil eder. Cinlere ve insanlara hakkı bildiren elçiler gönderilmiş, ahiret hatırlatılmıştır. Ancak fani dünyanın geçici süsü insanları aldatmış ve hakikatten koparmıştır. İnkârcılar itiraf etmek zorunda kalarak kendi sonlarını mühürlerler.

6:131

ذَٰلِكَ أَن لَّمْ يَكُن رَّبُّكَ مُهْلِكَ ٱلْقُرَىٰ بِظُلْمٍۢ وَأَهْلُهَا غَٰفِلُونَ

Zâlike el lem yekür-rabbüke mühlikel-kurâ bizulmiv ve ehlühâ ğâfilûn.

Bu (elçilerin gönderilmesi), halkı habersizken Rabbinin o memleketleri haksız yere helak etmeyeceğinden dolayıdır.

İlahi adalet, insanları uyarıp doğru yolu göstermeden ansızın cezalandırmayı kesinlikle reddeder.

Yüce Allah hiçbir toplumu peygamber göndermeden, doğruyu ve yanlışı açıkça bildirmeden helak etmez. Bu ilke, Allah'ın mutlak adaletinin ve merhametinin açık bir göstergesidir. Birey ve toplumlar önce uyarılır, tövbeye çağrılır; ceza ancak bilerek ve inatla haksızlıkta ısrar edildiğinde hak edilir.

6:132

وَلِكُلٍّۢ دَرَجَٰتٌۭ مِّمَّا عَمِلُوا۟ ۚ وَمَا رَبُّكَ بِغَٰفِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ

Ve liküllin deracâtüm mimmâ amilû, vemâ rabbüke bi-ğâfilin ammâ ya'melûn.

Herkesin yaptıklarına göre dereceleri vardır. Rabbin onların yaptıklarından asla habersiz değildir.

Ahiretteki karşılık, kişinin dünyada ortaya koyduğu amellerin ve niyetlerin tastamam karşılığıdır.

Cennetteki dereceler de cehennemdeki azap katmanları da adalete dayanır; hiç kimseye zerrece haksızlık yapılmaz. Samimiyetle yapılan ameller insanın manevi derecesini yükseltirken, kötülükler sahibini aşağı çeker. Allah'ın her fiili eksiksiz kaydetmesi, insana derin bir sorumluluk şuuru aşılar.

6:133

وَرَبُّكَ ٱلْغَنِىُّ ذُو ٱلرَّحْمَةِ ۚ إِن يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنۢ بَعْدِكُم مَّا يَشَآءُ كَمَآ أَنشَأَكُم مِّن ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ ءَاخَرِينَ

Ve rabbükel-ğaniyyü zür-rahmeh, iy yeşe' yüzhibküm ve yestahlif mim ba'diküm mâ yeşâü kemâ enşeeküm min zürriyyeti kavmin âharîn.

Rabbin zengindir (hiçbir şeye muhtaç değildir), merhamet sahibidir. Dilerse sizi ortadan kaldırır ve sizi başka bir kavmin soyundan yarattığı gibi, sizden sonra da yerinize dilediğini getirir.

Allah kullarının ibadetine muhtaç değildir; insanın varlığı ve devamı tamamen ilahi rahmetin ikramıdır.

'Ganî' ismi Cenâb-ı Hakk'ın mutlak zenginliğini, 'Zü'r-rahme' ise mühlet vermesini ve sonsuz iyiliğini bildirir. İnsanlık yoldan çıktığında Allah dilerse onları yok edip yerlerine itaatkâr yeni bir toplum getirmeye kâdirdir. Bu hakikat, kibirlenen insanı haddini bilmeye ve şükretmeye davet eder.

6:134

إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَءَاتٍۢ ۖ وَمَآ أَنتُم بِمُعْجِزِينَ

İnne mâ tû'adûne leâtiv vemâ entüm bimü'cizîn.

Şüphesiz size vadedilen (kıyamet ve hesap günü) mutlaka gelecektir; siz bunun önüne geçemezsiniz (asla kaçıp kurtulamazsınız).

Kaçınılmaz ilahi vaat er ya da geç mutlaka gerçekleşecek ve hiçbir beşeri güç bunu engelleyemeyecektir.

Kıyamet, diriliş ve nihaî hesap birer vehim değil, kesin bir gerçektir. İnkârcıların alayları veya dünyevi güçleri Allah'ın takdir ettiği hükmü durdurmaya yetmez. Zaman hızla akıp giderken insanın en akıllıca tavrı, kesin olarak gelecek olan o güne samimi bir iman ve güzel amellerle hazırlanmaktır.

6:135

قُلْ يَٰقَوْمِ ٱعْمَلُوا۟ عَلَىٰ مَكَانَتِكُمْ إِنِّى عَامِلٌۭ ۖ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَن تَكُونُ لَهُۥ عَٰقِبَةُ ٱلدَّارِ ۗ إِنَّهُۥ لَا يُفْلِحُ ٱلظَّٰلِمُونَ

Kul yâ kavmi'melû alâ mekânetiküm innî âmil, fesevfe ta'lemûne men tekûnü lehû âkıbetüd-dâr, innehû lâ yüflihuz-zâlimûn.

De ki: "Ey kavmim! Elinizden geleni yapın, şüphesiz ben de (görevimi) yapıyorum! Yakında bu yurdun (dünya ve ahiretin) güzel sonunun kime ait olacağını bileceksiniz." Muhakkak ki zalimler asla kurtuluşa eremezler.

Mümin davasında dimdik durmalı, batıl ehlinin tehditlerine karşı vakur bir kararlılık sergilemelidir.

Bu ayet, peygamberî tebliğin sarsılmaz cesaretini ve hakka olan nihai güvenini yansıtır. Herkes inandığı yolda ameline devam eder; fakat zafer ve esenlik yurdu ancak takva sahiplerinindir. Zulüm üzerine kurulu fani başarılar aldatıcıdır; haksızlığı meslek edinenlerin sonu mutlaka hüsrandır.

6:136

وَجَعَلُوا۟ لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ ٱلْحَرْثِ وَٱلْأَنْعَٰمِ نَصِيبًۭا فَقَالُوا۟ هَٰذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَٰذَا لِشُرَكَآئِنَا ۖ فَمَا كَانَ لِشُرَكَآئِهِمْ فَلَا يَصِلُ إِلَى ٱللَّهِ ۖ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَىٰ شُرَكَآئِهِمْ ۗ سَآءَ مَا يَحْكُمُونَ

Ve cealû lillâhi mimmâ zerae minel-harsi vel-en'âmi nasîben fekâlû hâzâ lillâhi biza'mihim ve hâzâ lişürekâinâ, femâ kâne lişürekâihim felâ yasılü ilallâh, vemâ kâne lillâhi fehüve yasılü ilâ şürekâihim, sâe mâ yahkümûn.

Allah'ın yarattığı ekinlerden ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar da kendi batıl zanlarınca: "Bu Allah'ındır, şu da ortaklarımızındır (putlarımızındır)" dediler. Ortakları için olan pay Allah'a ulaşmaz, fakat Allah için olan pay ortaklarına ulaşır. Ne kötü hüküm veriyorlar!

Nimeti yaratan Allah iken O'nun mülkünü sahte ilahlar ve hevalar arasında paylaştırmak şirkin en çirkin yüzüdür.

Müşrikler ürünlerin bir kısmını putlara, bir kısmını Allah'a ayırır; putların payı azaldığında Allah'ınkinden takviye eder, tersini ise yapmazlardı. Bu tutum, şirkin insan aklını nasıl mantıksızlığa ve küstahlığa sürüklediğinin kanıtıdır. Mülk bütünüyle Allah'ındır; kullukta ortaklık kabul edilmez.

6:137

وَكَذَٰلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍۢ مِّنَ ٱلْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَٰدِهِمْ شُرَكَآؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا۟ عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ ۖ وَلَوْ شَآءَ ٱللَّهُ مَا فَعَلُوهُ ۖ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ

Ve kezâlike zeyyene likesîrim minel-müşrikîne katle evlâdihim şürekâühüm liyürdûhüm ve liyelbisû aleyhim dînehüm, velev şâallâhu mâ fealûhü fezerhüm vemâ yefterûn.

Yine bunun gibi, ortakları (putların hizmetçileri ve şeytanlar), müşriklerden çoğuna hem onları helak etmek hem de dinlerini karmaakarışık hale getirmek için evlatlarını öldürmeyi süslü gösterdi. Eğer Allah dileseydi bunu yapamazlardı. Artık onları uydurdukları iftiralarla baş başa bırak!

Şirk ve batıl ideolojiler, evlat sevgisi gibi en köklü fıtri duyguları dahi körelterek vahşeti meşrulaştırabilir.

Cahiliye müşrikleri, sahte tanrıları memnun etmek veya yoksulluk korkusuyla çocuklarını katlederlerdi. Şeytanlar bu cinayeti dini bir vecibe gibi süsleyerek onların hem canlarını hem de fıtri inançlarını ifsat etmiştir. İlahi vahiyden kopan toplumlar, en korkunç zulümleri dahi meşru sayabilirler.

6:138

وَقَالُوا۟ هَٰذِهِۦٓ أَنْعَٰمٌۭ وَحَرْثٌ حِجْرٌۭ لَّا يَطْعَمُهَآ إِلَّا مَن نَّشَآءُ بِزَعْمِهِمْ وَأَنْعَٰمٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأَنْعَٰمٌۭ لَّا يَذْكُرُونَ ٱسْمَ ٱللَّهِ عَلَيْهَا ٱفْتِرَآءً عَلَيْهِ ۚ سَيَجْزِيهِم بِمَا كَانُوا۟ يَفْتَرُونَ

Ve kâlû hâzihî en'âmüv ve harsün hıcrul lâ yat'amühâ illâ men neşâü biza'mihim ve en'âmün hurrimet zuhûruhâ ve en'âmül lâ yezkürûnasmallâhi aleyheftirâen aleyh, seyeczîhim bimâ kânû yefterûn.

Kendi batıl zanlarına göre: "Bu hayvanlar ve ekinler dokunulmazdır; onları bizim dilediklerimizden başkası yiyemez. Şunlar da sırtlarına binilmesi yasaklanmış hayvanlardır" dediler. Bir kısım hayvanların üzerine de Allah'a iftira ederek O'nun adını anmazlar. Allah, uydurmakta oldukları iftiralar sebebiyle onları cezalandıracaktır.

Kendi hevasına göre helal ve haram uydurup bunu dine mal etmek, Allah'a atılmış büyük bir iftiradır.

Müşrik gelenekler, hayvanlara ve ekinlere keyfî yasaklar koyarak dini tahrif etmişlerdi. Ayet, teşri salahiyetinin yalnızca Allah'a ait olduğunu bir kez daha ilan eder. Dinde meşruiyetin kaynağı vahiydir; kendi tabularını kutsallaştıranlar, ilahi adaletin huzurunda iftiralarının ve zulümlerinin hesabını mutlaka vereceklerdir.

6:139

وَقَالُوا۟ مَا فِى بُطُونِ هَٰذِهِ ٱلْأَنْعَٰمِ خَالِصَةٌۭ لِّذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَىٰٓ أَزْوَٰجِنَا ۖ وَإِن يَكُن مَّيْتَةًۭ فَهُمْ فِيهِ شُرَكَآءُ ۚ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ ۚ إِنَّهُۥ حَكِيمٌ عَلِيمٌۭ

Ve kâlû mâ fî bütûni hâzihil-en'âmi hâlisatül lizükûrinâ ve muharramün alâ ezvâcinâ, ve iy yeküm meyteten fehüm fîhi şürekâ', seyeczîhim vasfehüm, innehû hakîmün alîm.

Bir de şöyle dediler: "Şu hayvanların karınlarındaki yavrular yalnızca erkeklerimize helal, kadınlarımıza ise haramdır. Şayet ölü doğarsa hepsi ona ortak olurlar." Allah, onların bu asılsız nitelemelerinin cezasını verecektir. Şüphesiz O, hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir.

Cinsiyet ayrımcılığına dayalı haksız yasaklar uydurmak, ilahi fıtrata ve adalete açık bir başkaldırıdır.

Müşrik zihniyet diri doğan hayvanı erkeğe has kılıp kadına yasaklarken, leş doğduğunda kadını da ortak ederek çifte standart sergiliyordu. Ayet, keyfi adetlerin cehalet ve bencillikten beslendiğini ortaya koyar. İslam adaleti; kadın ve erkeğe helal-haram dengesinde adil, fıtri ve temiz bir ahlak nizamı bahşeder.

6:140

قَدْ خَسِرَ ٱلَّذِينَ قَتَلُوٓا۟ أَوْلَٰدَهُمْ سَفَهًۢا بِغَيْرِ عِلْمٍۢ وَحَرَّمُوا۟ مَا رَزَقَهُمُ ٱللَّهُ ٱفْتِرَآءً عَلَى ٱللَّهِ ۚ قَدْ ضَلُّوا۟ وَمَا كَانُوا۟ مُهْتَدِينَ

Kad hasirallezîne katelû evlâdehüm sefehem bi-ğayri ilmiv ve harramû mâ rezakahümullâhuftirâen alallâh, kad dallû vemâ kânû mühtedîn.

Bilgisizlik yüzünden beyinsizce çocuklarını öldürenler ve Allah'ın kendilerine verdiği rızkı, O'na iftira ederek haram kılanlar muhakkak ki derin bir hüsrana uğramışlardır. Gerçekten onlar sapmışlardır ve doğru yolu da bulamamışlardır.

Vahiyden yoksun kalarak cana kıyan ve Allah'ın tertemiz rızıklarını haram sayanlar, iki cihanda da ziyandadır.

Bu ayet, cahiliye döneminin barbarca uygulamalarının genel bir muhasebesini yapar. Evlatları diri diri gömmek veya batıl tabularla helalleri yasaklamak sefalet ve akıl tutulmasıdır. İlahî hidayetten uzaklaşan akıl, kendi elleriyle hem neslini hem hayatını ifsat eder ve telafisi olmayan bir hüsrana sürüklenir.

6:141

۞ وَهُوَ ٱلَّذِىٓ أَنشَأَ جَنَّـٰتٍ مَّعْرُوشَـٰتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَـٰتٍ وَٱلنَّخْلَ وَٱلزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُۥ وَٱلزَّيْتُونَ وَٱلرُّمَّانَ مُتَشَـٰبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَـٰبِهٍ ۚ كُلُوا۟ مِن ثَمَرِهِۦٓ إِذَآ أَثْمَرَ وَءَاتُوا۟ حَقَّهُۥ يَوْمَ حَصَادِهِۦ ۖ وَلَا تُسْرِفُوٓا۟ ۚ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلْمُسْرِفِينَ

Ve hüvellezî enşee cennâtin ma'rûşâtin ve gayra ma'rûşâtin ven-nahle vez-zer'a muhtelifen ükülühû vez-zeytûne ver-rummâne müteşâbihen ve gayra müteşâbih, külû min semerihî izâ esmera ve âtû hakkahû yevme hasâdihî ve lâ tüsrifû, innehû lâ yuhıbbül-müsrifîn.

Çardaklı ve çardaksız bağları, ürünleri çeşit çeşit hurmaları, ekinleri, birbirine benzeyen ve benzemeyen zeytin ve narları yaratan O'dur. Her biri ürün verince ürününden yiyin; hasat günü de onun hakkını (yoksul payını) verin. Sakın israf etmeyin; çünkü O, israf edenleri sevmez.

Topraktan sofraya uzanan her rızık ilahi bir ikram ve nimettir; şükrü ise yoksulun hakkını vermek ve israftan kaçınmaktır.

Yüce Allah, yeryüzünü insanın istifadesine sunarken paylaşma ahlakını da şart koşmuştur. Hasat günü verilmesi emredilen pay, İslam fıkhındaki zekât ve infakın ahlaki zeminidir. Malı yığmak, yoksulu mahrum bırakmak ve ölçüsüzce saçıp savurmak ilahi rızaya aykırıdır.

6:142

وَمِنَ ٱلْأَنْعَـٰمِ حَمُولَةً وَفَرْشًا ۚ كُلُوا۟ مِمَّا رَزَقَكُمُ ٱللَّهُ وَلَا تَتَّبِعُوا۟ خُطُوَٰتِ ٱلشَّيْطَـٰنِ ۚ إِنَّهُۥ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ

Ve minel-en'âmi hamûleten ve ferşâ, külû mimmâ rezekakümullâhu ve lâ tettebi'û hutuvâtiş-şeytân, innehû leküm adüvvüm-mübîn.

Hayvanlardan da yük taşıyanları ve kesimlik olanları (yaratan O'dur). Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden yiyin; şeytanın adımlarına uymayın. Şüphesiz o, sizin apaçık düşmanınızdır.

Hayvanlar insana hizmet ve beslenme için bahşedilmiş ilahi bir nimettir; helali kendi hevasına göre haram kılan şeytanın izinden gitmektedir.

Cahiliye toplumunda bazı hayvanların batıl inançlarla kutsallaştırılıp yenmesinin yasaklanması eleştirilmektedir. Şeytan insanı sadece günaha değil, Allah'ın helal kıldığını keyfi yasaklarla dinde aşırılığa sürüklemeye de teşvik eder. Mümin helal dairesiyle yetinir.

6:143

ثَمَـٰنِيَةَ أَزْوَٰجٍ ۖ مِّنَ ٱلضَّأْنِ ٱثْنَيْنِ وَمِنَ ٱلْمَعْزِ ٱثْنَيْنِ ۗ قُلْ ءَآلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ ٱلْأُنثَيَيْنِ أَمَّا ٱشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ ٱلْأُنثَيَيْنِ ۖ نَبِّـُٔونِى بِعِلْمٍ إِن كُنتُمْ صَـٰدِقِينَ

Semâniyete ezvâc, mined-da'nisneyni ve minel-ma'zisneyn, kul âz-zekerayni harrame emil-ünseyeyni emmeş-temelet aleyhi erhâmül-ünseyeyn, nebbiûnî bi-ılmin in küntüm sâdikîn.

(Allah) sekiz eş yarattı: Koyundan iki, keçiden de iki. De ki: "(Allah) iki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi ya da iki dişinin rahimlerinde bulunan yavruları mı? Eğer doğru sözlü iseniz bana bir bilgiye dayanarak haber verin!"

Din adına ileri sürülen her hüküm akla, vahye ve sağlam bilgiye dayanmak zorundadır; zan ve hurafelerle helal-haram belirlenemez.

Cahiliye toplumunun kendi gelenekleriyle bazı hayvanları erkeklere serbest, kadınlara haram kılması mantıksal bir sorgulamayla çürütülür. Eğer sebep erkeklik veya dişilikse bu kuralın tutarlı olması gerekirdi. Ayet, dini konularda delilsiz konuşmayı kesin bir dille reddeder.

6:144

وَمِنَ ٱلْإِبِلِ ٱثْنَيْنِ وَمِنَ ٱلْبَقَرِ ٱثْنَيْنِ ۗ قُلْ ءَآلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ ٱلْأُنثَيَيْنِ أَمَّا ٱشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ ٱلْأُنثَيَيْنِ ۖ أَمْ كُنتُمْ شُهَدَآءَ إِذْ وَصَّىٰكُمُ ٱللَّهُ بِهَـٰذَا ۚ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ ٱفْتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبًا لِّيُضِلَّ ٱلنَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ ۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهْدِى ٱلْقَوْمَ ٱلظَّـٰلِمِينَ

Ve minel-ibili-sneyni ve minel-bakarısneyn, kul âz-zekerayni harrame emil-ünseyeyni emmeş-temelet aleyhi erhâmül-ünseyeyn, em küntüm şühedâe iz vassâkümullâhu bihâzâ, fe men azlemü mimmenifterâ alallâhi keziben li-yüdıllen-nâse bi-gayri ılm, innallâhe lâ yehdil-kavmez-zâlimîn.

Deveden de iki, sığırdan da iki (yarattı). De ki: "(Allah) iki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi ya da iki dişinin rahimlerinde bulunan yavruları mı? Yoksa Allah size bunu vasiyet ederken orada şahit miydiniz?" İnsanları bilgisizce saptırmak için Allah'a yalan iftira edenden daha zalim kim olabilir? Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu doğru yola iletmez.

Allah adına yalan uydurarak toplumu saptıranlar en büyük haksızlığı işlemektedir; helal ve haram kılma yetkisi yalnızca Allah'a aittir.

Sığır ve deve üzerinden sorgulamayı sürdüren ayet, putperest anlayışın iddialarının ne vahye ne de akli bir delile dayandığını ortaya koyar. İnsanların vicdanlarını sömürerek dini kuralları kendi heveslerine göre eğip bükenler, hem kendilerini hem toplumu derin bir yıkıma sürükler.

6:145

قُل لَّآ أَجِدُ فِى مَآ أُوحِىَ إِلَىَّ مُحَرَّمًا عَلَىٰ طَاعِمٍ يَطْعَمُهُۥٓ إِلَّآ أَن يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَّسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُۥ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ ٱللَّهِ بِهِۦ ۚ فَمَنِ ٱضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ

Kul lâ ecidü fî mâ ûhıye ileyye müharramen alâ tâ'ımın yet'amühû illâ ey yekûne meyteten ev demem mesfûhan ev lahme hınzîrin fe-innehû ricsün ev fiskan ühille li-gayrillâhi bih, fe-menidturra gayra bâgın ve lâ âdin fe-inne rabbeke gafûrur-rahîm.

De ki: "Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği şeyler için leş, akıtılmış kan, domuz eti -ki şüphesiz o necistir- veya Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk dışında haram kılınmış bir şey bulamıyorum." Ancak kim çaresiz kalırsa, başkaldırmamak ve sınırı aşmamak şartıyla (bunlardan yiyebilir). Şüphesiz senin Rabbin çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.

İslam'da haramlar sınırlı ve hikmete dayalıdır; hayatı koruma zarureti ise haram yiyeceklerde dahi geçici bir istisna tanır.

Ayette kesin haramlar leş, akıtılmış kan, maddi ve manevi pislik olan domuz eti ve şirke alet edilen kurbanlar olarak belirlenmiştir. 'Iztırar hali' prensibi, ölüm tehlikesi karşısında açlığı giderecek asgari ölçüde haramdan faydalanmayı mubah kılarak İslam hukukunun insan hayatına verdiği yüce değeri gösterir.

6:146

وَعَلَى ٱلَّذِينَ هَادُوا۟ حَرَّمْنَا كُلَّ ذِى ظُفُرٍ ۖ وَمِنَ ٱلْبَقَرِ وَٱلْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَآ إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَآ أَوِ ٱلْحَوَايَآ أَوْ مَا ٱخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ۚ ذَٰلِكَ جَزَيْنَـٰهُم بِبَغْيِهِمْ ۖ وَإِنَّا لَصَـٰدِقُونَ

Ve alellezîne hâdû harramnâ külle zî züfur, ve minel-bakari vel-ganemi harramnâ aleyhim şühûmehümâ illâ mâ hamelet zuhûruhümâ evil-havâyâ ev mahteleta bi-azm, zâlike cezeynâhüm bi-bagyihim ve innâ lesâdikûn.

Yahudilere bütün tırnaklı hayvanları haram kıldık. Sığır ve koyunun sırtlarında yahut bağırsaklarında bulunan veya kemiğe karışan kısımları hariç, iç yağlarını da onlara haram ettik. Taşkınlık ve zulümleri sebebiyle onları böyle cezalandırdık. Şüphesiz biz elbette doğru sözlüyüz.

İlahi hükümlere karşı sergilenen ahlaki yozlaşma ve taşkınlıklar, bazen nimetlerin kısıtlanmasıyla cezalandırılır.

Yahudilere tırnaklı hayvanların ve bazı yağların haram kılınması o maddelerin bizatihi pis olmasından değil, onların azgınlıklarına karşılık verilmiş tarihi bir terbiye ve mahrumiyettir. İslam ise fıtrata uygun temiz nimetleri serbest bırakarak insanı bu ağır mükellefiyetlerden kurtarıp fıtri genişliğe kavuşturmuştur.

6:147

فَإِن كَذَّبُوكَ فَقُل رَّبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَٰسِعَةٍ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُۥ عَنِ ٱلْقَوْمِ ٱلْمُجْرِمِينَ

Fe in kezzebûke fe kul rabbüküm zû rahmetin vâsi'ah, ve lâ yüraddü be'sühû anil-kavmil-mücrimîn.

Eğer seni yalanlarlarsa de ki: "Rabbiniz geniş bir rahmet sahibidir; fakat O'nun azabı, suçlu ve günahkârlar topluluğundan asla geri çevrilmez."

İlahi rahmetin sonsuzluğu günah işlemeye gerekçe yapılamaz; adaletin gereği olarak suçta ısrar edenler cezadan kurtulamaz.

İnkârcıların inatçı tavırları karşısında peygamberin tebliğ üslubu hem ümit verici hem de caydırıcı bir denge kurar. Allah'ın rahmeti her şeyi kuşatmıştır; ancak O'nun merhameti, hakkı kasten çiğneyen mücrimlerin cezasız kalacağı anlamına gelmez. Mümin havf ve reca (korku ve ümit) dengesini daima korur.

6:148

سَيَقُولُ ٱلَّذِينَ أَشْرَكُوا۟ لَوْ شَآءَ ٱللَّهُ مَآ أَشْرَكْنَا وَلَآ ءَابَآؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِن شَىْءٍ ۚ كَذَٰلِكَ كَذَّبَ ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ حَتَّىٰ ذَاقُوا۟ بَأْسَنَا ۗ قُلْ هَلْ عِندَكُم مِّنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَآ ۖ إِن تَتَّبِعُونَ إِلَّا ٱلظَّنَّ وَإِنْ أَنتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ

Se-yekûlüllezîne eşrakû lev şâallâhu mâ eşraknâ ve lâ âbâünâ ve lâ harramnâ min şey', kezâlike kezzebellezîne min kablihim hattâ zâkû be'senâ, kul hel ındeküm min ılmin fe tuhricûhü lenâ, in tettebi'ûne illez-zanne ve in entüm illâ tahrusûn.

O müşrikler diyecekler ki: "Eğer Allah dileseydi ne biz ne de babalarımız ortak koşardık, hiçbir şeyi de haram kılmazdık." Onlardan öncekiler de azabımızı tadıncaya kadar böyle yalanlamışlardı. De ki: "Yanınızda bize çıkarabileceğiniz kesin bir bilgi var mı? Siz ancak zanna uyuyorsunuz ve siz sadece yalan söylüyorsunuz."

Kendi günah ve hatalarını kadere yükleyip sorumluluktan kaçmak, hakikati tahrif eden sahte bir savunmadır.

Müşrikler iradeleriyle seçtikleri şirki ve batıl haramları, 'Allah dileseydi yapmazdık' diyerek meşrulaştırmaya çalışırlar. Allah'ın fiilleri yaratması ve izin vermesi, o fiillerden razı olduğu anlamına gelmez. İnsana irade ve akıl verilmiştir; sorumluluğu kadere atmak zandan ve boş kuruntudan ibarettir.

6:149

قُلْ فَلِلَّهِ ٱلْحُجَّةُ ٱلْبَـٰلِغَةُ ۖ فَلَوْ شَآءَ لَهَدَىٰكُمْ أَجْمَعِينَ

Kul felillâhil-huccetül-bâligah, felev şâe lehedâküm ecma'în.

De ki: "Kesin ve üstün delil yalnızca Allah'a aittir. Eğer O dileseydi elbette hepinizi toptan doğru yola iletirdi."

Hakikatin yegâne ölçüsü ilahi delillerdir; insanın hür iradesiyle imtihan edilmesi ilahi hikmetin gereğidir.

Ayetteki 'el-huccetü'l-bâliğa', bahaneleri kökünden kesip atan apaçık vahiyler ve kainat ayetleridir. Allah insanları iradesiz robotlar gibi mecburi bir hidayete zorlayabilirdi; fakat varoluşun gayesi, insanın kendi aklı ve tercihiyle doğruyu bulmasıdır. Bu yüzden hiç kimsenin ilahi huzurda mazereti geçerli olmayacaktır.

6:150

قُلْ هَلُمَّ شُهَدَآءَكُمُ ٱلَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ ٱللَّهَ حَرَّمَ هَـٰذَا ۖ فَإِن شَهِدُوا۟ فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْ ۚ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَآءَ ٱلَّذِينَ كَذَّبُوا۟ بِـَٔايَـٰتِنَا وَٱلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِٱلْـَٔاخِرَةِ وَهُم بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ

Kul helümme şühedâekümüllezîne yeşhedûne ennallâhe harrame hâzâ, fe in şehidû felâ teşhed meahüm, ve lâ tettebı' ehvâellezîne kezzebû bi-âyâtinâ vellezîne lâ yü'minûne bil-âhirati ve hüm bi-rabbihim ya'dilûn.

De ki: "Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek şahitlerinizi getirin!" Eğer onlar şahitlik etseler bile sen onlarla beraber şahitlik etme! Ayetlerimizi yalanlayanların ve ahirete inanmayanların heva ve heveslerine uyma; onlar Rablerine başkalarını denk tutuyorlar.

Toplumun genel kabulleri ve sahte şahitlikler, bir bâtılı meşru kılamaz; hakikat çoğunluğun hevasına göre şekillenmez.

Peygamber'e hitaben verilen emir, yalana dayalı dini fetva ve geleneklere asla onay verilmemesi gerektiğini tembihler. Ahiret bilinci taşımayan ve Allah'a ortak koşan zümrelerin hevesleri peşinden gitmek inancı zedeler. Mümin, haksız dayatmalara karşı hakikatin safında tavizsiz durmalıdır.

6:151

۞ قُلْ تَعَالَوْا۟ أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ ۖ أَلَّا تُشْرِكُوا۟ بِهِۦ شَيْـًٔا ۖ وَبِٱلْوَٰلِدَيْنِ إِحْسَـٰنًا ۖ وَلَا تَقْتُلُوٓا۟ أَوْلَـٰدَكُم مِّنْ إِمْلَـٰقٍ ۖ نَّحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ ۖ وَلَا تَقْرَبُوا۟ ٱلْفَوَٰحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ ۖ وَلَا تَقْتُلُوا۟ ٱلنَّفْسَ ٱلَّتِى حَرَّمَ ٱللَّهُ إِلَّا بِٱلْحَقِّ ۚ ذَٰلِكُمْ وَصَّىٰكُم بِهِۦ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

Kul te'âlev etlü mâ harrame rabbüküm aleyküm ellâ tüşrikû bihî şey'â, ve bil-vâlideyni ihsânâ, ve lâ taktülû evlâdeküm min imlâk, nahnü nerzükuküm ve iyyâhüm, ve lâ takrabül-fevâhışe mâ zahera minhâ ve mâ betan, ve lâ taktülün-nefselletî harramallâhu illâ bil-hakk, zâliküm vassâküm bihî lealleküm ta'kılûn.

De ki: "Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın; ana babaya iyilik edin; yoksulluk endişesiyle çocuklarınızı öldürmeyin, sizin de onların da rızkını Biz veririz; kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın; haklı bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın. İşte aklınızı kullanasınız diye Allah size bunları emretti."

İslam ahlakının temeli tevhid, hayat hakkına saygı ve iffetin korunmasıdır; bu evrensel yasalar aklın gereğidir.

Kur'an'ın temel ahlak manifestosunun ilk bölümü; tevhidi, anne babaya saygıyı, neslin ve hayatın korunmasını, her türlü hayasızlıktan kaçınmayı ve can emniyetini emreder. Rızık korkusuyla çocuk öldürmenin yasaklanması, rızkın mutlak sahibinin Allah olduğunu vurgulayarak insana hayat güvencesi sunar.

6:152

وَلَا تَقْرَبُوا۟ مَالَ ٱلْيَتِيمِ إِلَّا بِٱلَّتِى هِىَ أَحْسَنُ حَتَّىٰ يَبْلُغَ أَشُدَّهُۥ ۖ وَأَوْفُوا۟ ٱلْكَيْلَ وَٱلْمِيزَانَ بِٱلْقِسْطِ ۖ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا ۖ وَإِذَا قُلْتُمْ فَٱعْدِلُوا۟ وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَىٰ ۖ وَبِعَهْدِ ٱللَّهِ أَوْفُوا۟ ۚ ذَٰلِكُمْ وَصَّىٰكُم بِهِۦ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

Ve lâ takrabû mâlel-yetîmi illâ billetî hiye ahsenü hattâ yeblüga eşüddeh, ve evfül-keyle vel-mîzâne bil-kıst, lâ nükellifü nefsen illâ vüs'ahâ, ve izâ kultüm fa'dilû ve lev kâne zâ kurbâ, ve bi-ahdillâhi evfû, zâliküm vassâküm bihî lealleküm tezekkerûn.

Rüşd çağına erinceye kadar yetimin malına en güzel şekil dışında yaklaşmayın. Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın. Biz hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz. Konuştuğunuz zaman, yakınınız bile olsa adaleti gözetin. Allah'a verdiğiniz söze vefa gösterin. İşte iyice düşünüp öğüt alasınız diye Allah size bunları emretti.

Toplumsal huzur; zayıfların hakkını korumak, ticarette dürüstlük ve akraba kayırmacılığına düşmeden adaleti savunmakla mümkündür.

Ayet ekonomik ve hukuki hayatın ahlaki sütunlarını diker. Yetim malı ancak onun yararına geliştirilebilir. Ölçüde hile yapmak haramdır. Yargıda ve şahitlikte akrabalık bağı hakkaniyetin önüne geçemez. Allah'a ve kullara verilen tüm ahitlere vefa göstermek, samimi dindarlığın en temel şartıdır.

6:153

وَأَنَّ هَـٰذَا صِرَٰطِى مُسْتَقِيمًا فَٱتَّبِعُوهُ ۖ وَلَا تَتَّبِعُوا۟ ٱلسُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَن سَبِيلِهِۦ ۚ ذَٰلِكُمْ وَصَّىٰكُم بِهِۦ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

Ve enne hâzâ sırâtî müstekîmen fettebi'ûh, ve lâ tettebi'üs-sübile fe teferraka biküm an sebîlih, zâliküm vassâküm bihî lealleküm tettekûn.

İşte bu, benim dosdoğru yolumdur; artık ona uyun. Başka yollara uymayın; yoksa onlar sizi O'nun yolundan ayırıp parçalar. İşte sakınasınız diye Allah size bunları emretti.

İstikamet tektir ve vahyin rehberliğindedir; heva, heves ve saptırıcı yollar insanı ana hedeften ayırıp hiziplere böler.

Peygamber Efendimiz bu ayeti açıklarken yere düz bir çizgi çekmiş, sağından ve solundan ayrılan kolları şeytanın saptırıcı yolları olarak nitelemiştir. Dosdoğru yol, tevhidi ve ahlaki ilkeleri kuşatan ilahi çizgidir. Çeşitli ideolojiler ve nefsani yollar ise insanı parçalayıp haktan uzaklaştırır.

6:154

ثُمَّ ءَاتَيْنَا مُوسَى ٱلْكِتَـٰبَ تَمَامًا عَلَى ٱلَّذِىٓ أَحْسَنَ وَتَفْصِيلًا لِّكُلِّ شَىْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَّعَلَّهُم بِلِقَآءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ

Sümme âteynâ Mûsel-kitâbe temâmen alellezî ahsene ve tefsîlen li-külli şey'in ve hüden ve rahmeten leallehüm bi-likâi rabbihim yü'minûn.

Sonra iyilik yapanlara (nimetimizi) tamamlamak, her şeyi ayrıntısıyla açıklamak, bir hidayet ve rahmet olmak üzere Musa'ya o Kitap'ı (Tevrat'ı) verdik; ta ki Rablerine kavuşacaklarına inansınlar.

İlahi vahiy tarihi bir sürekliliktir; iyilik yolunu tutan kullara yol göstermek için her dönemde kitaplar indirilmiştir.

Hz. Musa'ya verilen Tevrat, güzel davranan inananların mükâfatını tamamlayan ve dönemin ihtiyaç duyduğu hükümleri açıklayan bir rehberdir. Vahiylerin ortak gayesi, insanı ahiret bilincine eriştirmek, Rabbin huzurundaki hesaba hazırlamak ve dünya hayatını ilahi adaletle düzenlemektir.

6:155

وَهَـٰذَا كِتَـٰبٌ أَنزَلْنَـٰهُ مُبَارَكٌ فَٱتَّبِعُوهُ وَٱتَّقُوا۟ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ

Ve hâzâ kitâbün enzelnâhü mübârakün fettebi'ûhü vettekû lealleküm türhamûn.

Bu (Kur'an) da indirdiğimiz kutlu ve bereketli bir Kitap'tır. Artık ona uyun ve (günahlardan) sakının ki size merhamet edilsin.

Kur'an insanlığa bereket ve esenlik getiren nihai kaynaktır; ilahi rahmete nail olmanın yolu ona uymaktan geçer.

Ayette Kur'an'ın 'mübarek' vasfı; taşıdığı feyzin, hidayetin ve dünyevi-uhrevi hayırların tükenmezliğini ifade eder. Kitap yalnızca tilavet edilmek için değil, emir ve yasaklarıyla hayat nizamı kılınmak üzere indirilmiştir. Vahye tabi olan ve takva bilinciyle yaşayanlar hem fert hem toplum olarak rahmete kavuşur.

6:156

أَن تَقُولُوٓا۟ إِنَّمَآ أُنزِلَ ٱلْكِتَـٰبُ عَلَىٰ طَآئِفَتَيْنِ مِن قَبْلِنَا وَإِن كُنَّا عَن دِرَاسَتِهِمْ لَغَـٰفِلِينَ

En tekûlû innemâ ünzilel-kitâbü alâ tâifeteyni min kablinâ ve in künnâ an dirâsetihim legâfilîn.

"Kitap yalnız bizden önceki iki topluluğa (Yahudi ve Hristiyanlara) indirildi; biz ise onların okumasından gerçekten habersizdik" demeyesiniz diye (Kur'an'ı indirdik).

İlahi vahiy bütün insanlığı muhatap alır; hiç kimse 'bize uyarıcı gelmedi' diyerek mazeret üretemez.

Kur'an-ı Kerim indirilmeden önce Arap müşrikleri vahiyden habersiz olduklarını öne sürebilirdi. Ancak son vahyin kendi dillerinde ve açık biçimde gelmesiyle tüm cehalet ve habersizlik bahaneleri ortadan kalkmıştır. Hakikat evrensel olarak tebliğ edilmiştir; artık her fert kendi tercihinden ve sorumluluğundan hesaba çekilecektir.

6:157

أَوْ تَقُولُوا۟ لَوْ أَنَّآ أُنزِلَ عَلَيْنَا ٱلْكِتَـٰبُ لَكُنَّآ أَهْدَىٰ مِنْهُمْ ۚ فَقَدْ جَآءَكُم بَيِّنَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ ۚ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن كَذَّبَ بِـَٔايَـٰتِ ٱللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا ۗ سَنَجْزِى ٱلَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ ءَايَـٰتِنَا سُوٓءَ ٱلْعَذَابِ بِمَا كَانُوا۟ يَصْدِفُونَ

Ev tekûlû lev ennâ ünzile aleynel-kitâbü lekünnâ ehdâ minhüm, fe kad câeküm beyyinetüm mir-rabbiküm ve hüdev-ve rahmeh, fe men azlemü mimmen kezzebe bi-âyâtillâhi ve sadefe anhâ, seneczillezîne yasdifûne an âyâtinâ sûel-azâbi bi-mâ kânû yasdifûn.

Yahut: "Eğer bize de Kitap indirilseydi, onlardan daha doğru yolda olurduk" demeyesiniz diye... İşte size Rabbinizden apaçık bir delil, bir hidayet ve bir rahmet geldi. Artık Allah'ın ayetlerini yalanlayıp onlardan yüz çevirenden daha zalim kim olabilir? Ayetlerimizden yüz çevirenleri, bu engellemeleri yüzünden azabın en kötüsüyle cezalandıracağız.

Hakikat bilgisine ulaştıktan sonra kibirle yüz çevirmek ve başkalarını engellemek en ağır manevi zulümdür.

İnkârcıların 'Bize kitap gelseydi daha doğru yolda olurduk' iddiaları gerçekle yüzleşince boşa çıkmış, samimiyetsizlikleri açığa vurulmuştur. Ayetteki ifade sadece haktan yüz çevirmeyi değil, başkalarını da alıkoymayı kapsar. Bu bencil ve saldırgan tavır, ilahi adaletin kesin cezasıyla karşılık bulacaktır.

6:158

هَلْ يَنظُرُونَ إِلَّآ أَن تَأْتِيَهُمُ ٱلْمَلَـٰٓئِكَةُ أَوْ يَأْتِىَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِىَ بَعْضُ ءَايَـٰتِ رَبِّكَ ۗ يَوْمَ يَأْتِى بَعْضُ ءَايَـٰتِ رَبِّكَ لَا يَنفَعُ نَفْسًا إِيمَـٰنُهَا لَمْ تَكُنْ ءَامَنَتْ مِن قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِىٓ إِيمَـٰنِهَا خَيْرًا ۗ قُلِ ٱنتَظِرُوٓا۟ إِنَّا مُنتَظِرُونَ

Hel yenzurûne illâ en te'tiyehümül-melâiketü ev ye'tiye rabbüke ev ye'tiye ba'du âyâti rabbik, yevme ye'tî ba'du âyâti rabbike lâ yenfeu nefsen îmânühâ lem tekün âmenet min kablü ev kesebet fî îmânihâ hayrâ, kulintezirû innâ müntezırûn.

Onlar ancak kendilerine meleklerin gelmesini veya Rabbinin (azabının) gelmesini yahut Rabbinin bazı ayetlerinin (kıyamet alametlerinin) gelmesini mi bekliyorlar? Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, daha önce iman etmemiş veya imanında bir hayır kazanmamış kimseye o günkü imanı hiçbir fayda vermez. De ki: "Bekleyin, şüphesiz biz de beklemekteyiz!"

İmtihan sırrı gayba imana dayanır; perdeler kalkıp hakikat gözle görüldüğünde tövbe ve imanın hiçbir değeri kalmaz.

Güneşin batıdan doğması gibi büyük kıyamet alametleri belirdiğinde ya da son nefes anında gösterilen pişmanlık geçersizdir. Kişinin vakit varken inanmış olması ve inancını salih amellerle beslemesi şarttır. Hakikati erteleyip son ana bırakanlar, geri dönüşü olmayan ilahi hüküm geldiğinde derin bir hüsrana uğrayacaktır.

6:159

إِنَّ ٱلَّذِينَ فَرَّقُوا۟ دِينَهُمْ وَكَانُوا۟ شِيَعًا لَّسْتَ مِنْهُمْ فِى شَىْءٍ ۚ إِنَّمَآ أَمْرُهُمْ إِلَى ٱللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُم بِمَا كَانُوا۟ يَفْعَلُونَ

İnnellezîne ferrakû dînehüm ve kânû şiyean leste minhüm fî şey', innemâ emruhüm ilallâhi sümme yünebbiühüm bi-mâ kânû yef'alûn.

Dinlerini parça parça edip fırkalara bölünenler var ya, senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur. Onların işi ancak Allah'a kalmıştır; sonra O, yaptıklarını kendilerine haber verecektir.

Dinde ayrılığa düşmek, hevesler peşinde gruplaşarak birliği parçalamak peygamberi çizgiden kopuştur.

Ayet, dinin temel esaslarını bırakıp şahsi veya zümrevi çıkarlar uğruna hiziplere bölünenleri ikaz eder. Peygamber Efendimiz böylesi ayrışmalardan tamamen uzaktır. Hakiki dindarlık, tevhidi merkeze alarak ortak paydada birleşmeyi, kardeşliği korumayı ve her türlü bölücü bağnazlıktan sakınmayı gerektirir.

6:160

مَن جَآءَ بِٱلْحَسَنَةِ فَلَهُۥ عَشْرُ أَمْثَالِهَا ۖ وَمَن جَآءَ بِٱلسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَىٰٓ إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ

Men câe bil-haseneti fe lehû aşru emsâlihâ, ve men câe bis-seyyieti fe lâ yüczâ illâ mislehâ ve hüm lâ yuzlemûn.

Kim bir iyilikle gelirse, ona bunun on katı vardır. Kim de bir kötülükle gelirse, ancak onun misliyle cezalandırılır ve onlara hiçbir haksızlık edilmez.

İlahi adalet kötülüğe misliyle karşılık verirken, sonsuz rahmet iyilikleri kat kat ödüllendirir.

İslam ahlak nizamında ihsan ve adalet dengesi muazzam bir müjde içerir. Kulun yaptığı tek bir hayır en az on katıyla mükâfatlandırılır; günahlar ise adaletin bir gereği olarak yalnızca dengiyle cezalandırılır. Bu ilahi kural, insanı daima iyilik üretmeye teşvik eden ve ümitsizliği yok eden eşsiz bir merhamet kanunudur.

6:161

قُلْ إِنَّنِى هَدَىٰنِى رَبِّىٓ إِلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِّلَّةَ إِبْرَٰهِيمَ حَنِيفًا ۚ وَمَا كَانَ مِنَ ٱلْمُشْرِكِينَ

Kul innenî hedânî rabbî ilâ sırâtım-müstekîm, dînen kıyemen millete İbrâhîme hanîfâ, ve mâ kâne minel-müşrikîn.

De ki: "Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru bir yola, dimdik ayakta duran sapasağlam bir dine, batıldan yüz çevirip tek Allah'a yönelen İbrahim'in dinine iletti. O, ortak koşanlardan değildi."

Hidayet, batıl inançlardan bütünüyle sıyrılarak Hz. İbrahim'in tertemiz tevhid çizgisine bağlanmaktır.

'Dînen kıyemen', insanın dünya ve ahiret dengesini dosdoğru kuran, bozulmamış hak dindir. 'Hanîf' vasfı ise her türlü şirki ve sahte ilahı reddedip ihlasla Allah'a yönelmeyi ifade eder. İslam, bütün peygamberlerin ortak mirası olan bu hanif fıtratı yeniden ihya ederek insanlığı aydınlığa çağırır.

6:162

قُلْ إِنَّ صَلَاتِى وَنُسُكِى وَمَحْيَاىَ وَمَمَاتِى لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَـٰلَمِينَ

Kul inne salâtî ve nüsükî ve mahyâye ve memâtî lillâhi rabbil-âlemîn.

De ki: "Şüphesiz benim namazım, kurbanım (bütün ibadetlerim), hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabbi olan Allah içindir."

Müminin bütün varlığı, ibadetleri ve hayatının her anı yalnızca Allah'ın rızasına adanmış bir bütündür.

Bu ayet, tevhid şuurunun zirvesini ve kulluğun nihai gayesini özetler. Namazdan kurbana, günlük yaşamdan ecele kadar her fiil 'Âlemlerin Rabbi'ne has kılınmalıdır. Din hayatın sadece belli ritüellerine hapsedilemez; hayatın tamamı samimi bir ihlas ve teslimiyetle yaşandığında hakiki ibadete dönüşür.

6:163

لَا شَرِيكَ لَهُۥ ۖ وَبِذَٰلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا۠ أَوَّلُ ٱلْمُسْلِمِينَ

Lâ şerîke leh, ve bi-zâlike ümirtü ve ene evvelül-müslimîn.

"O'nun hiçbir ortağı yoktur. Bana böyle emrolundu ve ben teslim olanların (Müslümanların) ilkiyim."

İhlas, amellerde Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamak ve O'na teslimiyette en önde yer alabilmektir.

Peygamber Efendimiz bu ikrar ile tevhid davasına öncülük etmiş, tebliğ ettiği hakikati bizzat yaşayarak ümmetine rehber olmuştur. Şirkin her çeşidini reddetmek imanın ön şartıdır. Müslüman olmak, hayatın her alanında ilahi iradeye tereddütsüz boyun eğmek ve bu teslimiyeti hayat tarzı haline getirmektir.

6:164

قُلْ أَغَيْرَ ٱللَّهِ أَبْغِى رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَىْءٍ ۚ وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا ۚ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَىٰ ۚ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّكُم مَّرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ

Kul e gayrallâhi ebgî rabben ve hüve rabbü külli şey', ve lâ teksibü küllü nefsin illâ aleyhâ, ve lâ teziru vâziratün vizra uhrâ, sümme ilâ rabbiküm merciuküm fe yünebbiüküm bi-mâ küntüm fîhi tahtelifûn.

De ki: "Allah her şeyin Rabbi iken ben O'ndan başka bir rab mi arayayım? Herkesin kazandığı (günah) ancak kendi aleyhinedir. Hiçbir günahkâr bir başkasının günah yükünü taşımaz. Sonra dönüşünüz Rabbinizedir; O, hakkında ayrılığa düştüğünüz şeyleri size haber verecektir."

Bireysel sorumluluk evrensel bir adalet ilkesidir; hiç kimse bir başkasının günahından veya suçundan ötürü hesaba çekilmez.

Ayet iki temel ilkeyi vurgular: Kainatın tek sahibine teslimiyet ve şahsi sorumluluk bilinci. Geçmişteki kolektif ceza anlayışları bütünüyle reddedilmiştir. Her fert kendi eylemlerinden mesuldür; mahşer gününde mutlak adalet hükmünü verecek ve tüm anlaşmazlıklar açıklığa kavuşacaktır.

6:165

وَهُوَ ٱلَّذِى جَعَلَكُمْ خَلَـٰٓئِفَ ٱلْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَـٰتٍ لِّيَبْلُوَكُمْ فِى مَآ ءَاتَىٰكُمْ ۗ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ ٱلْعِقَابِ وَإِنَّهُۥ لَغَفُورٌ رَّحِيمٌۢ

Ve hüvellezî cealeküm halâifel-ardı ve rafea ba'daküm fevka ba'dın deracâtin li-yeblüveküm fî mâ âtâküm, inne rabbeke serîul-ıkâbi ve innehû le-gafûrur-rahîm.

Sizi yeryüzünün halifeleri (birbirinizin ardından gelen yöneticileri) kılan, verdiği nimetlerle sizi sınamak için kiminizi kiminize derecelerle üstün kılan O'dur. Şüphesiz senin Rabbin cezalandırmada pek seridir ve şüphesiz O çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.

İnsan yeryüzünde bir emanetçidir; makam, zenginlik ve kabiliyet farkları bir üstünlük vesilesi değil imtihan vesilesidir.

Ayet En'âm Suresi'ni varoluş gayesini özetleyerek tamamlar. Yeryüzünde halife olmak, ilahi adaleti tesis etme mesuliyetidir. İnsanlar arasındaki sosyal ve iktisadi farklılıklar üstünlük ölçüsü değil, verilen nimetin hesabını verme sınavıdır. Bu imtihan şuurunu koruyanlar af ve merhamete, unutanlar ise cezaya uğrar.