Mümtehine Suresi
İnançta sadakati, adaletle davranmanın sınırlarını ve hicret edenlerin imtihanını açıklayan sure.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا تَتَّخِذُوا۟ عَدُوِّى وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَآءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِم بِٱلْمَوَدَّةِ وَقَدْ كَفَرُوا۟ بِمَا جَآءَكُم مِّنَ ٱلْحَقِّ يُخْرِجُونَ ٱلرَّسُولَ وَإِيَّاكُمْ ۙ أَن تُؤْمِنُوا۟ بِٱللَّهِ رَبِّكُمْ إِن كُنتُمْ خَرَجْتُمْ جِهَٰدًۭا فِى سَبِيلِى وَٱبْتِغَآءَ مَرْضَاتِى ۚ تُسِرُّونَ إِلَيْهِم بِٱلْمَوَدَّةِ وَأَنَا۠ أَعْلَمُ بِمَآ أَخْفَيْتُمْ وَمَآ أَعْلَنتُمْ ۚ وَمَن يَفْعَلْهُ مِنكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَآءَ ٱلسَّبِيلِ
yâ eyyühe-lleẕîne âmenû lâ tetteḫiẕû `adüvvî ve`adüvveküm evliyâe tülḳûne ileyhim bilmeveddeti veḳad keferû bimâ câeküm mine-lḥaḳḳ. yuḫricûne-rrasûle veiyyâküm en tü'minû billâhi rabbiküm. in küntüm ḫaractüm cihâden fî sebîlî vebtigâe merḍâtî tüsirrûne ileyhim bilmeveddeh. veenâ a`lemü bimâ aḫfeytüm vemâ a`lentüm. vemey yef`alhü minküm feḳad ḍalle sevâe-ssebîl.
Ey iman edenler! Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olan kimseleri dost edinmeyin. Onlar size gelen gerçeği inkâr etmişken, onlara sevgi gösterip gizlice haber gönderiyorsunuz. Oysa onlar, Rabbiniz olan Allah'a inandığınız için Peygamber'i ve sizi yurdunuzdan çıkarıyorlar. Eğer benim yolumda mücadele etmek ve rızamı kazanmak için çıktıysanız böyle yapmayın. Ben sizin gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da çok iyi bilirim. Sizden kim bunu yaparsa doğru yoldan sapmış olur.
İnanç ve değer sistemine düşmanlık besleyen odaklarla gizli çıkar ilişkileri kurmak, toplumsal sadakati ve ilkeli duruşu zedeler.
Mekke'nin fethi öncesi Hâtıb bin Ebû Beltea'nın Kureyş'e gizli mektup göndermesi üzerine inen bu ayet, 'velâyet' yani stratejik dostluk sınırlarını çizer. Taberî ve İbn Kesîr, inananların ortak güvenliğini tehlikeye atan sır paylaşımının iman bilinciyle bağdaşmayacağını vurgular.
إِن يَثْقَفُوكُمْ يَكُونُوا۟ لَكُمْ أَعْدَآءًۭ وَيَبْسُطُوٓا۟ إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ وَأَلْسِنَتَهُم بِٱلسُّوٓءِ وَوَدُّوا۟ لَوْ تَكْفُرُونَ
iy yeŝḳafûküm yekûnû leküm a`dâev veyebsüṭû ileyküm eydiyehüm veelsinetehüm bissûi veveddû lev tekfürûn.
Şayet onlar sizi ele geçirirlerse, size düşman kesilirler; ellerini ve dillerini kötülükle size uzatırlar ve sizin de inancınızı bırakıp inkâr etmenizi isterler.
Güç eline geçtiğinde baskı ve şiddet uygulayan zihniyetlerin görünürdeki ılımlı tavırlarına aldanmamak gerekir.
Ayette geçen 'yeskafûküm' ifadesi, fırsatı yakalayıp üstünlük kurma durumunu anlatır. Râzî ve Mâtürîdî, hakikate düşmanlık edenlerin asıl amacının sadece maddi üstünlük değil, inananları kendi değerlerinden koparıp kimliksizleştirmek olduğuna dikkat çeker.
لَن تَنفَعَكُمْ أَرْحَامُكُمْ وَلَآ أَوْلَٰدُكُمْ ۚ يَوْمَ ٱلْقِيَٰمَةِ يَفْصِلُ بَيْنَكُمْ ۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌۭ
len tenfe`aküm erḥâmüküm velâ evlâdüküm. yevme-lḳiyâmeh. yefṣilü beyneküm. vellâhü bimâ ta`melûne beṣîr.
Kıyamet günü ne akrabalarınız ne de evlatlarınız size hiçbir fayda sağlayamaz. Allah, kıyamet günü aranızda hükmünü verecektir. Allah yaptıklarınızı eksiksiz görmektedir.
Aile ve yakınlık bağlarını korumak uğruna adaletten ve doğru ilkelerden taviz vermek, insanı nihai sorumluluktan kurtaramaz.
Ayet, dünyevi kaygılarla ve akrabalık bağlarını gözeterek ilahi ilkeleri çiğnemenin geçersizliğini ortaya koyar. Klasik tefsirlerde, hesap gününde soy sop bağlarının (erhâm) kesileceği ve herkesin yalnız kendi dürüst amelleriyle baş başa kalacağı açıklanır.
قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌۭ فِىٓ إِبْرَٰهِيمَ وَٱلَّذِينَ مَعَهُۥٓ إِذْ قَالُوا۟ لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَءَٰٓؤُا۟ مِنكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ كَفَرْنَا بِكُمْ وَبَدَا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ ٱلْعَدَٰوَةُ وَٱلْبَغْضَآءُ أَبَدًا حَتَّىٰ تُؤْمِنُوا۟ بِٱللَّهِ وَحْدَهُۥٓ إِلَّا قَوْلَ إِبْرَٰهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ وَمَآ أَمْلِكُ لَكَ مِنَ ٱللَّهِ مِن شَىْءٍۢ ۖ رَّبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنَا وَإِلَيْكَ أَنَبْنَا وَإِلَيْكَ ٱلْمَصِيرُ
ḳad kânet leküm üsvetün ḥasenetün fî ibrâhîme velleẕîne me`ah. iẕ ḳâlû liḳavmihim innâ büraâü minküm vemimmâ ta`büdûne min dûni-llâh. kefernâ biküm vebedâ beynenâ vebeynekümü-l`adâvetü vebagḍâü ebeden ḥattâ tü'minû billâhi vaḥdehû illâ ḳavle ibrâhîme liebîhi leestagfiranne leke vemâ emlikü leke mine-llâhi min şey'. rabbenâ `aleyke tevekkelnâ veileyke enebnâ veileyke-lmeṣîr.
İbrahim'de ve onunla birlikte olanlarda sizin için gerçekten güzel bir örnek vardır. Hani onlar kavimlerine, 'Biz sizden ve Allah'ı bırakıp taptıklarınızdan uzağız. Sizi tanımıyoruz. Siz tek olan Allah'a inanıncaya kadar bizimle sizin aranızda sürekli bir düşmanlık ve uzaklık baş göstermiştir' demişlerdi. Ancak İbrahim'in babasına, 'Senin için mutlaka bağışlanma dileyeceğim; fakat Allah'tan gelecek hiçbir şeyi senden savamam' sözü bunun dışındadır. 'Rabbimiz! Yalnız sana güvendik, yalnız sana yöneldik ve dönüş yalnız sanadır.'
İnsanın kendi çevresiyle bile olsa yanlışa ve adaletsizliğe karşı net bir ahlaki sınır çizmesi, sağlam bir karakterin gereğidir.
'Üsve-i hasene' yani güzel örnek kavramı burada İbrahim peygamberin tevhid mücadelesindeki tavizsiz duruşunu simgeler. Mâtürîdî ve Râzî, 'berâet' ilkesinin haksızlık ve şirk düzeniyle aradaki zihni bağı tamamen koparıp yalnız Allah'a dayanmak (tevekkül ve inâbe) olduğunu belirtir.
رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةًۭ لِّلَّذِينَ كَفَرُوا۟ وَٱغْفِرْ لَنَا رَبَّنَآ ۖ إِنَّكَ أَنتَ ٱلْعَزِيزُ ٱلْحَكِيمُ
rabbenâ lâ tec`alnâ fitnetel lilleẕîne keferû vagfir lenâ rabbenâ. inneke ente-l`azîzü-lḥakîm.
'Rabbimiz! Bizi inkâr edenler için bir sınama ve baskı aracı kılma. Bizi bağışla Rabbimiz! Şüphesiz sen mutlak güç ve tam hikmet sahibisin.'
Doğru yolda yürüyenlerin zayıf düşüp haksız güçlerin elinde ezilmesi, hakikatin itibarını zedeleyen ağır bir imtihandır.
Ayetteki 'fitne' kavramı, inananların yenilgiye uğrayarak inkâr edenlerin 'Biz haklıymışız ki onlara üstün geldik' diye aldanmalarına yol açacak bir duruma düşmelerini ifade eder. Taberî ve İbn Kesîr, bu duanın hem zulümden korunma hem de hakkın izzetini muhafaza etme yakarışı olduğunu açıklar.
لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِيهِمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌۭ لِّمَن كَانَ يَرْجُوا۟ ٱللَّهَ وَٱلْيَوْمَ ٱلْءَاخِرَ ۚ وَمَن يَتَوَلَّ فَإِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلْغَنِىُّ ٱلْحَمِيدُ
leḳad kâne leküm fîhim üsvetün ḥasenetül limen kâne yercü-llâhe velyevme-l'âhir. vemey yetevelle feinne-llâhe hüve-lganiyyü-lḥamîd.
Andolsun, onlarda sizin için, Allah'a ve ahiret gününe kavuşmayı umanlar için güzel bir örnek vardır. Kim yüz çevirirse bilsin ki Allah hiçbir şeye muhtaç olmayandır, her türlü övgüye layıktır.
Geçmişteki öncü şahsiyetlerin ilkeli duruşu, ancak hayatını sonsuzluk bilinciyle ve sorumlulukla inşa edenler için yol göstericidir.
İbrahim peygamber ve beraberindekilerin tevhid uğrundaki fedakârlığı tekrar hatırlatılarak bu duruşun kalıcı bir rehber olduğu vurgulanır. Râzî, Allah'ın 'Ganî' ve 'Hamîd' sıfatlarının, insanların itaat veya isyanının O'nun yüceliğine hiçbir şey katıp eksiltmeyeceğini gösterdiğini ifade eder.
۞ عَسَى ٱللَّهُ أَن يَجْعَلَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ ٱلَّذِينَ عَادَيْتُم مِّنْهُم مَّوَدَّةًۭ ۚ وَٱللَّهُ قَدِيرٌۭ ۚ وَٱللَّهُ غَفُورٌۭ رَّحِيمٌۭ
`asa-llâhü ey yec`ale beyneküm vebeyne-lleẕîne `âdeytüm minhüm meveddeh. vellâhü ḳadîr. vellâhü gafûrur raḥîm.
Olur ki Allah, sizinle içlerinden düşmanlık beslediğiniz kimseler arasına bir sevgi ve dostluk koyar. Allah her şeye gücü yetendir. Allah çok bağışlayandır, çok merhametlidir.
İnsan ilişkilerinde düşmanlıkları kalıcı ve mutlak görmek yerine, gönüllerin değişebileceğine ve barışın kurulabileceğine kapı aralamak gerekir.
Bu ayet, en sert çatışma ortamlarında bile kalpleri evirip çeviren Allah'ın düşmanlıkları sevgiye (meveddet) dönüştürebileceğini müjdeler. İbn Kesîr ve Taberî, Mekke'nin fethinden sonra dünün azılı düşmanlarının samimi birer yol arkadaşı haline gelmesiyle bu ilahi vaadin gerçekleştiğini kaydeder.
لَّا يَنْهَىٰكُمُ ٱللَّهُ عَنِ ٱلَّذِينَ لَمْ يُقَٰتِلُوكُمْ فِى ٱلدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُم مِّن دِيَٰرِكُمْ أَن تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوٓا۟ إِلَيْهِمْ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلْمُقْسِطِينَ
lâ yenhâkümü-llâhü `ani-lleẕîne lem yüḳâtilûküm fi-ddîni velem yuḫricûküm min diyâriküm en teberrûhüm vetuḳsiṭû ileyhim. inne-llâhe yüḥibbü-lmuḳsiṭîn.
Allah, din konusunda sizinle savaşmayan ve sizi yurdunuzdan çıkarmayan kimselere iyilik etmenizi ve onlara karşı adaletli davranmanizi yasaklamaz. Çünkü Allah adaletli davrananları sever.
İnanç ve dünya görüşü farklı olsa bile barış içinde yaşayan herkese iyilik ve tam bir adaletle muamele etmek temel bir İslam ilkesidir.
Ayette geçen 'el-birr' (her türlü iyilik ve nezaket) ile 'el-kıst' (hakkaniyet ve adalet) kavramları, barışçıl gayrimüslimlerle ilişkilerin anayasasını oluşturur. Râzî ve Mâtürîdî, İslam'da düşmanlığın inanç farklılığından değil, saldırganlık ve zulümden kaynaklandığını bu ayetle temellendirir.
إِنَّمَا يَنْهَىٰكُمُ ٱللَّهُ عَنِ ٱلَّذِينَ قَٰتَلُوكُمْ فِى ٱلدِّينِ وَأَخْرَجُوكُم مِّن دِيَٰرِكُمْ وَظَٰهَرُوا۟ عَلَىٰٓ إِخْرَاجِكُمْ أَن تَوَلَّوْهُمْ ۚ وَمَن يَتَوَلَّهُمْ فَأُو۟لَٰٓئِكَ هُمُ ٱلظَّٰلِمُونَ
innemâ yenhâkümü-llâhü `ani-lleẕîne ḳâtelûküm fi-ddîni veaḫracûküm min diyâriküm veżâherû `alâ iḫrâciküm en tevellevhüm. vemey yetevellehüm feülâike hümu-żżâlimûn.
Allah, ancak din konusunda sizinle savaşanları, sizi yurdunuzdan çıkaranları ve çıkarılmanıza yardım edenleri dost edinmenizi yasaklar. Kim onları dost edinirse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.
Saldırganlık yapan, insanların yaşama ve yurt hakkını gasp eden zalim odaklarla iş birliği yapmak açık bir adaletsizliktir.
Önceki ayetin tamamlayıcısı olan bu hüküm, dostluk yasağının gerekçesini netleştirir: Din özgürlüğüne saldırmak ve insanları sürgüne zorlamak. Taberî, zulme doğrudan katılanlarla onlara arka çıkanların (zâherû) aynı hukuki ve ahlaki sorumluluğu paylaştığını açıkça ortaya koyar.
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ إِذَا جَآءَكُمُ ٱلْمُؤْمِنَٰتُ مُهَٰجِرَٰتٍۢ فَٱمْتَحِنُوهُنَّ ۖ ٱللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَٰنِهِنَّ ۖ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَٰتٍۢ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى ٱلْكُفَّارِ ۖ لَا هُنَّ حِلٌّۭ لَّهُمْ وَلَا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ ۖ وَءَاتُوهُم مَّآ أَنفَقُوا۟ ۚ وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ أَن تَنكِحُوهُنَّ إِذَآ ءَاتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ ۚ وَلَا تُمْسِكُوا۟ بِعِصَمِ ٱلْكَوَافِرِ وَسْـَٔلُوا۟ مَآ أَنفَقْتُمْ وَلْيَسْـَٔلُوا۟ مَآ أَنفَقُوا۟ ۚ ذَٰلِكُمْ حُكْمُ ٱللَّهِ ۖ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ ۚ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌۭ
yâ eyyühe-lleẕîne âmenû iẕâ câekümü-lmü'minâtü mühâcirâtin femteḥinûhünn. allâhü a`lemü biîmânihinn. fein `alimtümûhünne mü'minâtin felâ terci`ûhünne ile-lküffâr. lâ hünne ḥillül lehüm velâ hüm yeḥillûne lehünn. veâtûhüm mâ enfeḳû. velâ cünâḥa `aleyküm en tenkiḥûhünne iẕâ âteytümûhünne ücûrahünn. velâ tümsikû bi`iṣami-lkevâfiri ves'elû mâ enfaḳtüm velyes'elû mâ enfeḳû. ẕâliküm ḥukmü-llâh. yaḥkümü beyneküm. vellâhü `alîmün ḥakîm.
Ey iman edenler! İnanan kadınlar hicret ederek size geldiğinde onları imtihan edin. Allah onların imanlarını daha iyi bilir. Eğer onların gerçekten inanmış kadınlar olduklarını anlarsanız, onları inkâr edenlere geri göndermeyin. Bu kadınlar onlara helal değildir, onlar da bunlara helal olmazlar. Onların bu kadınlara harcadıkları mehirleri kendilerine geri verin. Mehirlerini verdiğiniz takdirde bu kadınlarla evlenmenizde size bir günah yoktur. İnkâr eden kadınların nikâh bağlarını da tutmayın; onlara harcadığınız mehri isteyin, onlar da kendilerine göç eden kadınlara harcadıklarını istesinler. Bu, Allah'ın hükmüdür; aranızda O hükmeder. Allah her şeyi bilendir, tam hikmet sahibidir.
Sığınma talep edenlerin samimiyetini doğrulamak, ardından onları zulme teslim etmeyip haklarını korumak hukukun gereğidir.
Surenin adını aldığı 'imtihân' (sınama) hükmü, Medine'ye sığınan kadınların samimi inançla gelip gelmediklerini tespit etmeyi emreder. Klasik tefsirler, inanç ayrılığının evlilik bağını sonlandırdığını ancak karşılıklı mehir haklarının adaletle ödenmesi gerektiğini vurgular.
وَإِن فَاتَكُمْ شَىْءٌۭ مِّنْ أَزْوَٰجِكُمْ إِلَى ٱلْكُفَّارِ فَعَاقَبْتُمْ فَـَٔاتُوا۟ ٱلَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْوَٰجُهُم مِّثْلَ مَآ أَنفَقُوا۟ ۚ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ ٱلَّذِىٓ أَنتُم بِهِۦ مُؤْمِنُونَ
vein fâteküm şey'üm min ezvâciküm ile-lküffâri fe`âḳabtüm feâtü-lleẕîne ẕehebet ezvâcühüm miŝle mâ enfeḳû. vetteḳu-llâhe-lleẕî entüm bihî mü'minûn.
Eğer eşlerinizden biri inkâr edenlerin yanına kaçar da onlar sizin mehirlerinizi ödemez, sonra da savaşta onlardan ganimet elde ederseniz, eşleri gitmiş olanlara harcadıkları mehir kadarını verin. İnandığınız Allah'a karşı sorumluluk bilinci taşıyın.
Karşı taraf hukuki yükümlülüklerini çiğnediğinde bile mağdur bireylerin maddi kayıplarını telafi etmek toplumsal dayanışmanın gereğidir.
İnkâr eden tarafa giden kadınların mehirleri iade edilmediğinde, İslam toplumu mağdur eşlerin zararını kamu bütçesinden karşılamakla yükümlü tutulmuştur. Mâtürîdî ve İbn Kesîr, bu hükmün hak kaybını önleyen ince bir adalet örneği olduğunu belirtir.
يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِىُّ إِذَا جَآءَكَ ٱلْمُؤْمِنَٰتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَىٰٓ أَن لَّا يُشْرِكْنَ بِٱللَّهِ شَيْـًۭٔا وَلَا يَسْرِقْنَ وَلَا يَزْنِينَ وَلَا يَقْتُلْنَ أَوْلَٰدَهُنَّ وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَٰنٍۢ يَفْتَرِينَهُۥ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ وَلَا يَعْصِينَكَ فِى مَعْرُوفٍۢ ۙ فَبَايِعْهُنَّ وَٱسْتَغْفِرْ لَهُنَّ ٱللَّهَ ۖ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌۭ رَّحِيمٌۭ
yâ eyyühe-nnebiyyü iẕâ câeke-lmü'minâtü yübâyi`neke `alâ el lâ yüşrikne billâhi şey'ev velâ yesriḳne velâ yeznîne velâ yaḳtülne evlâdehünne velâ ye'tîne bibühtâniy yefterînehû beyne eydîhinne veercülihinne velâ ya`ṣîneke fî ma`rûfin febâyi`hünne vestagfir lehünne-llâh. inne-llâhe gafûrur raḥîm.
Ey Peygamber! İnanan kadınlar, Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak, zina etmemek, çocuklarını öldürmemek, elleriyle ayakları arasında bir yalan uydurup getirmemek ve iyi işlerde sana karşı gelmemek üzere biat etmeye geldiklerinde, onların biatlerini kabul et ve onlar için Allah'tan bağışlanma dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhametlidir.
Kadınların kendi özgür iradeleriyle toplumsal sözleşmeye katılmaları ve temel ahlaki ilkeler üzerinde söz vermeleri, sağlam bir toplumun temelidir.
'Biat' kavramı, bireyin inanç ve ahlak ilkelerine sadakat sözü vermesini ifade eder. Râzî ve Taberî, ayetteki 'ma'rûf' (iyi ve meşru olan) kaydının, İslam'da hiçbir otoriteye günah ve kötülük konusunda itaat edilemeyeceğini gösteren evrensel bir hukuk ilkesi olduğuna dikkat çeker.
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا تَتَوَلَّوْا۟ قَوْمًا غَضِبَ ٱللَّهُ عَلَيْهِمْ قَدْ يَئِسُوا۟ مِنَ ٱلْءَاخِرَةِ كَمَا يَئِسَ ٱلْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَٰبِ ٱلْقُبُورِ
yâ eyyühe-lleẕîne âmenû lâ tetevellev ḳavmen gaḍibe-llâhü `aleyhim ḳad yeisû mine-l'âḫirati kemâ yeise-lküffâru min aṣḥâbi-lḳubûr.
Ey iman edenler! Allah'ın kendilerine gazap ettiği bir topluluğu dost edinmeyin. Onlar, inkâr edenlerin kabirdekilerden ümitlerini kestikleri gibi ahiretten tamamen ümitlerini kesmişlerdir.
Ahiret sorumluluğunu ve hesap bilincini tamamen yitirmiş, hakikate düşman odaklarla kader birliği yapmak insanı doğru yoldan uzaklaştırır.
Surenin başındaki dostluk uyarısı sonunda yeniden vurgulanarak konu bütünlüğü tamamlanır. Klasik tefsirlerde, ölümden sonra dirilişe ve ilahi hesaba dair hiçbir beklentisi kalmayan kimselerin ahlaki sınır tanımayacağı, bu yüzden inananların kendi bağımsız kimliklerini korumaları gerektiği açıklanır.