İnsân Suresi
İnsanın yaratılışını, sevdiklerinden infak eden ebrar kulların vasıflarını ve cennet ikramlarını tasvir eden sure.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ
هَلْ أَتَىٰ عَلَى ٱلْإِنسَٰنِ حِينٌۭ مِّنَ ٱلدَّهْرِ لَمْ يَكُن شَيْـًۭٔا مَّذْكُورًا
hel etâ `ale-l'insâni ḥînüm mine-ddehri lem yekün şey'em meẕkûrâ.
İnsanın üzerinden, henüz kendisinin anılmaya değer bir şey bile olmadığı uzun bir zaman geçmedi mi?
Bugün varlığıyla ve gücüyle övünen insan, bir zamanlar evrende adı bile geçmeyen bir hiçlik içinde olduğunu asla unutmamalıdır.
İnsanın yaratılmadan önceki yokluk veya ruh üflenmeden önceki cansız madde evresi hatırlatılır. Taberî ve Râzî, insanın yokluktan varlığa çıkarılıp seçkin bir muhatap kılınmasının yalnızca Allah'ın yaratmasıyla gerçekleştiğini ve bunun kibri kırması gerektiğini açıklar.
إِنَّا خَلَقْنَا ٱلْإِنسَٰنَ مِن نُّطْفَةٍ أَمْشَاجٍۢ نَّبْتَلِيهِ فَجَعَلْنَٰهُ سَمِيعًۢا بَصِيرًا
innâ ḫalaḳne-l'insâne min nuṭfetin emşâc. nebtelîhi fece`alnâhü semî`am beṣîrâ.
Şüphesiz biz insanı, katışık bir nutfeden (döllenmiş hücreden) yarattık. Onu sınayalım diye kendisini işitir ve görür kıldık.
İnsana verilen görme, işitme ve anlama yetenekleri birer üstünlük aracı değil, hayat sınavını başarması için verilmiş emanetlerdir.
Erkek ve kadın suyunun birleşmesiyle oluşan döllenmiş hücreden insanın yaratılışı ve duyu organlarıyla donatılışı anlatılır. Mâtürîdî ve İbn Kesîr, işitme ve görme nimetlerinin ilahi delilleri algılayıp ahlaki sorumluluğu yerine getirmek için verildiğini belirtir.
إِنَّا هَدَيْنَٰهُ ٱلسَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًۭا وَإِمَّا كَفُورًا
innâ hedeynâhü-ssebîle immâ şâkirav veimmâ kefûrâ.
Kuşkusuz biz ona doğru yolu gösterdik; artık ister şükredici olsun ister nankör.
Yüce Yaratıcı peygamberler ve akıl yoluyla hakikati apaçık göstermiştir; şükür veya inkâr yolunu seçmek insanın kendi iradesindedir.
İlahi rehberliğin tamamlandığı ve insanın özgür iradesiyle baş başa bırakıldığı ilan edilir. Mâtürîdî ve Râzî, bu ayetin cebir (zorlama) fikrini reddettiğini, kulun iman ve şükür yolunu da inkâr ve nankörlük yolunu da kendi tercihiyle seçtiğini vurgular.
إِنَّآ أَعْتَدْنَا لِلْكَٰفِرِينَ سَلَٰسِلَا۟ وَأَغْلَٰلًۭا وَسَعِيرًا
innâ a`tednâ lilkâfirîne selâsile veaglâlev vese`îrâ.
Doğrusu biz, inkârcılar için zincirler, demir halkalar ve alevli bir ateş hazırladık.
Özgür iradesini hakikati çiğnemek ve nankörlük etmek yönünde kullananlar, ahirette kendi tercihlerinin ağır bedeliyle karşılaşırlar.
Nankörlük yolunu seçenler için hazırlanan cehennem azabının unsurları sıralanır. Taberî ve İbn Kesîr, dünyada ilahi sınırlara boyun eğmeyi reddedip azgınlık yapanların ahirette zincirlerle ve yakıcı ateşle cezalandırılacağını açıklar.
إِنَّ ٱلْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِن كَأْسٍۢ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا
inne-l'ebrâra yeşrabûne min ke'sin kâne mizâcühâ kâfûrâ.
İyiliğe adanmış dürüst kullar ise, içine kâfur katılmış hoş kokulu bir kadehten içerler.
Dünyada şükür ve doğruluk yolunu seçen iyi insanlar, ahirette ruhu ve bedeni ferahlatan en seçkin ikramlarla ağırlanacaklardır.
Ayetteki 'ebrâr' kavramı; imanında samimi, sözünde sadık, hem Allah'a hem de kullara karşı görevlerini titizlikle yerine getiren iyileri tanımlar. Râzî ve Taberî, kâfur katılmış cennet içeceğinin serinlik, güzel koku ve eşsiz bir lezzet temsilcisi olduğunu ifade eder.
عَيْنًۭا يَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ ٱللَّهِ يُفَجِّرُونَهَا تَفْجِيرًۭا
`ayney yeşrabü bihâ `ibâdü-llâhi yüfeccirûnehâ tefcîrâ.
Bu, Allah'ın has kullarının içtikleri ve diledikleri yere akıttıkça akıttıkları bir pınardır.
Cennet nimetleri kesintiye uğramayan bir bolluk içindedir; samimi kullar bu ikramlardan hiçbir zahmet çekmeden dilediklerince faydalanırlar.
Cennet pınarlarının iyilerin emrine amade kılındığı ve istedikleri yöne zahmetsizce akıtıldığı bildirilir. İbn Kesîr ve Mâtürîdî, dünyada Allah'ın emirlerine gönülden boyun eğen kullara ahirette nimetlerin aynı kolaylıkla boyun eğdirileceğini belirtir.
يُوفُونَ بِٱلنَّذْرِ وَيَخَافُونَ يَوْمًۭا كَانَ شَرُّهُۥ مُسْتَطِيرًۭا
yûfûne binneẕri veyeḫâfûne yevmen kâne şerruhû müsteṭîrâ.
Onlar, verdikleri sözü ve adaklarını yerine getirirler; dehşeti her yeri saran bir günden korkarlar.
Gerçek erdem sahipleri, kendi üstlendikleri sözlere bile titizlikle sadık kalır ve hesap gününün bilinciyle yaşarlar.
İyilerin cenneti hak etme sebeplerinin başında ahde vefa ve kıyamet sorumluluğu gelir. Râzî ve Taberî, kendilerine farz olmadığı halde adadıkları iyilikleri bile eksiksiz yerine getiren bu kulların, Allah'ın farz kıldığı görevlere çok daha büyük bir özen gösterdiklerini açıklar.
وَيُطْعِمُونَ ٱلطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِۦ مِسْكِينًۭا وَيَتِيمًۭا وَأَسِيرًا
veyuṭ`imûne-ṭṭa`âme `alâ ḥubbihî miskînev veyetîmev veesîrâ.
Onlar, kendi canları çekmesine ve ihtiyaç duymalarına rağmen yemeği yoksula, yetime ve esire yedirirler.
En yüksek ahlaki olgunluk, insanın kendi sevdiği ve muhtaç olduğu nimeti, toplumun en savunmasız kesimleriyle paylaşabilmesidir.
İyilerin sosyal dayanışma ve özveri ahlakı zirve bir örnekle anlatılır. İbn Kesîr ve Mâtürîdî, kişinin kendi nefsi arzularken yoksulu, kimsesiz yetimi ve hatta elindeki esiri doyurmasının, İslam'ın insan onuruna verdiği eşsiz değeri ortaya koyduğunu vurgular.
إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ ٱللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنكُمْ جَزَآءًۭ وَلَا شُكُورًا
innemâ nuṭ`imüküm livechi-llâhi lâ nürîdü minküm cezâev velâ şükûrâ.
Ve şöyle derler: 'Biz sizi yalnızca Allah rızası için doyuruyoruz; sizden ne bir karşılık ne de bir teşekkür bekliyoruz.'
Yapılan bir iyiliği değerli kılan şey, muhatabı minnet altında bırakmadan, sadece Yaratıcı'nın hoşnutluğunu kazanmak için yapılmasıdır.
Paylaşma ahlakının ruhu olan samimiyet ve beklentisizlik ilkesi beyan edilir. Taberî ve Râzî, onların bu sözü muhtaçları utandırmamak için ya lisan-ı hal ile kalplerinden geçirdiklerini ya da onları rahatlatmak için dile getirdiklerini, amacın yalnızca Allah rızası olduğunu açıklar.
إِنَّا نَخَافُ مِن رَّبِّنَا يَوْمًا عَبُوسًۭا قَمْطَرِيرًۭا
innâ neḫâfü mir rabbinâ yevmen `abûsen ḳamṭarîrâ.
'Çünkü biz, yüzlerin asılıp karardığı o çok çetin ve zifiri günde Rabbimizden korkarız.'
Ahiret hesabının ciddiyetini kalbinde hisseden insan, dünyadaki iyiliklerini şöhret için değil, o çetin günde güven bulmak için yapar.
'Abûs' ve 'kamtarîr' kelimeleri, şiddetinden dolayı yüzlerin kasıldığı, alnın kırıştığı son derece zorlu kıyamet gününü nitelendirir. Mâtürîdî ve İbn Kesîr, samimi kulların iyilik yaparken şımarıklığa kapılmayıp daima ilahi azaptan sakınma bilinci taşıdıklarını belirtir.
فَوَقَىٰهُمُ ٱللَّهُ شَرَّ ذَٰلِكَ ٱلْيَوْمِ وَلَقَّىٰهُمْ نَضْرَةًۭ وَسُرُورًۭا
feveḳâhümü-llâhü şerra ẕâlike-lyevmi veleḳḳâhüm naḍratev vesürûrâ.
İşte bu yüzden Allah da onları o günün kötülüğünden korur; yüzlerine parlaklık, gönüllerine sevinç verir.
Dünyada Yaratıcı'dan saygıyla sakınıp muhtaçların yüzünü güldürenler, hesap gününde her türlü korkudan kurtulup iç ve dış sevince kavuşurlar.
Samimiyet ve merhametle yapılan amellerin ahiretteki ilk karşılığı güven ve mutluluktur. Râzî ve Taberî, kalpteki 'sürûr' (derin sevinç ve huzur) duygusunun yüzde 'nadra' (aydınlık ve güzellik) olarak belireceğini, korkulan günde tam bir emniyet verileceğini ifade eder.
وَجَزَىٰهُم بِمَا صَبَرُوا۟ جَنَّةًۭ وَحَرِيرًۭا
vecezâhüm bimâ ṣaberû cennetev veḥarîrâ.
Sabretmelerine karşılık da onlara cenneti ve oradaki ipek giysileri ödül olarak verir.
Nefsin bencilliğine direnip zorluklar içinde iyilikte sebat etmenin ödülü, sonsuz huzur yurdu ve onurlu bir yaşamdır.
İbadetlere devam, günahlardan kaçınma ve kendi nefsini tutarak yoksulu doyurma konusundaki sabrın karşılığı bildirilir. İbn Kesîr ve Mâtürîdî, dünyadaki açlık ve fedakârlığa karşılık geniş cennetlerin, mütevazı giyime karşılık ise ipek elbiselerin verileceğini açıklar.
مُّتَّكِـِٔينَ فِيهَا عَلَى ٱلْأَرَآئِكِ ۖ لَا يَرَوْنَ فِيهَا شَمْسًۭا وَلَا زَمْهَرِيرًۭا
müttekiîne fîhâ `ale-l'erâik. lâ yeravne fîhâ şemsev velâ zemherîrâ.
Orada tahtlar üzerine yaslanıp kurulmuşlardır; orada ne yakıcı bir güneş görürler ne de dondurucu bir soğuk.
Cennet yurdu, insanı rahatsız eden bütün aşırılıklardan arındırılmış, mutlak denge ve sükûnetin hâkim olduğu bir ikram yeridir.
Dünya hayatının yorgunluklarına ve iklim sıkıntılarına karşılık cennetteki eşsiz rahatlık ve ılıman ortam tasvir edilir. Taberî ve Râzî, ne kavurucu sıcağın ne de üşütücü soğuğun bulunduğu bu kusursuz iklimin, kesintisiz huzuru simgelediğini belirtir.
وَدَانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلَٰلُهَا وَذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا تَذْلِيلًۭا
vedâniyeten `aleyhim żilâlühâ veẕüllilet ḳuṭûfühâ teẕlîlâ.
Cennet ağaçlarının gölgeleri üzerlerine sarkmış, meyvelerinin koparılması da son derece kolaylaştırılmıştır.
Dünyada hakikat ve iyilik uğruna yorulan kullar için ahiretteki bütün nimetler zahmetsizce ellerinin altına sunulacaktır.
Ağaçların gölgelerinin yakınlığı ve meyvelerin kişinin istediği anda zahmetsizce uzanılabilecek durumda oluşu anlatılır. İbn Kesîr ve Mâtürîdî, cennet ehlinin ayakta, otururken veya uzanırken hiçbir güçlük çekmeden bu nimetlerden yararlanacağını ifade eder.
وَيُطَافُ عَلَيْهِم بِـَٔانِيَةٍۢ مِّن فِضَّةٍۢ وَأَكْوَابٍۢ كَانَتْ قَوَارِيرَا۠
veyüṭâfü `aleyhim biâniyetim min fiḍḍativ veekvâbin kânet ḳavârîrâ.
Çevrelerinde gümüş kaplar ve billur kadehler dolaştırılır.
Dünyada meşru sınırlara riayet ederek nefsini koruyanlar, ahirette en zarif ve temiz ikramlarla onurlandırılırlar.
Cennet meclislerindeki ikramın estetiği ve zarafeti gümüş kaplar ve şeffaf kadehlerle betimlenir. Râzî ve Taberî, dünyada iken gösteriş ve israftan sakınan iyi kullara ahirette en parlak ve saf kaplarla hizmet edileceğini açıklar.
قَوَارِيرَا۟ مِن فِضَّةٍۢ قَدَّرُوهَا تَقْدِيرًۭا
ḳavârîrae min fiḍḍatin ḳadderûhâ taḳdîrâ.
Gümüş gibi berrak billur kadehler ki, onları tam istedikleri ölçüye göre ayarlamışlardır.
Cennetteki her ikram, ne eksik ne fazla, tam olarak insanın gönlünün arzuladığı kusursuz ölçü ve kıvamda sunulur.
Gümüşün parlaklığı ile camın şeffaflığını birleştiren eşsiz kadehler ve içeceklerin tam arzu edilen miktarda oluşu anlatılır. İbn Kesîr ve Mâtürîdî, bu ölçülü sunumun içen kişiye en yüksek lezzeti ve memnuniyeti sağladığını belirtir.
وَيُسْقَوْنَ فِيهَا كَأْسًۭا كَانَ مِزَاجُهَا زَنجَبِيلًا
veyüsḳavne fîhâ ke'sen kâne mizâcühâ zencebîlâ.
Orada kendilerine, karışımında zencefil bulunan bir kadehten içirilir.
Cennet ikramları, insan ruhuna sürekli tazelik, ferahlık ve birbirinden farklı tatlar yaşatan zengin bir çeşitliliğe sahiptir.
Daha önce zikredilen serinletici kâfur karışımından sonra burada içimi ısıtıcı ve hoş kokulu zencefil karışımlı içecekten söz edilir. Taberî ve Râzî, Arapların çok sevdiği bu hoş aromanın cennette hiçbir dünyevi kusur taşımayan en saf haliyle ikram edileceğini açıklar.
عَيْنًۭا فِيهَا تُسَمَّىٰ سَلْسَبِيلًۭا
`aynen fîhâ tüsemmâ selsebîlâ.
Bu, orada bulunan ve adına 'Selsebîl' denilen bir pınardandır.
İlahi ikramların kaynağı olan cennet pınarları, boğazdan kolayca kayıp giden berraklığı ve tatlılığıyla ruhu dinlendirir.
'Selsebîl', içimi son derece rahat, akışı yumuşak ve lezzetli tatlı su pınarı demektir. Mâtürîdî ve İbn Kesîr, bu pınarın iyilerin diledikleri zaman zahmetsizce ulaştıkları kesintisiz bir rahmet kaynağı olduğunu ifade eder.
۞ وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَٰنٌۭ مُّخَلَّدُونَ إِذَا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤًۭا مَّنثُورًۭا
veyeṭûfü `aleyhim vildânüm müḫalledûn. iẕâ raeytehüm ḥasibtehüm lü'lüem menŝûrâ.
Etraflarında ölümsüz genç hizmetkârlar dolaşır; onları gördüğünde etrafa saçılmış birer inci sanırsın.
Cennet hayatı, yaşlanma ve yorulma kaygısının olmadığı, her köşesinde nezaket, neşe ve estetiğin parladığı bir huzur iklimidir.
Cennet ehline hizmet eden gençlerin hiç yaşlanmayan canlılığı, temizliği ve neşeyle koşturmaları diziden saçılmış parlak incilere benzetilir. Râzî ve Taberî, bu tasvirin cennetteki hizmet düzeninin kusursuzluğunu ve göz alıcı güzelliğini anlattığını belirtir.
وَإِذَا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيمًۭا وَمُلْكًۭا كَبِيرًا
veiẕâ raeyte ŝemme raeyte ne`îmev vemülken kebîrâ.
Orada nereye baksan, tarifsiz bir nimet ve çok büyük bir hükümranlık görürsün.
Ahiret yurdundaki gerçek zenginlik ve onur, dünyadaki bütün geçici makam ve servetleri gölgede bırakacak kadar muazzamdır.
Cennetin genel manzarası, her yanı kuşatan tükenmez nimetler ve azametli bir mülk olarak özetlenir. İbn Kesîr ve Mâtürîdî, Allah'ın salih kullarına bahşettiği bu büyük hükümranlık ve ihtişamın insan hayalinin ötesinde bir genişliğe sahip olduğunu açıklar.
عَٰلِيَهُمْ ثِيَابُ سُندُسٍ خُضْرٌۭ وَإِسْتَبْرَقٌۭ ۖ وَحُلُّوٓا۟ أَسَاوِرَ مِن فِضَّةٍۢ وَسَقَىٰهُمْ رَبُّهُمْ شَرَابًۭا طَهُورًا
`âliyehüm ŝiyâbü sündüsin ḫuḍruv veistebraḳ. veḥullû esâvira min fiḍḍah. veseḳâhüm rabbühüm şerâben ṭahûrâ.
Üzerlerinde ince yeşil ipekten ve parlak atlastan giysiler vardır; gümüş bileziklerle süslenmişlerdir. Rableri onlara tertemiz bir içecek içirir.
Maddi ikramların en üstünde yer alan asıl şeref, Yüce Rabbin kendi has kullarına bizzat ikramda bulunarak onların gönüllerini arındırmasıdır.
Dış görünüşü süsleyen ipek giysiler ve takıların ardından, bizzat Rablerinin sunduğu 'şarâben tahûrâ' (tertemiz ve temizleyici içecek) zikredilir. Râzî ve Taberî, bu tertemiz içeceğin kalpteki her türlü dünyevi kederi silip ruhu en yüce huzura kavuşturduğunu vurgular.
إِنَّ هَٰذَا كَانَ لَكُمْ جَزَآءًۭ وَكَانَ سَعْيُكُم مَّشْكُورًا
inne hâẕâ kâne leküm cezâev vekâne sa`yüküm meşkûrâ.
Onlara şöyle denir: 'İşte bu, sizin yaptıklarınızın karşılığıdır; çabanız takdir edilmiş ve karşılığını bulmuştur.'
İnsanın dünyada iyilik adına attığı hiçbir adım boşa gitmez; Yüce Yaratıcı kulunun samimi gayretini en güzel övgü ve ödülle karşılar.
Bütün bu nimetlerin yanında kullara verilen en büyük manevi müjde, çabalarının Allah katında makbul ve şükre değer (meşkûr) bulunmasıdır. Mâtürîdî ve İbn Kesîr, kulun az amelinin Allah tarafından büyütülüp ebedi karşılıkla ödüllendirilmesinin en büyük onur olduğunu belirtir.
إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ ٱلْقُرْءَانَ تَنزِيلًۭا
innâ naḥnü nezzelnâ `aleyke-lḳur'âne tenzîlâ.
Ey Peygamber! Şüphesiz Kur'an'ı sana parça parça indiren biziz, evet biz!
Kur'an, insan ürünü bir söz değil, hayatın akışı içinde kalpleri eğitmek üzere Yüce Allah tarafından aşama aşama indirilmiş ilahi hakikattir.
Vahyin kaynağının doğrudan Yüce Allah olduğu güçlü bir vurguyla ilan edilir. Taberî ve Râzî, Kur'an'ın bir defada değil de ihtiyaçlara ve olaylara göre peyderpey (tenzîl) indirilmesinin, Peygamber kalbini sağlamlaştırmak ve hükümleri hayata yerleştirmek hikmetine dayandığını açıklar.
فَٱصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ ءَاثِمًا أَوْ كَفُورًۭا
faṣbir liḥukmi rabbike velâ tüṭi` minhüm âŝimen ev kefûrâ.
Öyleyse Rabbinin hükmüne sabret; onlardan hiçbir günahkâra yahut nankör inkârcıya boyun eğme!
Hakikat yolcusu, ilahi görevini yürütürken zorluklara sabretmeli ve batıl odakların taviz koparma baskılarına asla boyun eğmemelidir.
Vahiy nimetine şükür olarak davet yolundaki sıkıntılara göğüs gerilmesi ve inkârcıların uzlaşma tekliflerinin reddedilmesi emredilir. İbn Kesîr ve Mâtürîdî, günaha batmış veya hakikate nankörlük eden kimselerin yönlendirmelerine uymanın insanı doğru çizgiden saptıracağını ifade eder.
وَٱذْكُرِ ٱسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةًۭ وَأَصِيلًۭا
veẕküri-sme rabbike bükratev veeṣîlâ.
Sabah akşam Rabbinin adını an.
Zorluklar karşısında direnci korumanın en sağlam yolu, günün başlangıcında ve sonunda Yaratıcı'yı anarak kalbi O'na bağlamaktır.
Sabır ve kararlılığı besleyen temel güç kaynağı olarak sabah ve akşam vakitlerinde Allah'ı zikretmek ve namaz kılmak gösterilir. Taberî ve Râzî, günün iki ucunda yapılan bu düzenli ibadetin kulun bütün gününü ilahi bilinç altında tuttuğunu belirtir.
وَمِنَ ٱلَّيْلِ فَٱسْجُدْ لَهُۥ وَسَبِّحْهُ لَيْلًۭا طَوِيلًا
vemine-lleyli fescüd lehû vesebbiḥhü leylen ṭavîlâ.
Gecenin bir kısmında O'na secde et; gecenin uzun bir bölümünde de O'nu yücelterek tesbih et.
Gecenin sessizliğinde yapılan secde ve ibadetler, gündüzün ağır sorumluluklarını taşıyacak ruhsal derinliği ve iç huzurunu kazandırır.
Akşam ve yatsı namazlarıyla birlikte gece kalkıp teheccüd namazı kılmak ve Allah'ı noksan sıfatlardan uzak tutarak anmak emredilir. İbn Kesîr ve Mâtürîdî, herkesin uykuda olduğu gece saatlerinde Rabbine yönelen kulun en samimi yakınlık makamına ulaştığını açıklar.
إِنَّ هَٰٓؤُلَآءِ يُحِبُّونَ ٱلْعَاجِلَةَ وَيَذَرُونَ وَرَآءَهُمْ يَوْمًۭا ثَقِيلًۭا
inne hâülâi yüḥibbûne-l`âcilete veyeẕerûne verâehüm yevmen ŝeḳîlâ.
Gerçek şu ki bu inkârcılar, çarçabuk geçip giden dünyayı seviyorlar da önlerindeki ağır bir günü arkalarına atıp ihmal ediyorlar.
Geçici dünya menfaatlerine aşırı tutkuyla bağlanmak, insanın sağduyusunu bağlayarak onu önündeki ağır hesap gününe karşı duyarsızlaştırır.
İnkârcıların hakikate direnmelerinin temel nedeni olan dünya tutkusu ve ahiret gafleti bir kez daha teşhir edilir. Râzî ve Taberî, kıyamet gününün 'sakîl' (ağır) olarak nitelendirilmesinin, o günkü sorumluluk ve sorgulamanın insanın belini bükecek ciddiyette olmasından kaynaklandığını vurgular.
نَّحْنُ خَلَقْنَٰهُمْ وَشَدَدْنَآ أَسْرَهُمْ ۖ وَإِذَا شِئْنَا بَدَّلْنَآ أَمْثَٰلَهُمْ تَبْدِيلًا
naḥnü ḫalaḳnâhüm veşedednâ esrahüm. veiẕâ şi'nâ beddelnâ emŝâlehüm tebdîlâ.
Onları biz yarattık ve eklemlerini, yaratılış yapılarını sapasağlam pekiştirdik. Dilediğimiz zaman da onları ortadan kaldırıp yerlerine benzerlerini getiririz.
Sağlam bedeni ve gücüyle şımaran insan bilmelidir ki, kendisini yoktan var eden Yaratıcı dilediği an onu silip yerine başkalarını getirmeye kadirdir.
İnsanın kusursuz anatomik yapısı hatırlatılarak ilahi kudrete karşı kibirlenmenin yersizliği ortaya konulur. Mâtürîdî ve İbn Kesîr, Allah'ın hiçbir kula muhtaç olmadığını, nankörlük eden bir toplumu değiştirip yerine itaatkâr nesiller getirmesinin O'nun için çok kolay olduğunu belirtir.
إِنَّ هَٰذِهِۦ تَذْكِرَةٌۭ ۖ فَمَن شَآءَ ٱتَّخَذَ إِلَىٰ رَبِّهِۦ سَبِيلًۭا
inne hâẕihî teẕkirah. femen şâe-tteḫaẕe ilâ rabbihî sebîlâ.
Şüphesiz bu sure ve ayetler bir öğüttür; artık dileyen Rabbine ulaştıran doğru yolu tutar.
İlahi vahiy insana iyilik ve kötülük yollarının sonunu berrakça gösterir; Rabbine varan aydınlık yolu seçmek kulun kendi elindedir.
Surenin başındaki irade özgürlüğü vurgusu sonunda yeniden teyit edilir. Taberî ve Mâtürîdî, Kur'an'ın zorba bir dayatma değil yol gösterici bir hatırlatma olduğunu, aklını kullanan insanın kendi tercihiyle iman ve itaat yoluna gireceğini açıklar.
وَمَا تَشَآءُونَ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًۭا
vemâ teşâûne illâ ey yeşâe-llâh. inne-llâhe kâne `alîmen ḥakîmâ.
Bununla birlikte, Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.
Kulun iradesi kendi başına bağımsız bir yaratıcı güç değildir; insanın doğruyu dilemesi ve başarması da Yüce Allah'ın ilim ve hikmetiyle verdiği izinle gerçekleşir.
Ehl-i Sünnet itikadının kader ve irade dengesini kuran temel ayetlerdendir. Mâtürîdî ve Râzî, Allah'ın kuldaki iradeyi yarattığını, kimin hayrı seçmeye layık olduğunu sonsuz ilmiyle bildiğini ve her hükmünü tam bir hikmetle takdir ettiğini ifade eder.
يُدْخِلُ مَن يَشَآءُ فِى رَحْمَتِهِۦ ۚ وَٱلظَّٰلِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًۢا
yüdḫilü mey yeşâü fî raḥmetih. veżżâlimîne e`adde lehüm `aẕâben elîmâ.
O, dilediğini rahmetinin içine alır. Zalimlere gelince, onlar için can yakıcı bir azap hazırlamıştır.
İlahi rahmet kapısı samimiyetle hakka yönelenlere ardına kadar açıkken, kibir ve zulümde direnenleri adaletin gereği olarak acı bir ceza beklemektedir.
Sure, iyilerle zalimlerin varacağı nihai sonucu özetleyerek tamamlanır. İbn Kesîr ve Taberî, hakikati seçenlerin Allah'ın rahmet ve cennetiyle kuşatılacağını, kendi nefislerine ve topluma zulmeden inkârcıların ise hak ettikleri azapla yüzleşeceklerini belirtir.