İçeriğe geç
Yolcu
56. Sure · Mekke · 96 Ayet

Vâkıa Suresi

Kıyametin kopuşuyla insanların amellerine göre üç ana gruba ayrılışını ve akıbetlerini tasvir eden sure.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

56:1

إِذَا وَقَعَتِ ٱلْوَاقِعَةُ

iẕâ veḳa`ati-lvâḳi`ah.

Kıyamet koptuğu zaman,

Göz ardı edilen nihai hesaplaşma anı, tüm kaçışları sonlandıracak kesin bir gerçeklik olarak kapıdadır.

Vâkıa, vuku bulması kesin olan büyük altüst oluşu ve diriliş anını bildirir. Klasik müfessirler, bu olayın gerçekleşmesinde hiçbir şüphe bulunmadığını, kâinatın geçici nizamının sona ererek ebedi adalet sürecinin başlayacağını ifade ederler.

56:2

لَيْسَ لِوَقْعَتِهَا كَاذِبَةٌ

leyse livaḳ`atihâ kâẕibeh.

Onun gerçekleşmesini yalanlayacak hiçbir kimse yoktur.

Hakikatle yüzleşme vakti geldiğinde, hiçbir inkâr veya mazeret varoluşun çıplak gerçeğini perdeleyemez.

Ayetteki kâzibe ifadesi, o gün hiç kimsenin kıyameti yalanlayamayacağını ya da onun yalan bir haber olmadığını açıklar. Taberî ve İbn Kesîr, o gün inkârcıların dahi inkâr alanının kalmayacağını, hakikatin zorunlu olarak tasdik edileceğini belirtir.

56:3

خَافِضَةٌۭ رَّافِعَةٌ

ḫâfiḍatür râfi`ah.

O, kimini alçaltıcı, kimini yükselticidir.

Gerçek üstünlük dünyadaki geçici statülerde değil, ilahi adalet terazisindeki ahlaki ve manevi ağırlıktadır.

Hâfida ve râfia vasıfları, kıyametin dünyada haksız yere böbürlenen zorbaları cehenneme düşürürken, samimiyetle boyun eğen erdemli insanları cennetin yüce makamlarına çıkaracağını simgeler. Râzî, bu dengenin ebedi hiyerarşiyi kurduğunu vurgular.

56:4

إِذَا رُجَّتِ ٱلْأَرْضُ رَجًّۭا

iẕâ rucceti-l'arḍu raccâ.

Yer şiddetle sarsıldığı,

Üzerine kurulu düzenin yıkılmaz sanıldığı zemin bile ilahi iradenin karşısında bir anda un ufak olur.

Recce kavramı, yerin temellerinden sarsılarak şiddetli bir zelzeleyle çatlamasını anlatır. Mâtürîdî, insanın güvendiği maddi dayanakların bir anda yok olacağını ve kâinattaki hiçbir fiziksel gücün mutlak olmadığını hatırlattığını açıklar.

56:5

وَبُسَّتِ ٱلْجِبَالُ بَسًّۭا

vebüsseti-lcibâlü bessâ.

Dağlar parçalanıp ufalandığı,

Yeryüzünün en sağlam kaleleri ve sarsılmaz dağları dahi ilahi fermanla toz zerresine dönüşür.

Besse kökü, sert kayalıkların ve heybetli kütlelerin un gibi ufalanmasını, parçalanıp toz haline getirilmesini ifade eder. Müfessirler, tabiatın en muhkem yapılarının dahi bu kıyamet dehşetiyle şekil ve varlık değiştireceğini ortaya koyar.

56:6

فَكَانَتْ هَبَآءًۭ مُّنۢبَثًّۭا

fekânet hebâem mümbeŝŝâ.

Ve etrafa saçılmış toz duman haline geldiği,

Maddeye ve güce dayalı büyüklük iddiaları, ilahi kudret karşısında boşluğa savrulan zerrelere benzer.

Hebâen münbessâ terkibi, havada uçuşan ve güneş ışığında fark edilen görünmez zerrecikleri anlatır. Taberî, koskoca dağların parçalanarak rüzgârın savurduğu toz bulutuna dönüşmesinin, yaratılışın mutlak hâkimi karşısındaki acziyetini gösterdiğini kaydeder.

56:7

وَكُنتُمْ أَزْوَٰجًۭا ثَلَٰثَةًۭ

veküntüm ezvâcen ŝelâŝeh.

Ve sizler de üç sınıf olduğunuz zaman,

İnsanlığın ahiretteki nihai ayrışması, soy ve makama göre değil tercih ve eylemlerin niteliğine göre olur.

Ezvâc kavramı burada benzer özelliklere sahip zümreleri ifade eder. İbn Kesîr'e göre mahşer alanında insanlar hayırda öncüler, kurtuluşa eren sağ ehli ve inkârda direnen sol ehli olmak üzere amellerine göre üç temel kategoriye ayrılırlar.

56:8

فَأَصْحَٰبُ ٱلْمَيْمَنَةِ مَآ أَصْحَٰبُ ٱلْمَيْمَنَةِ

feaṣḥâbü-lmeymeneti mâ aṣḥâbü-lmeymeneh.

Sağdakiler; ne mutlu o sağdakilere!

Dürüst ve erdemli bir hayat sürerek ilahi rızayı gözetenler, ebedi mutluluk ve esenliğin mirasçılarıdır.

Ashâb-ı meymene, amel defterleri sağ taraftan verilen, bahtiyar ve kutlu kimseleri niteler. Mâtürîdî, buradaki hayret ve tebrik üslubunun, o kimselere verilecek ilahi mükâfatın tasavvur edilemez derecede yüce ve sevinç verici olduğunu gösterdiğini açıklar.

56:9

وَأَصْحَٰبُ ٱلْمَشْـَٔمَةِ مَآ أَصْحَٰبُ ٱلْمَشْـَٔمَةِ

veaṣḥâbü-lmeş'emeti mâ aṣḥâbü-lmeş'emeh.

Soldakiler; ne bahtsızdırlar onlar!

Hayatını isyan, kötülük ve inkârla tüketenler, kendi elleriyle hazırladıkları büyük bir hüsrana mahkûm olurlar.

Ashâb-ı meş'eme, defterleri sol taraftan verilen, uğursuzluk ve azap çukuruna düşen bahtsız zümredir. Râzî, bu ifadenin onların dünyadaki kibir ve günahları sebebiyle ahirette uğrayacakları derin pişmanlık ve perişanlığı resmettiğini belirtir.

56:10

وَٱلسَّٰبِقُونَ ٱلسَّٰبِقُونَ

vessâbiḳûne-ssâbiḳûn.

(İyilikte) önde olanlar, (ödülde de) öndedirler.

Hayırlarda yarışıp erdem yolunda tereddüt etmeden adım atanlar, ilahi yakınlığın zirvesine erişirler.

Sâbikûn, hayırda, imanda ve salih amellerde en önde koşan seçkin kulları anlatır. Taberî ve İbn Kesîr, dünyada peygamberlerin çağrısına ilk icabet eden ve fedakârlıkta sınır tanımayanların, ahirette de rıza ve yakınlıkta en önde olacaklarını vurgular.

56:11

أُو۟لَٰٓئِكَ ٱلْمُقَرَّبُونَ

ülâike-lmüḳarrabûn.

İşte onlar, (Allah'a) en çok yaklaştırılmış olanlardır.

Bütün varlığıyla Hakk'a yönelen samimi ruhlar, ebedi âlemde ilahi huzurun en seçkin konukları olurlar.

Mukarrebûn, makam ve liyakat bakımından Allah katında en yüksek dereceye ulaştırılanlardır. Râzî, bu yakınlığın mekânsal değil, ilahi rıza, sevgi, şeref ve manevi derecelerin en üst basamağına layık görülmek manasına geldiğini ayrıntısıyla izah eder.

56:12

فِى جَنَّٰتِ ٱلنَّعِيمِ

fî cennâti-nne`îm.

Nimetlerle dolu cennetlerdedirler.

Fedakârca yaşanan bir hayatın meyvesi, tükenmez güzelliklerle donatılmış sonsuz esenlik yurdudur.

Cennâtü'n-naîm, hem maddi hem manevi her türlü güzelliğin, huzurun ve lezzetin kemal derecesinde toplandığı cennet tabakalarıdır. Mâtürîdî, buradaki nimetlerin insanın zihnindeki dünyevi zevklerin çok ötesinde kusursuz bir dinginlik sunduğunu kaydeder.

56:13

ثُلَّةٌۭ مِّنَ ٱلْأَوَّلِينَ

ŝülletüm mine-l'evvelîn.

Onların çoğu önceki ümmetlerdendir.

İnsanlık tarihi boyunca zor zamanlarda hakikat bayrağını taşıyan öncüler, haklı bir üstünlük kazanmışlardır.

Sülle kelimesi, sayıca kalabalık bir topluluk anlamına gelir. Müfessirler, Âdem'den itibaren gelen geçmiş peygamberlerin çağlarında yaşayan ve ilk safta yer alıp çile çeken öncülerin toplamının büyük bir yekûn oluşturduğunu ifade ederler.

56:14

وَقَلِيلٌۭ مِّنَ ٱلْءَاخِرِينَ

veḳalîlüm mine-l'âḫirîn.

Birazı da sonrakilerdendir.

Zaman ilerleyip imkânlar değişse de samimiyet ve adanmışlıkla öncü saflara girmek her çağda mümkündür.

Ayet, son devirlerde öne çıkan sâbikûn derecesindeki kimselerin öncekilere nispetle daha az olduğunu haber verir. İbn Kesîr, buna rağmen bu ümmetin sonrakilerinden de ihsan ve adanmışlıkta öncülüğü yakalayan seçkin fertlerin eksik olmayacağını belirtir.

56:15

عَلَىٰ سُرُرٍۢ مَّوْضُونَةٍۢ

`alâ sürurim mevḍûneh.

Mücevherlerle işlenmiş tahtlar üzerindedirler,

Dünyada gösterişe kapılmayıp ruhunu güzelleştirenler, ebedi âlemde vakar ve asaletle ağırlanırlar.

Sürur-ı mevdûne, altın, inci ve kıymetli taşlarla zarifçe örülmüş, birbiri ardınca dizilmiş şeref sedirlerini simgeler. Taberî, bu benzetmeyle öncülerin dünya meşakkatlerinden sonra kavuşacakları kusursuz istirahat ve azametin anlatıldığını açıklar.

56:16

مُّتَّكِـِٔينَ عَلَيْهَا مُتَقَٰبِلِينَ

müttekiîne `aleyhâ müteḳâbilîn.

Karşılıklı olarak onların üzerine yaslanırlar.

Cennet ehlinin meclisleri, kin ve hasetten arınmış dostluğun ve yüz yüze samimiyetin mekânıdır.

Mütekâbilîn ifadesi, kalplerinde en ufak bir buğuz ve çekişme olmaksızın birbirinin yüzüne muhabbetle bakan dostlar topluluğunu tanımlar. Râzî, bu yüz yüze oturmanın derin bir kardeşlik, içten sohbet ve mutlak huzur iklimini temsil ettiğini belirtir.

56:17

يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَٰنٌۭ مُّخَلَّدُونَ

yeṭûfü `aleyhim vildânüm müḫalledûn.

Çevrelerinde, ölümsüz gençlik verilmiş hizmetçiler dolaşır,

Sonsuzluk yurdunun hizmet ve ikram düzeninde yıpranma, yaşlanma veya yorgunluk bulunmaz.

Vildânün muhalledûn, gençlikleri, dinçlikleri ve zarafetleri hiç bozulmayan, cennet ehline kusursuz hürmet sunan görevlileri anlatır. Mâtürîdî, bu tasvirin cennet hayatındaki kesintisiz tazeliği, ferahlığı ve kusursuz ağırlanmayı yansıttığını dile getirir.

56:18

بِأَكْوَابٍۢ وَأَبَارِيقَ وَكَأْسٍۢ مِّن مَّعِينٍۢ

biekvâbiv veebârîḳa veke'sim mim me`în.

Kaynağından doldurulmuş testiler, ibrikler ve kadehlerle,

İlahi ikramlar, berraklığı bozulmayan dupduru pınarlardan en zarif kaplarla sunulur.

Ekveb kulpsuz kadehleri, ebârîk ibrikleri, ke's ise tertemiz pınarlardan doldurulmuş içecek dolu kadehleri ifade eder. İbn Kesîr, sunulan içeceklerin durağan değil akarsu kaynağından taze ve kusursuz bir lezzetle akıtıldığını açıklar.

56:19

لَّا يُصَدَّعُونَ عَنْهَا وَلَا يُنزِفُونَ

lâ yüṣadde`ûne `anhâ velâ yünzifûn.

Ondan ne başları ağrır, ne de akılları başlarından gider.

Ahiretin arı nimetleri akla ve bedene zeval vermez, aksine berrak bir neşe ve dinginlik katar.

Yüzadda'ûn baş ağrısını, yünzifûn ise aklın ve şuurun yitirilmesini ifade eder. Dünyadaki zararlı maddelerin aksine cennet meşrubatı ne sarhoşluk verir ne de zihni bulandırır. Râzî, bu ikramların saf bir lezzet ve tertemiz bir sevinç kaynağı olduğunu belirtir.

56:20

وَفَٰكِهَةٍۢ مِّمَّا يَتَخَيَّرُونَ

vefâkihetim mimmâ yeteḫayyerûn.

Beğendikleri meyvelerden,

Gönlün arzu ettiği her lezzet, hiçbir zahmet ve külfet olmaksızın insanın önüne serilir.

Yetahayyerûn fiili, kişinin dilediğini seçip ayıklamasını anlatır. Taberî, cennetliklerin diledikleri meyveyi serbestçe seçeceklerini, meyvelerin dallarının kendilerine doğru eğilip kolayca toplanmaya hazır halde sunulacağını ayrıntısıyla aktarır.

56:21

وَلَحْمِ طَيْرٍۢ مِّمَّا يَشْتَهُونَ

velaḥmi ṭayrim mimmâ yeştehûn.

Canlarının çektiği kuş etlerinden,

Sonsuz esenlik yurdunda her helal istek, anında ve en mükemmel kıvamında gerçekleşir.

Yeştehûn kelimesi nefsin arzuladığı, özlediği şeyleri ifade eder. Müfessirler, bu nimetlerin dünyadaki avlanma, pişirme gibi zahmetlerden arındırılmış olarak, yalnızca arzu edilmesiyle hazır hale gelen ilahi bir ikram olduğunu vurgularlar.

56:22

وَحُورٌ عِينٌۭ

veḥûrun `în.

Ve iri gözlü, güzel ceylan bakışlı eşler,

Fıtrata uygun tertemiz eşler, cennet ehlinin gönül dünyasını tamamlayan eşsiz bir nimettir.

Hûrü'n-iyn terkibi, beyazı apak, siyahı kapkara duru ve büyüleyici gözlere sahip, kusursuz temizlikteki eşleri simgeler. İbn Kesîr, bu vasfın hem dış güzelliği hem de içsel zarafet ve bakışlardaki saflığı bir arada barındırdığını ifade eder.

56:23

كَأَمْثَٰلِ ٱللُّؤْلُؤِ ٱلْمَكْنُونِ

keemŝâli-llü'lüi-lmeknûn.

Saklı inciler gibi,

Gözlerden sakınılan değerler gibi temiz kalanlar, pırıl pırıl bir zarafetle mükâfatlandırılır.

El-lü'lüi'l-meknûn, istiridye kabuğu içinde el değmeden saklanmış, tozlardan ve ışık yıpratmasından korunmuş parlak inciler demektir. Mâtürîdî, bu benzetmenin cennet eşlerinin lekesiz saflığını, masumiyetini ve benzersiz parlaklığını yansıttığını kaydeder.

56:24

جَزَآءًۢ بِمَا كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ

cezâem bimâ kânû ya`melûn.

Yaptıklarına karşılık bir mükâfat olarak.

İlahi vaatler boş bir temenni değil, samimi gayret ve salih amellerin adaletle taçlanmasıdır.

Cezâen bi-mâ kânû ya'melûn ifadesi, bu ikramların tesadüfen değil, dünyada sergilenen ihlaslı çabaların ve kulluk bilincinin ilahi bir ihsan ile ödüllendirilmesi olduğunu gösterir. Râzî, amelin bir vesile, ilahi cömertliğin ise asıl belirleyici olduğunu açıklar.

56:25

لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًۭا وَلَا تَأْثِيمًا

lâ yesme`ûne fîhâ lagvev velâ te'ŝîmâ.

Orada ne boş bir söz, ne de günaha sokacak bir lakırdı işitirler.

Gönlü yoran dedikodu, iftira ve manasız konuşmalardan arınmış bir ortam, en derin ruhani huzurdur.

Lağv faydasız, temelsiz ve saçma sözleri; te'sîm ise günaha, incinmeye yol açan kırıcı ifadeleri tanımlar. Cennet toplumu her türlü çirkin kelamdan arınmıştır. Taberî, cennette yalnızca esenlik ve nezaketin hâkim olduğunu dile getirir.

56:26

إِلَّا قِيلًۭا سَلَٰمًۭا سَلَٰمًۭا

illâ ḳîlen selâmen selâmâ.

Sadece "Selâm, selâm!" sözü duyulur.

Ebedi esenlik yurdunun tek melodisi, kalpleri birbirine ve Yaratan'a bağlayan barış ve güvendir.

Kîlen selâmen selâmâ ifadesi, cennette meleklerin, Allah'ın ve insanların birbirlerine sunduğu mutlak güvenlik, sağlık ve huzur beyanını içerir. İbn Kesîr, bu selamın her türlü keder, kaza, tehlike ve eksiklikten tam anlamıyla kurtuluş müjdesi olduğunu belirtir.

56:27

وَأَصْحَٰبُ ٱلْيَمِينِ مَآ أَصْحَٰبُ ٱلْيَمِينِ

veaṣḥâbü-lyemîni mâ aṣḥâbü-lyemîn.

Sağdakiler; ne mutlu o sağdakilere!

Ömürlerini doğru istikamette tamamlayanlar, mahşer meydanında büyük bir sevinçle anılırlar.

İkinci grupta yer alan ashâb-ı yemîn, amel defterleri sağdan verilen sıradan erdemli inananlardır. Mâtürîdî, öncüler kadar yüksek bir mertebeye ulaşamasalar bile onların da ilahi bağışlanma ve selametle cennete kabul edildiklerini vurgular.

56:28

فِى سِدْرٍۢ مَّخْضُودٍۢ

fî sidrim maḫḍûd.

Dikensiz sidr ağaçları arasında,

Dünyadaki zahmet ve acıların yerini, cennette sadece lezzet ve rahatlık veren güzellikler alır.

Sidr-i mahdûd, dünyada dikenli ve meyvesi kıt olan ağacın cennette dikensizleştirilmiş, meyveleriyle dopdolu ve zarif hale getirilmiş halidir. Taberî, cennetteki nimetlerin insanı incitecek hiçbir pürüz veya tehlike barındırmadığını açıklar.

56:29

وَطَلْحٍۢ مَّنضُودٍۢ

veṭalḥim menḍûd.

Meyveleri salkım salkım dizili muz ağaçları,

Tükenmeyen bir cömertlikle dalından sarkan rızıklar, sonsuz bir ikram sofrasını simgeler.

Talh-ı mendûd, dipten uca kadar meyveleri salkım salkım, kat kat dizilmiş ağaçları anlatır. Birçok müfessir bunun muz veya benzeri leziz bir meyve olduğunu belirtir. Râzî, meyvelerin bolluğunun ve sunumundaki mükemmelliğin cennet ehlinin gözünü ve gönlünü doyurduğunu söyler.

56:30

وَظِلٍّۢ مَّمْدُودٍۢ

veżillim memdûd.

Ve uzayıp gitmiş gölgeler,

Bunaltıcı sıkıntıların olmadığı, ferah ve kesintisiz bir dinginlik iklimi ruhu sarar.

Zıllin memdûd, hiçbir zaman güneşin yakıcılığıyla daralmayan, kaybolmayan, daimî ve ferahlatıcı gölgeliği tasvir eder. İbn Kesîr, cennetin ne aşırı sıcağı ne de dondurucu soğuğu olduğunu, ruhu dinlendiren mutlak bir denge ve esenliğin hüküm sürdüğünü belirtir.

56:31

وَمَآءٍۢ مَّسْكُوبٍۢ

vemâim meskûb.

Çağlayarak akan sular,

Hayatın ve canlılığın kaynağı olan sular, kesintisiz bir neşeyle cennet bahçelerini sular.

Mâin meskûb, kanallara veya bentlere ihtiyaç duymaksızın emre amade şekilde çağlayıp giden berrak akarsuları ifade eder. Mâtürîdî, suyun bu akışının cennet ehline hem doyumsuz bir seyir zevki hem de tertemiz bir canlılık bağışladığını kaydeder.

56:32

وَفَٰكِهَةٍۢ كَثِيرَةٍۢ

vefâkihetin keŝîrah.

Ve tükenmeyen pek çok meyveler,

İlahi sofrada mevsim sınırlaması, kıtlık veya eksilme korkusu asla yaşanmaz.

Fâkihetin kesîreh terkibi, renk, çeşit ve lezzet bakımından sayısız meyveyi anlatır. Taberî, dünyadaki mahsullerin dönemsel olmasına karşın ahiret yurdundaki nimetlerin her mevsim, her gün ve her an taze ve hazır durumda bulunacağını açıklar.

56:33

لَّا مَقْطُوعَةٍۢ وَلَا مَمْنُوعَةٍۢ

lâ maḳṭû`ativ velâ memnû`ah.

Ne kesilip tükenen ne de yasaklanan,

Hiçbir engelle karşılaşmadan erişilen güzellikler, mutlak bir özgürlük ve huzur ortamı sunar.

Lâ maktû'a velâ memnû'a ifadesi, nimetlerin zamanla tükenmeyeceğini ve bunları elde etmek için hiçbir yasak veya güçlük çıkarılmayacağını bildirir. Râzî, cennette sahip olma hakkının herkese açık olduğunu ve mülkiyet endişesinin bulunmadığını söyler.

56:34

وَفُرُشٍۢ مَّرْفُوعَةٍ

vefüruşim merfû`ah.

Ve yükseltilmiş döşekler üzerindedirler.

Kişinin manevi değeri yüceldikçe, içinde dinleneceği makamın izzeti de o nisbette artar.

Furûşin merfû'a, hem kalın ve son derece konforlu taht minderlerini hem de manevi makamların yüceliğini simgeler. İbn Kesîr, bu döşeklerin yüksekliğinin cennet ehline geniş bir ufuk ve saygın bir konum sağladığını açıklar.

56:35

إِنَّآ أَنشَأْنَٰهُنَّ إِنشَآءًۭ

innâ enşe'nâhünne inşââ.

Gerçekten biz onları yepyeni bir yaratılışla yarattık.

Yaratan'ın sanatı, ahirette insanı tüm maddi ve ruhi kusurlarından arındırarak yeniden inşa eder.

İnşâen kökü, cennet kadınlarının dünyadaki yaşlılık, hastalık ve keder hallerinden bütünüyle sıyrılarak kusursuz bir güzellikte taptaze var edildiğini gösterir. Mâtürîdî, bunun ahiret hayatındaki mükemmel bedensel ve ruhsal dönüşümü simgelediğini belirtir.

56:36

فَجَعَلْنَٰهُنَّ أَبْكَارًا

fece`alnâhünne ebkârâ.

Onları bakireler kıldık,

Ahiret yurdunda her şey ilk günkü temizliği, tazeliği ve lekesizliğiyle muhafaza edilir.

Ebkâren kelimesi, yıpranmamış ve bozulmamış saflığı ifade eder. Müfessirler, bu vasfın cennet ehline sunulan hayatın daima yeni, heyecan verici ve yıpratıcı alışkanlıklardan uzak kalacağını vurgulayan simgesel bir derinliği olduğunu belirtirler.

56:37

عُرُبًا أَتْرَابًۭا

`uruben etrâbâ.

Eşlerine düşkün ve yaşıtlar olarak,

Sevgi ve uyumun hâkim olduğu bir birliktelik, ruhların birbirini eksiksiz anlamasını sağlar.

Uruban kelimesi eşlerine muhabbetle bağlı, sevecen ve tatlı dilli olmayı; etrâben ise aynı yaşta bulunarak tam bir mizaç ve duygu denkliğini gösterir. Râzî, bu denkliğin aradaki bağı pekiştiren ve yalnızlığı gideren en büyük unsur olduğunu söyler.

56:38

لِّأَصْحَٰبِ ٱلْيَمِينِ

liaṣḥâbi-lyemîn.

Sağdakiler için.

Doğru yoldan ayrılmayan orta yol sahibi insanlar, bu zengin mükâfatlarla onurlandırılır.

Li-ashâbi'l-yemîn ifadesi, sayılan bütün bu huzur dolu ikramların, hayatını inanç ve erdemle geçirip amel defterini sağından alan kutlu zümreye tahsis edildiğini teyit eder. Taberî, onların çabalarının zayi edilmeyip kat kat ödüllendirildiğini kaydeder.

56:39

ثُلَّةٌۭ مِّنَ ٱلْأَوَّلِينَ

ŝülletüm mine-l'evvelîn.

Bunların birçoğu önceki ümmetlerdendir,

Tarih boyunca hakka yönelen her temiz nesil, ilahi kurtuluş zümresinde büyük bir çoğunluk teşkil eder.

Sülletün mine'l-evvelîn ifadesi, geçmiş peygamberlerin tebliğine uyup dosdoğru yaşayan samimi halk kitlelerinin bereketini anlatır. İbn Kesîr, asırlar boyu iyilikte sebat eden sayısız insanın cennet toplumunu oluşturduğunu belirtir.

56:40

وَثُلَّةٌۭ مِّنَ ٱلْءَاخِرِينَ

veŝülletüm mine-l'âḫirîn.

Birçoğu da sonrakilerdendir.

Zamanın sonuna doğru gelse dahi hakikate sarılan geniş kitleler cennetin kapısından içeri girecektir.

Sülletün mine'l-âhirîn, son peygambere tâbi olan ümmet içerisinden de amel defterini sağdan alacak pek çok bahtiyar insanın çıkacağını müjdeler. Mâtürîdî, rahmet kapısının son ana kadar açık kaldığını ve kurtuluşun kitlelere yayıldığını açıklar.

56:41

وَأَصْحَٰبُ ٱلشِّمَالِ مَآ أَصْحَٰبُ ٱلشِّمَالِ

veaṣḥâbü-şşimâli mâ aṣḥâbü-şşimâl.

Soldakiler; ne bahtsızdırlar o soldakiler!

Vicdanını karartıp zulüm ve haksızlığa sapanlar, kaçamayacakları dehşet verici bir felakete sürüklenirler.

Ashâb-ı şimâl, hakikate sırt çevirip kötülüğü ilke edinen bahtsız zümredir. Ayetteki soru ve ünlem üslubu, bu kimselerin karşılaşacağı azabın ve içine düşecekleri mahrumiyetin ne denli acı verici olduğunu gözler önüne serer.

56:42

فِى سَمُومٍۢ وَحَمِيمٍۢ

fî semûmiv veḥamîm.

İçlerine işleyen kavurucu bir rüzgâr ve kaynar su içinde,

Bencilliğin ve inkârın cezası, ruhu ve bedeni her yandan kuşatan boğucu bir azaptır.

Semûm gözeneklere işleyen zehirli, kavurucu sam yelini; hamîm ise derileri eritecek derecede kızgın suları simgeler. Râzî, dünyada kibrine mağlup olan nefsin ahirette yakıcı bir mahrumiyet ve elemle karşı karşıya kalacağını açıklar.

56:43

وَظِلٍّۢ مِّن يَحْمُومٍۢ

veżillim miy yaḥmûm.

Ve kapkara bir dumanın gölgesindedirler,

Karanlık düşüncelerin ve günahların neticesi, insanı boğan kapkara bir çaresizliktir.

Zıllin min yahmûm, cehennem ateşinden yükselen zift gibi siyah, boğucu duman kütlesini ifade eder. Taberî, cehennemdeki gölgenin serinletici değil, aksine nefes almayı dahi imkânsız kılan ilave bir azap unsuru olduğunu vurgular.

56:44

لَّا بَارِدٍۢ وَلَا كَرِيمٍ

lâ bâridiv velâ kerîm.

Ne serinleticidir ne de rahatlatıcı.

İlahî adaletten kaçanların sığınak sandıkları hiçbir yer, onlara en ufak bir huzur veremez.

Lâ bâridin velâ kerîm ifadesi, cehennem ortamında ne fiziksel bir serinlik ne de haysiyeti koruyacak onurlu bir durumun bulunacağını anlatır. Mâtürîdî, orada hiçbir teselli kaynağının kalmadığını, inkârın sonunun mutlak ıstırap olduğunu belirtir.

56:45

إِنَّهُمْ كَانُوا۟ قَبْلَ ذَٰلِكَ مُتْرَفِينَ

innehüm kânû ḳable ẕâlike mütrafîn.

Çünkü onlar bundan önce varlık içinde şımarmışlardı.

Hesapsız zenginlik ve güç sarhoşluğu, insanı sorumluluktan koparıp kibrin kölesi haline getirir.

Mütrefîn, kendilerine verilen imkânlarla şımarıp haddi aşan, haramlar içinde vurdumduymaz bir hayat sürenleri anlatır. İbn Kesîr, bu ayetin dünyevi refahın ahlaki duyarlılığı köreltmesi durumunda insanı nasıl helake götürdüğünü gösterdiğini açıklar.

56:46

وَكَانُوا۟ يُصِرُّونَ عَلَى ٱلْحِنثِ ٱلْعَظِيمِ

vekânû yüṣirrûne `ale-lḥinŝi-l`ażîm.

Ve o büyük günah üzerinde ısrar edip dururlardı.

Kötülükte ve şirkte inat etmek, kalbin vicdani ışığını tamamen söndürür.

El-hinsi'l-azîm, Allah'a ortak koşmak, peygamberleri yalanlamak ve büyük günahları alışkanlık haline getirmektir. Yüsırrûn fiili ise günahta şuurlu bir inat ve pişmanlık duymama tavrını gösterir. Râzî, helakin asıl sebebinin ısrarcı inkâr olduğunu söyler.

56:47

وَكَانُوا۟ يَقُولُونَ أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًۭا وَعِظَٰمًا أَءِنَّا لَمَبْعُوثُونَ

vekânû yeḳûlûne eiẕâ mitnâ vekünnâ türâbev ve`iżâmen einnâ lemeb`ûŝûn.

Ve diyorlardı ki: "Biz ölüp toprak ve kemik haline geldiğimizde mi, gerçekten biz mi diriltileceğiz?"

Dar bir akılla yaratılışı tartmaya kalkışmak, insanın sonsuz kudreti kavramasını engeller.

İnkârcıların bedenin çürümesini dirilişin önünde engel görmeleri, maddeye hapsolmuş sığ bir bakış açısını yansıtır. Taberî, yoktan var eden kudretin dağılan parçaları yeniden bir araya getirmesinin çok daha kolay olduğunu akla sunar.

56:48

أَوَءَابَآؤُنَا ٱلْأَوَّلُونَ

eveâbâüne-l'evvelûn.

"Önceki atalarımız da mı?"

Tarihin derinliklerinde kaybolan geçmişi yok saymak, mutlak ilahi bilginin kapsayıcılığını kavrayamamaktır.

Evvelki ataların da diriltileceğini alaycı bir dille sorgulamaları, inkârın kibrinden kaynaklanır. Mâtürîdî, zamanın akışının Allah'ın ilmi ve kudreti karşısında hiçbir şeyi unutturmayacağını veya eksiltmeyeceğini ortaya koyar.

56:49

قُلْ إِنَّ ٱلْأَوَّلِينَ وَٱلْءَاخِرِينَ

ḳul inne-l'evvelîne vel'âḫirîn.

De ki: "Şüphesiz öncekiler de sonrakiler de,"

İlahi adalet ve diriliş kanunu, zaman ve mekân farkı gözetmeksizin bütün insanlığı kapsar.

Kul inne'l-evvelîne ve'l-âhirîn hitabı, hiçbir insanın ölümle yok olup gitmeyeceğini, ilk insandan son ferde kadar herkesin aynı ilahi iradenin huzuruna çağrılacağını bildirir. Taberî, peygamberlerin bu hakikati kesin bir dille ilan etmekle görevli olduğunu belirtir.

56:50

لَمَجْمُوعُونَ إِلَىٰ مِيقَٰتِ يَوْمٍۢ مَّعْلُومٍۢ

lemecmû`ûne ilâ mîḳâti yevmim ma`lûm.

"Belli bir günün belirlenmiş vaktinde mutlaka toplanacaklardır."

Kâinatın işleyişi tesadüfe değil, her anı önceden tayin edilmiş ilahi bir takvime bağlıdır.

Mîkātı yevmin ma'lûm, ertelenmesi veya öne alınması imkânsız olan, sadece Allah'ın bildiği o büyük toplanma gününü anlatır. İbn Kesîr, her canlının belirlenen bu randevu anında noksansız olarak mahşer meydanında hazır bulunacağını vurgular.

56:51

ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا ٱلضَّآلُّونَ ٱلْمُكَذِّبُونَ

ŝümme inneküm eyyühe-ḍḍâllûne-lmükeẕẕibûn.

"Sonra siz, ey haktan sapan yalanlayıcılar!"

Hakikati inkâr etmekte direnenler, eninde sonunda kendi yanılgılarının acı meyvesiyle yüzleşirler.

Dâllûn doğru yoldan sapanları, mükezzibûn ise ahireti ve peygamberi yalanlayanları niteler. Râzî, bu doğrudan hitabın suçluların yüzüne vurulan bir azap ve vicdanları sarsan ağır bir ilahi ihtar niteliğinde olduğunu açıklar.

56:52

لَءَاكِلُونَ مِن شَجَرٍۢ مِّن زَقُّومٍۢ

leâkilûne min şecerim min zeḳḳûm.

"Elbette bir ağaçtan, zakkumdan yiyeceksiniz."

Kötü niyet ve inkâr, insanın kendi elleriyle beslediği zehirli bir azap tohumuna dönüşür.

Şecerin min zakkûm, cehennemin dibinde biten, zehirli, son derece acı ve yakıcı bir bitkiyi simgeler. Mâtürîdî, dünyada haram ve gayrimeşru zevklerle beslenenlerin ahirette bu tiksindirici gıdaya mahkûm edileceklerini ifade eder.

56:53

فَمَالِـُٔونَ مِنْهَا ٱلْبُطُونَ

femâliûne minhe-lbüṭûn.

"Karınlarınızı onunla dolduracaksınız."

Hırs ve açgözlülüğün ahiretteki yansıması, doymak bilmeyen bir elem ve azap döngüsüdür.

Fe-mâliûne minhâ'l-butûn ifadesi, azap ehlinin şiddetli açlık sebebiyle iğrenç zakkum ağacından çaresizce ve tıka basa yemek zorunda kalışını anlatır. Taberî, bu durumun onların çaresizliğini ve uğradıkları perişanlığı resmettiğini belirtir.

56:54

فَشَٰرِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ ٱلْحَمِيمِ

feşâribûne `aleyhi mine-lḥamîm.

"Üstüne de o kaynar sudan içeceksiniz."

Yanlış seçimlerin peşinden gitmek, dertleri hafifletmek yerine yakıcı bir felaketi büyütür.

Hamîm, kaynama noktasına ulaşmış, iç organları parçalayan yakıcı suyu ifade eder. İbn Kesîr, zakkumun yakıcılığıyla kavrulan boğazların, çaresizlik içinde yine yakıcı bir sıvı ile giderilmeye çalışılmasının azabı katbekat artırdığını açıklar.

56:55

فَشَٰرِبُونَ شُرْبَ ٱلْهِيمِ

feşâribûne şürbe-lhîm.

"Susuzluktan içi yanan develerin içişi gibi içeceksiniz."

Ölçüyü ve fıtratı kaybetmiş bir nefis, kendisini helak eden şeylere doymak bilmez bir hırsla saldırır.

Şürbe'l-hîm benzetmesi, çöl sıcağında kum humması hastalığına yakalanıp ne kadar içerse içsin suya kanmayan develerin durumunu anlatır. Râzî, bu teşbihin suçluların içine düşeceği doyurulamayan ıstırabı ve irade kaybını canlı bir şekilde yansıttığını söyler.

56:56

هَٰذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ ٱلدِّينِ

hâẕâ nüzülühüm yevme-ddîn.

İşte ceza gününde onlara sunulacak ziyafet budur!

Kibre kapılıp ilahi uyarılarla alay edenlerin karşılığı, acı bir hiciv ve derin bir pişmanlıktır.

Nüzül, normalde misafire sunulan ikramı ifade ederken burada suçlular için ironi amacıyla kullanılmıştır. Mâtürîdî, inkârcılara sunulan bu ziyafetin, dünyadaki kibirli tavırlarına karşılık gelen bir aşağılama ve adaletin kesin gerçekleşmesi olduğunu kaydeder.

56:57

نَحْنُ خَلَقْنَٰكُمْ فَلَوْلَا تُصَدِّقُونَ

naḥnü ḫalaḳnâküm felevlâ tüṣaddiḳûn.

Sizi biz yarattık; hâlâ tasdik etmeyecek misiniz?

Kendi varlığını ve başlangıcını düşünen her akıl, dirilişi gerçekleştirecek kudreti kolayca idrak eder.

Halanaküm felevlâ tüsaddikûn sorusu, ilk yaratılışı kabul eden muhatabın ikinci yaratılışı inkâr etmesindeki mantıksızlığı gözler önüne serer. Taberî, yoktan var eden kudret sahibinin insanı yeniden diriltmeye fazlasıyla muktedir olduğunu vurgular.

56:58

أَفَرَءَيْتُم مَّا تُمْنُونَ

eferaeytüm mâ tümnûn.

Döktüğünüz meniyi gördünüz mü?

Hayatın başlangıcındaki basit bir damla su, arkasındaki muazzam ilahi tasarımı fark etmeye davettir.

E-feraeytüm mâ tümnûn hitabı, insanın oluşum sürecindeki aciz başlangıcına dikkat çeker. Râzî, değersiz görünen bir sıvıdan mükemmel bir canlının teşekkül etmesinin, insanın kendi gücüyle değil mutlak bir iradeyle gerçekleştiğini açıklar.

56:59

ءَأَنتُمْ تَخْلُقُونَهُۥٓ أَمْ نَحْنُ ٱلْخَٰلِقُونَ

eentüm taḫlüḳûnehû em naḥnü-lḫâliḳûn.

Onu siz mi yaratıyorsunuz, yoksa yaratan biz miyiz?

Biyolojik süreçlerin arkasındaki kusursuz düzen, insanın haddini bilmesini ve şükretmesini gerektirir.

E-entüm tahlukûnehû sorusu, insanın sadece bir vesile olduğunu, asıl hayat veren ve şekil bahşedenin Allah olduğunu ortaya koyar. İbn Kesîr, hiçbir beşerin bir damla suya can ve suret vermeye güç yetiremeyeceğini, yaratıcının tek olduğunu belirtir.

56:60

نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ ٱلْمَوْتَ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ

naḥnü ḳaddernâ beynekümü-lmevte vemâ naḥnü bimesbûḳîn.

Aranızda ölümü biz takdir ettik ve biz, önümüze geçilebileceklerden değiliz.

Hayatın ve ölümün sınırlarını çizen ilahi irade, hiçbir beşerî gücün aşamayacağı mutlak bir kanundur.

Kadderna beynekümü'l-mevte beyanı, ecelin bir rastlantı değil, her canlı için ölçüyle belirlenmiş ilahi bir yasa olduğunu gösterir. Mâtürîdî, insanı öldüren ve dirilten iradenin karşısında hiçbir gücün duramayacağını açıklar.

56:61

عَلَىٰٓ أَن نُّبَدِّلَ أَمْثَٰلَكُمْ وَنُنشِئَكُمْ فِى مَا لَا تَعْلَمُونَ

`alâ en nübeddile emŝâleküm venünşieküm fî mâ lâ ta`lemûn.

Yerinize benzerlerinizi getirmek ve sizi bilmediğiniz bir şekilde yeniden yaratmak hususunda da (önümüze geçilemez).

Sonsuz kudret, varlığı dilediği biçimde yenilemeye ve insanı bambaşka boyutlarda inşa etmeye muktedirdir.

En nübeddile emsâleküm ifadesi, nesilleri değiştirip yenilerini getirmeyi veya insanı ahirette farklı bir yapıda diriltmeyi anlatır. Taberî, ilahi kudretin sınır tanımadığını ve insanın bu hakikati kavraması gerektiğini bildirir.

56:62

وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ ٱلنَّشْأَةَ ٱلْأُولَىٰ فَلَوْلَا تَذَكَّرُونَ

veleḳad `alimtümü-nneş'ete-l'ûlâ felevlâ teẕekkerûn.

Andolsun, ilk yaratılışı bildiniz; peki düşünüp ibret almaz mısınız?

Geçmişteki apaçık gerçekleri kavramak, geleceğe dair şüpheleri dağıtan en güçlü akli dayanaktır.

Neş'ete'l-ûlâ, insanın yokluktan varlık sahasına çıkarılışını anlatır. Râzî, ilk yaratılışın inkâr edilemez bir gerçeklik olarak ortada dururken, ikinci yaratılışı imkânsız görmenin büyük bir gaflet ve cehalet olduğunu ifade eder.

56:63

أَفَرَءَيْتُم مَّا تَحْرُثُونَ

eferaeytüm mâ taḥruŝûn.

Ektiğiniz tohumu gördünüz mü?

Toprağa atılan bir tohum, yeryüzündeki diriliş ve hayat mucizesinin her gün tekrarlanan şahididir.

E-feraeytüm mâ tahrusûn sorusu, insanın tarımsal faaliyetlerdeki zahiri rolünü sorgulatır. Müfessirler, insanın sadece tohumu toprağa atmakla sorumlu olduğunu, onu çatlatıp yeşerten kudretin ise aşkın olduğunu hatırlatırlar.

56:64

ءَأَنتُمْ تَزْرَعُونَهُۥٓ أَمْ نَحْنُ ٱلزَّٰرِعُونَ

eentüm tezra`ûnehû em naḥnü-zzâri`ûn.

Onu siz mi bitiriyorsunuz, yoksa bitiren biz miyiz?

Tabiatın üretkenliği insanın marifeti değil, toprağa can üfleyen ilahi yasanın kesintisiz işleyişidir.

E-entüm tezra'ûnehû hitabı, ziraatın hakiki failini açıklar. İbn Kesîr, tohumun karanlık toprak altında yarılıp filizlenmesi, boy atması ve ürün vermesinin bütünüyle ilahi irade ve kudret sayesinde meydana geldiğini söyler.

56:65

لَوْ نَشَآءُ لَجَعَلْنَٰهُ حُطَٰمًۭا فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ

lev neşâü lece`alnâhü ḥuṭâmen feżaltüm tefekkehûn.

Dileseydik onu kuru bir çöpe çevirirdik de şaşırıp kalırdınız.

Sahip olunan zenginlikler bir anda yok olabilir; güvenilmesi gereken rızık değil, Rezzâk olan Allah'tır.

Hutâmen kelimesi kırılıp dökülen, kurumuş ve işe yaramaz samanı ifade eder. Mâtürîdî, emek verilen bir hasadın aniden bir afetle yok olabileceğini, insanın kibirlenmek yerine nimetin sahibine boyun eğmesi gerektiğini anlatır.

56:66

إِنَّا لَمُغْرَمُونَ

innâ lemugramûn.

"Doğrusu biz çok zarara uğradık!"

Maddi güvencelerin aniden yıkılması, insana ne kadar aciz ve muhtaç olduğunu en çıplak haliyle gösterir.

İnnâ le-muğramûn feryadı, tüm sermayesini, emeğini ve umudunu kaybeden insanın içine düştüğü büyük çaresizliği tasvir eder. Taberî, bu sözün felaket karşısında insanın feryadını ve pişmanlığını yansıttığını dile getirir.

56:67

بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ

bel naḥnü maḥrûmûn.

"Hatta biz büsbütün mahrum bırakıldık!" (derdiniz).

Rızkın kesilmesi, insanı gaflet uykusundan uyandıracak sarsıcı bir ilahi ikaz mahiyetindedir.

Bel nahnü mahrûmûn ifadesi, geçim kaynağını büsbütün yitiren insanların yakarışıdır. Râzî, bu durumun insanın tabiat olaylarını kendi kontrolünde sanma yanılgısını kökünden yıkan ibretlik bir sahne olduğunu izah eder.

56:68

أَفَرَءَيْتُمُ ٱلْمَآءَ ٱلَّذِى تَشْرَبُونَ

eferaeytümü-lmâe-lleẕî teşrabûn.

İçtiğiniz suyu gördünüz mü?

Canlılığın temeli olan su, varlığın sürekliliğini sağlayan en vazgeçilmez ilahi hediyedir.

E-feraeytümü'l-mâellezî teşrabûn hitabı, gündelik hayatta sıradan görünen suyun aslında ne kadar hayati ve eşsiz bir mucize olduğunu hatırlatır. İbn Kesîr, susuzluğun giderilmesinin doğrudan doğruya ilahi bir merhamet olduğunu kaydeder.

56:69

ءَأَنتُمْ أَنزَلْتُمُوهُ مِنَ ٱلْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ ٱلْمُنزِلُونَ

eentüm enzeltümûhü mine-lmüzni em naḥnü-lmünzilûn.

Onu buluttan siz mi indirdiniz, yoksa indiren biz miyiz?

Gökyüzünün su döngüsü, insanın müdahalesini aşan kusursuz bir rahmet mekanizmasıdır.

Müzni kelimesi beyaz, yağmur yüklü bulutları simgeler. Mâtürîdî, tonlarca tatlı suyu atmosferde dolaştırıp ihtiyaç duyulan topraklara indiren kudretin sadece Allah olduğunu, insanın bunu yapmaktan tamamen aciz kaldığını açıklar.

56:70

لَوْ نَشَآءُ جَعَلْنَٰهُ أُجَاجًۭا فَلَوْلَا تَشْكُرُونَ

lev neşâü ce`alnâhü ücâcen felevlâ teşkürûn.

Dileseydik onu tuzlu ve acı yapardık; hâlâ şükretmez misiniz?

Suyun içilebilir tatlılıkta kalması, her yudumda minnet ve şükür duyulması gereken bir nimettir.

Ücâcen kelimesi, içilemeyecek kadar tuzlu, acı ve yakıcı suları tanımlar. Taberî, buharlaşma ve yağış kanunlarının suyu arıtarak yeryüzüne indirmesinin ilahi bir iyilik olduğunu, insanın buna şükürle karşılık vermesi gerektiğini bildirir.

56:71

أَفَرَءَيْتُمُ ٱلنَّارَ ٱلَّتِى تُورُونَ

eferaeytümü-nnâra-lletî tûrûn.

Çakmakta olduğunuz ateşi gördünüz mü?

Medeniyeti ve hayatı kolaylaştıran enerji kaynakları, insanın emrine sunulmuş büyük bir imkândır.

E-feraeytümü'n-nârelletî tûrûn hitabı, tutuşturulan ateşe ve enerjinin kaynağına dikkat çeker. Râzî, ateşin hem aydınlanma, hem ısınma hem de üretim için insanın emrine verilmiş temel bir güç olduğunu ifade eder.

56:72

ءَأَنتُمْ أَنشَأْتُمْ شَجَرَتَهَآ أَمْ نَحْنُ ٱلْمُنشِـُٔونَ

eentüm enşe'tüm şeceratehâ em naḥnü-lmünşiûn.

Onun ağacını siz mi yarattınız, yoksa yaratan biz miyiz?

Yeşil ve ıslak ağaçtan ateş çıkarma dengesi, zıtlıkları bir arada tutan üstün yaratılış sanatıdır.

Şeceretehâ ifadesi, Merh ve Afâr gibi sürtünmeyle kıvılcım çıkaran yeşil ağaçları simgeler. İbn Kesîr, zıt maddeleri birbiriyle uyum içinde var eden kudretin, insan aklına yaratıcının mutlak hâkimiyetini kanıtladığını söyler.

56:73

نَحْنُ جَعَلْنَٰهَا تَذْكِرَةًۭ وَمَتَٰعًۭا لِّلْمُقْوِينَ

naḥnü ce`alnâhâ teẕkiratev vemetâ`al lilmuḳvîn.

Biz onu bir ibret ve çölde konaklayan yolcular için bir yarar kıldık.

Tabiatın sunduğu kaynaklar, hem dünya hayatını kolaylaştırır hem de ahiretin varlığını hatırlatır.

Tezkireten ve metâ'an lil-mukvîn terkibi, ateşin bir yandan cehennem ateşini hatırlatan bir uyarıcı, diğer yandan yolculara hayat veren bir fayda olduğunu açıklar. Mâtürîdî, bu çift yönlü faydanın insanı uyanışa sevk ettiğini vurgular.

56:74

فَسَبِّحْ بِٱسْمِ رَبِّكَ ٱلْعَظِيمِ

fesebbiḥ bismi rabbike-l`ażîm.

Öyleyse ulu Rabbinin adını tesbih et.

Varlıktaki bunca nimet ve kudret delili karşısında insana düşen, Rabbini yüceltip O'na boyun eğmektir.

Fesebbih bi'smi Rabbike'l-azîm emri, Allah'ı her türlü noksanlıktan tenzih etmeyi ve azametini itiraf etmeyi gerektirir. Taberî, nimetlerin idrakinin dili ve kalbi tesbih ile buluşturması gerektiğini belirtir.

56:75

۞ فَلَآ أُقْسِمُ بِمَوَٰقِعِ ٱلنُّجُومِ

felâ uḳsimü bimevâḳi`i-nnücûm.

Yıldızların mevkilerine yemin ederim ki,

Gökyüzünün derinliklerindeki muazzam düzen, kâinatın tesadüflere yer bırakmayan bir nizamla yönetildiğini gösterir.

Mevâkı'ı'n-nücûm, yıldızların yörüngelerini, doğup battıkları menzilleri veya Kur'an ayetlerinin peyderpey inişini simgeler. Râzî, bu yeminin kâinattaki kozmik dengenin ve ilahi kelamın büyüklüğüne işaret ettiğini açıklar.

56:76

وَإِنَّهُۥ لَقَسَمٌۭ لَّوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ

veinnehû leḳasemül lev ta`lemûne `ażîm.

Bilseniz, bu gerçekten çok büyük bir yemindir.

Kâinattaki dengeleri ve ilahi sözün kıymetini derinlemesine kavrayanlar, hakikatin ağırlığını hissederler.

Ve innehû le-kasemün lev ta'lemûne azîm ifadesi, üzerine yemin edilen şeyin ve yeminin sahibinin büyüklüğünü vurgular. İbn Kesîr, aklı başında olanların bu yemindeki derin hikmeti kavrayacağını belirtir.

56:77

إِنَّهُۥ لَقُرْءَانٌۭ كَرِيمٌۭ

innehû leḳur'ânün kerîm.

Şüphesiz bu, çok şerefli ve değerli bir Kur'an'dır.

İlahi mesaj, insanı cehalet karanlığından kurtarıp şerefli bir hayata kavuşturan en yüce rehberdir.

Kur'ânün kerîm vasfı, vahyin içerdiği hakikatlerin yüceliğini, bereketini, insan onurunu koruyan eşsiz ilkelerini simgeler. Mâtürîdî, Kur'an'ın hem kaynağı hem de taşıdığı mesaj bakımından benzersiz bir saygınlığa sahip olduğunu kaydeder.

56:78

فِى كِتَٰبٍۢ مَّكْنُونٍۢ

fî kitâbim meknûn.

Korunmuş bir kitaptadır.

Vahiy, her türlü beşerî tahrifat, kuşku ve şeytani müdahaleden uzak, ilahi bir güvence altındadır.

Kitâbin meknûn terkibi, Levh-i Mahfûz'u ve vahyin ilahi muhafazasını anlatır. Taberî, Kur'an'ın kaynağının hiçbir şüpheye yer bırakmayacak biçimde korunduğunu ve aslına asla zarar gelmeyeceğini belirtir.

56:79

لَّا يَمَسُّهُۥٓ إِلَّا ٱلْمُطَهَّرُونَ

lâ yemessühû ille-lmüṭahherûn.

Ona ancak tertemiz olanlar dokunabilir.

İlahi kelamın derin manalarına ve feyzine erişmek, ancak temiz bir kalp ve niyetle mümkündür.

Lâ yemessühû ille'l-mütahharûn ifadesi, hem meleklerin vahye dokunmasını hem de inananların abdestli ve samimi bir kalple ona yönelmesini ifade eder. Râzî, ruhen ve bedenen arınmanın ilahi hitabı anlamak için şart olduğunu vurgular.

56:80

تَنزِيلٌۭ مِّن رَّبِّ ٱلْعَٰلَمِينَ

tenzîlüm mir rabbi-l`âlemîn.

Âlemlerin Rabbinden indirilmedir.

Vahiy, insanın kendi ürettiği geçici fikirler değil, bütün varlığın sahibinden gelen evrensel nizamdır.

Tenzîlün min Rabbi'l-âlemîn beyanı, Kur'an'ın kaynağının beşerî veya cinni güçler olmadığını kesin olarak açıklar. İbn Kesîr, kâinatı yaratanın insanı başıboş bırakmayıp rehber gönderdiğini ifade eder.

56:81

أَفَبِهَٰذَا ٱلْحَدِيثِ أَنتُم مُّدْهِنُونَ

efebihâẕe-lḥadîŝi entüm müdhinûn.

Şimdi siz bu sözü mü küçümsüyor ve hafife alıyorsunuz?

Hakikati basite almak ve yüz çevirmek, insanın kendisine yapabileceği en büyük haksızlıktır.

Efe-bihâze'l-hadîsi entüm müdhinûn sorusu, vahyi değersiz görüp taviz vermeye çalışanların yanılgısını kınar. Mâtürîdî, bu hitabın hakikatin ciddiyetini kavramayanları gaflet uykusundan uyandırmayı amaçladığını kaydeder.

56:82

وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ

vetec`alûne rizḳaküm enneküm tükeẕẕibûn.

Size verilen rızka şükredeceğiniz yerde onu yalanlıyor musunuz?

Nimetlerin içinde yaşarken nankörlük etmek, ruhun hakikatle olan bağını tamamen koparır.

Rızkınızı yalanlama kılmak ifadesi, yağmur ve hayat gibi nimetleri sahte sebeplere bağlayıp şükrü terk etmeyi simgeler. Taberî, insanın her nimeti gerçek sahibine nispet ederek şükretmekle yükümlü olduğunu hatırlatır.

56:83

فَلَوْلَآ إِذَا بَلَغَتِ ٱلْحُلْقُومَ

felevlâ iẕâ belegati-lḥulḳûm.

Hele can boğaza dayandığı zaman,

Ölüm anı, insanın dünyevi kibir ve güç vehmini bir anda sıfırlayan kesin bir sınırdır.

Felevlâ izâ beleğati'l-hulkûm tasviri, ruhun bedenden ayrılma eşiğini ve kaçınılmaz sonu anlatır. Râzî, can boğaza geldiğinde dünyevi iddiaların ve zenginliklerin hiçbir değerinin kalmadığını açıklar.

56:84

وَأَنتُمْ حِينَئِذٍۢ تَنظُرُونَ

veentüm ḥîneiẕin tenżurûn.

Ki o vakit siz çaresizce bakıp durursunuz.

Sevdiklerimizin elden kayıp gidişi karşısındaki acizlik, mutlak hâkimin kim olduğunu öğretir.

Ve entüm hîneizin tenzurûn sahnesi, ölüm döşeğindeki yakınının başında hiçbir şey yapamadan bekleyen insanın çaresizliğini resmeder. İbn Kesîr, hiçbir tıbbi ve maddi gücün eceli durduramayacağını vurgular.

56:85

وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنكُمْ وَلَٰكِن لَّا تُبْصِرُونَ

venaḥnü aḳrabü ileyhi minküm velâkil lâ tübṣirûn.

Biz ise ona sizden daha yakınız, fakat siz görmezsiniz.

Gözün göremediği manevi gerçeklikler, insanın fiziksel algılarından çok daha yakın ve kuşatıcıdır.

Ve nahnü akrabu ileyhi minküm beyanı, Allah'ın ilmi, kudreti ve melekleriyle kuluna olan mutlak yakınlığını ifade eder. Mâtürîdî, insanın görmese dahi her an ilahi gözetim ve kuşatma altında bulunduğunu açıklar.

56:86

فَلَوْلَآ إِن كُنتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ

felevlâ in küntüm gayra medînîn.

Eğer siz hesap sorulmayacak ve cezalandırılmayacak kimseler iseniz,

Bağımsızlık iddiasında bulunan bir irade, kendi varoluşunun sınırlarını aşmaya da muktedir olmalıdır.

Gayre medînîn ifadesi, hesaba çekilmeyecek, ilahi bir otoriteye tabi olmayacak kimseleri simgeler. Taberî, insanın kendi kendine yettiğini sanmasının temelsiz bir avuntu olduğunu dile getirir.

56:87

تَرْجِعُونَهَآ إِن كُنتُمْ صَٰدِقِينَ

terci`ûnehâ in küntüm ṣâdiḳîn.

Haydi o canı geri döndürsenize, eğer doğru sözlüler iseniz!

Geri döndürülemeyen ölüm fermanı, insanın mutlak bir kudrete boyun eğmek zorunda olduğunu kanıtlar.

Terci'ûnehâ meydan okuması, çıkmakta olan ruhu bedeninde tutmaya hiçbir fâninin gücünün yetmeyeceğini ortaya koyar. Râzî, bu meydan okumanın insanın acziyetini tescil eden nihai delil olduğunu söyler.

56:88

فَأَمَّآ إِن كَانَ مِنَ ٱلْمُقَرَّبِينَ

feemmâ in kâne mine-lmüḳarrabîn.

Eğer o ölen kişi, Allah'a yakın kılınanlardan ise,

Hakk'a yakın bir ömür sürenlerin ebedi yolculuğu, güven ve müjdelerle dolu kutlu bir vuslattır.

Fe-emmâ in kâne mine'l-mukarrebîn cümlesi, hayatını ihsan ve takva ile geçirmiş öncü kulların vefat anındaki ve sonrasındaki durumunu haber verir. İbn Kesîr, onların melekler tarafından sevinçle karşılanacağını belirtir.

56:89

فَرَوْحٌۭ وَرَيْحَانٌۭ وَجَنَّتُ نَعِيمٍۢ

feravḥuv verayḥânüv vecennâtü ne`îm.

Ona bir rahatlık, güzel rızık ve nimetlerle dolu bir cennet vardır.

Samimiyetle yaşanan bir imanın ödülü, ruhu saran doyumsuz bir huzur ve ebedi esenliktir.

Ravh ferahlık ve dinlenmeyi; reyhân güzel kokuları ve tertemiz rızkı; cennetü naîm ise ebedi mutluluk yurdunu ifade eder. Mâtürîdî, mukarrebûn için ölümün bir son değil, sonsuz güzelliklere açılan bir kapı olduğunu açıklar.

56:90

وَأَمَّآ إِن كَانَ مِنْ أَصْحَٰبِ ٱلْيَمِينِ

veemmâ in kâne min aṣḥâbi-lyemîn.

Ve eğer o kişi, sağdakilerden ise,

İstikamet üzere sade ve dürüst yaşayan inananlar, güvenli bir kurtuluşa erdirilirler.

Fe-emmâ in kâne min ashâbi'l-yemîn ifadesi, amel defterini sağından alan erdemli çoğunluğun ahiretteki selametini müjdeler. Taberî, onların korku ve kederden tamamen arındırılacaklarını ifade eder.

56:91

فَسَلَٰمٌۭ لَّكَ مِنْ أَصْحَٰبِ ٱلْيَمِينِ

feselâmül leke min aṣḥâbi-lyemîn.

(Ona): "Sağdakilerden sana selâm olsun!" denir.

Kutlu bir hayatın sonu, ilahi barış ve esenlik müjdeleriyle karşılanmaktır.

Selâmün leke min ashâbi'l-yemîn hitabı, meleklerin ve diğer inanan kardeşlerinin sunduğu emniyet ve esenlik selâmını bildirir. Râzî, bu ifadenin kalbe ferahlık veren en yüksek manevi teselli olduğunu belirtir.

56:92

وَأَمَّآ إِن كَانَ مِنَ ٱلْمُكَذِّبِينَ ٱلضَّآلِّينَ

veemmâ in kâne mine-lmükeẕẕibîne-ḍḍâllîn.

Ama eğer o yalanlayan sapıklardan ise,

İnatla haktan sapanlar, kendi tercihlerinin sonucu olan karanlık bir sonla karşılaşırlar.

Fe-emmâ in kâne mine'l-mükezzibîne'd-dâllîn ifadesi, hakikati inkâr edip dalalette ısrar edenlerin akıbetini açıklar. İbn Kesîr, bu zümrenin dünyadaki yanılgılarının cezasını eksiksiz çekeceklerini bildirir.

56:93

فَنُزُلٌۭ مِّنْ حَمِيمٍۢ

fenüzülüm min ḥamîm.

Ona kaynar sudan bir ziyafet vardır,

Hakkı reddetmenin bedeli, iç dünyayı ve bedeni kavuran dayanılmaz bir mahrumiyettir.

Fenüzülün min hamîm ifadesi, inkârcılara sunulan yakıcı karşılığı tanımlar. Mâtürîdî, dünyadaki kibirli ve umursamaz tavırların ahirette yakıcı bir ıstırap olarak geri döneceğini vurgular.

56:94

وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ

vetaṣliyetü ceḥîm.

Ve cehenneme atılış vardır.

Zulmün ve kibrin varacağı nihai nokta, hiçbir kaçış yolu bulunmayan cehennem uçurumudur.

Tasliyetü cahîm terkibi, alevli cehennem ateşine girmeyi ve orada sürekli azaba maruz kalmayı simgeler. Taberî, bu akıbetin ilahi adaletin suçlular üzerindeki kesin ve kaçınılmaz hükmü olduğunu kaydeder.

56:95

إِنَّ هَٰذَا لَهُوَ حَقُّ ٱلْيَقِينِ

inne hâẕâ lehüve ḥaḳḳu-lyeḳîn.

Şüphesiz bu, kesin gerçeğin ta kendisidir.

Ahiret ve hesaplaşma, hiçbir şüpheye yer bırakmayan apaçık ve mutlak bir hakikattir.

Hakku'l-yakîn mertebesi, bizzat yaşanarak ve görülerek idrak edilen sarsılmaz gerçekliği anlatır. Râzî, Kur'an'ın haber verdiği bu akıbetin kesinliğinde en ufak bir kuşku bulunmadığını ortaya koyar.

56:96

فَسَبِّحْ بِٱسْمِ رَبِّكَ ٱلْعَظِيمِ

fesebbiḥ bismi rabbike-l`ażîm.

Öyleyse ulu Rabbinin adını tesbih et.

Kâinattaki mükemmel düzen ve ilahi adalet karşısında insana düşen, Rabbini hürmetle yüceltmektir.

Fesebbih bi'smi Rabbike'l-azîm fermanı, surenin nihai mesajını özetler. Taberî ve İbn Kesîr, her şeyin sahibini eksikliklerden tenzih ederek O'na teslim olmanın insanın en temel vazifesi olduğunu belirtir.